میرا گھر دا سفرا، لہور دے زیور

لکھاری: پروفیسر ترنجیت سنگھ بتالیہ
پنجابی روپ: ڈاکٹر مظہر عباس تے پروفیسر خضر جواد

پچھلے بدھ وار نوں ایس اخبار نے لہندے پنجاب وچ میرے دوجے دیہاڑے تے اک ایڈیشن چھاپیا سی۔ تے تیجے دیہاڑے میں سویرے جلدی اٹھ گیا سی کیوں جے میرے کول ویکھن والیاں تھاہراں دی اک لمبی فہرست سی۔ اج دا سفر مینوں لہور دیا ں گلیاں وچوں لے کے پچھلی ہیرا منڈی تیکر لے کے جاوے گا جیہڑی کہ ہن فوڈ سٹریٹ اے تے رات نوں لہور دا دل کھچواں نظارہ پیش کردی اے۔
اوہ توپ جنھیں تریخ بدل دتی
اسیں لہور عجائب گھر کھلن دے ویلے تیکر اوس دے دروازے دے سامنے کھلوتے سی پر سانوں یاد ای نئیں سی کہ عجائب گھر بند ہووے گا۔ اسیں عجائب گھر کولوں ٹہلدے ٹہلدے مال روڈ دے وچکار کھلوتی اک سادہ دکھن والی توپ کول اپڑ گئے۔ اوس توپ کول پہنچ کے بغور جائزہ لین توں بعد مینوں پتہ چلیا کہ ایہہ کوئی معمولی توپ نہیں بلکہ ایہہ دنیا دی مشہور و معروف زم زمہ یاں بھنگی توپ اے۔ ایہہ توپ ۱۷۵۶وچ لہور وچ احمد شاہ درانی نے بنائی سی تے ایس توپ نوں بھنگی سرداراں تے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے استعمال کیتا سی تے ہن ایہہ توپ لہور دے عجائب گھر دے باہر فخریہ انداز وچ کھلوتی اے۔ لہوری ایہنوں بہت زیادہ پیار کر دے نیں تے آکھیا جاندا اے پئی تقریباََ لہور دے ہر گھر نے ایس توپ نوں بنان لئی ۱۷۵۰ دی دہائی وچ دھات دا اک برتن ضرور دتا سی۔ رڈ یارڈ کپلنگ توں بعد ایہنوں کم دی بندوق وی آ کھیا جان لگا۔ جس دی بچپن دی یاداں وچ ایس دا اکثر ذکر آؤندااے۔ تریخ تے پنجاب اج بہت وکھرے ہووندے جے کر ایہہ مشہور توپ نہ ہوندی۔ سورج دی تپ تے مینہ توں بچاؤ توں بغیر کھلے آکاش دے تھلے مال روڈ دے وچکار ساڈی تریخ دا کا اک اہم نمونہ فخریہ انداز وچ کھلوتا ہویا اے- میرے لئی بھنگی یاں زم زمہ توپ پنجاب دے پتراں تے دھیاں لئی اونہاں دےمستقبل نوں پرعزم کرن ول اک اشا رہ اے۔
جنت دا باغ
فیر اسیں لہور دے پار اک باغیچے ول گئے جیس دا داخلی دروازہ ویکھن وچ معمولی لگ رہیا سی پر جیویں ای اسیں دروازے توں اندر داخل ہوئے تے اندر اک بہت ای وڈا تے خوبصورت باغ سی۔ ایس دا ناں شالامار باغ اے جیہڑا کہ مغل بادشاہ شاہجہاں نے بنایا اے تے جیس دا ناں کشمیر والے شالامار باغ دے ناں تے رکھیا گیا اے۔ ایس باغ نوں اک سو میل لمی نہر دے ذریعے سیراب کیتا جاندا اے، جیہڑی کے مادھو پور (چڑھدے پنجاب) توں شروع ہو کے لہور (لہندے پنجاب) تیکر وگدی اے۔ ایس نہر نوں صرف ایس باغ نوں سیراب کرن لئی بنایا گیا اے۔ باغ دی سب توں اوپر والی چھت دا ناں باغ فرح بخش اے جیس دے لفظی معنی خوشی عطا کرن والا نیں۔ دوجی تے تیجی چھت نوں مشترکہ طور تے باغ فیض بخش کیہا جاندا اے جیس دے لفظی معنی اچھائی عطا کرن والا نیں۔ پہلی تے تیجی چھت مربع دی شکل طراں نیں جد کہ دوجی چھت تنگ مستطیل دی شکل طراں اے۔ مینوں بس اکو ای افسوس اے وائی اوس دن فوارے نئی چل رہے سی۔ ایہناں فواریاں نوں پوری جاہ و جلال وچ ویکھن لئی مینوں کسے ہور دن دوبارہ آؤنا پینا سی۔ میں کلپنا وی نہیں کر سکدا سی کے ایہہ باغ تِن دن دے میلہ چراغاں (چراغاں دا تہوار) دے ویلے کیہو جیہا دکھائی دیندا سی جیہڑا کے ۱۹۶۰ دی دہائی تیکر ایتھے لایا جاندا سی۔
سبھ توں وڈیاں قربانیاں
اگے اسیں لہور ریلوے ٹیشن (جتھے میرے دادے نیں ٹیشن ماسٹر دے طور تے۱۸۴۶ تیکر نوکری کیتی سی) تے فاؤنڈری دھات دیاں دکاناں والی گلی وچ پٹیالہ ہاؤس کولوں لنگھے۔ اچانک میرے سجے پاسے گردوارہ دی اک عمارت نمودار ہوئی۔ مینوں بالکل وی پتہ نیئں سی کے ایہہ کیہڑا گردوارہ اے پر جدوں میں غور نال گردوارے دی تختی نوں پڑھیا تے میرے دل نے اک دھڑکن چھڈ دتی۔ ایہہ شہید گنج سنگھ سنگھنیاں دا گردوارہ سی۔ ایہہ گردوارہ اٹھارویں صدی وچ سکھ ماواں دیاں دتیاں گئیاں قربانیاں دی اک درد ناک یاد دہانی سی۔ ایہہ گردوارہ لہور ریلوے ٹیشن دے بالکل ساہمنے اک ایسی درد ناک جگہ دی نشاندہی کردا اے جتھے میرمنوں نے ہل راجیاں دی مدد نال ۱۷۴۸ تے ۱۷۵۳ دے وچکار ۲۵۰۰۰۰ سکھاں دا قتل کیتا سی۔ سکھ بچیاں نوں ہوا وچ اچھال کے نیزے مارے گئے سن تے فیر اوہناں بچیاں دیاں لاشاں دے ٹکڑے کر کے ہار بنا کے سکھ ماواں دے گلیاں وچ پائے گئے سن۔ اوہ کھوہ جیس وچ اوہناں سکھ بچیاں دیاں لاشاں سٹیاں گئیاں سن تے اوہ تہ خانے جتھے اوہناں سکھ ماواں توں چکی والا آٹا پسوایا گیا سی اجے تیکر محفوظ ہن۔
جذباتی لحاظ نال ایہہ میرے سفر دا سب توں مشکل حصہ سی۔ جدوں میں تہ خانے وچ دعا منگ رہیا سی میریاں اکھاں وچوں اتھرون وگن لگ پئے، تے فیر میں اوہناں سبھ لئی دعاواں منگیاں جنھاں نے تکلیفاں برداشت کیتیاں سن تے جیہڑے ہلاک ہو گئے سن۔ ہر اک سکھ دے سر تے دس روپے دا انعام رکھیا گیا سی تے ہل راجیاں نے انعام لین لئی ہزاراں سکھاں دے سر وڈھ کے میرمنوں دے ساہمنے رکھ دتے۔ تے ایس طراں ایہہ کہاوت اوس ویلے سکھاں وچ عام ہوگئی سی “میرمنوں ساڈی داتری، اسیں منوں دے سوئے جیوں جیوں سانوں کپدا اسیں دونیں تنیں ہوئے“۔
ایس دے بالکل نیڑے ای سکھاں دی وڈیاں قربانیاں د ی اک ہور یاددہانی اے۔ ایس دا ناں گردوارہ شہید گنج اے۔ ایہہ گردوارہ نولکھا بازار وچ اوس جگہ دی نشاندہی کردا اے جتھے پنجاب دے اودوں دے گورنر زکریا خان نے ۲۵ ورھیاں دے بھائی تارو سنگھ دی جون ۱۷۴۵ وچ کھوپڑی کھول دتی سی۔ کئی ہفتیاں دی دردناک حیاتی توں بعد اوس دی موت ہو گئی سی۔ ایہہ اک کمرے دا چھوٹا جیہا گردوارہ اے لیکن ایہہ گردوارہ اج کل عملی طور تے بند اے کیوں جے ایتھے شری گروگرنتھ صاحب نہیں رکھی ہوئی۔ سکھ ہون پاروں اسیں بھائی تارو سنگھ دی شہادت نوں روزانہ یاد کردے آں تے جدوں اسیں ارداس (سکھاں دی دعا) کردے آں تے کہندے آں جنھاں سنگھ سنگھیاں نے کھوپڑیاں لہوایاں، ماضی کدھرے نہیں گمیا، ایہہ ساڈیاں اکھاں دے ساہمنے سا ڈے اج دے نال جڑیا ہویا اے۔ جدوں میں اک کمرے دے نکے جیہے گردوارے وچ تھلے بہہ گیا تے دعا کیتی تے نال وعدہ وی کیتا پئی میں کمزور تے مظلوماں لئی کھڑا ہوواں گا تے اودوں میرے کنبنی چھٹ گئی۔
دلی دروازے توں چونا منڈی تیکرزیورات
لہور شہر دے والڈ سٹی دے دلی دروازے دے بالکل اندر شاہی حمام اے۔ ایہہ حمام ۱۶۳۵ وچ مغل بادشاہ شاہجہاں نے بنایا سی تے آغا خاں ٹرسٹ نے ہنیں ہنیں ای ایس دی تزئین و آرائش کیتی اے۔ جیویں ای میں اندر وڑیا تے میں خندقاں دی کھدائی وی ویکھ سکدا سی جہیڑیاں بھوئیں دے تھلوں دی گرم پانی نوں لے جا رہیاں سن۔ ایتھے اک شے جنھیں مینوں سبھ توں زیادہ متاثر کیتا اوہ دیوار تے بنائی گئی ایسے فرشتیاں دی نقش نگا ری سی جہیڑے کھانے دا سامان تحفیاں دے طور تے لے کے آئے سن۔ میرے لئی ایہہ دلچسپی دا سبب سی کیوں جے میں ایس توں پہلاں تریخ اسلامی دی یادگاراں وچ انسانی نقش نگاری کدے نہیں ویکھی سی۔
ڈبی بازار توں کجھ منٹاں دے پیدل سفر تے عالیشان مسجد وزیر خان اے، جیہڑی کے مغل دور دی سبھ توں ودھیا سجاوٹ والی مسیت سمجھی جاندی اے۔ ایس مسیت نوں مغل بادشاہ شاہجہاں نے ۱۶۳۰ دی دہائی وچ بنایا سی۔ ایس مسیت وچ مغل تے پنجابی فن نوں جھٹلایا گیا اے۔ ایہہ وزیر خان شاہجہاں دا چیف فزیشن سی نہ کہ سرہند دا ۱۷۰۰ دی دہائی دا ظالم گورنر۔ مسیت دے اک برج دیاں پوڑھیاں چڑھدیاں ہویاں مینون ساہ نہیں آ رہیا سی پر لہور دے والڈ سٹی دا نظارہ دم توڑن والا سی۔ چونا منڈی ول جاندیاں ہویاں ایس راہ وچ اسیں سکھاں دے اک اہم گردوارے پہنچے۔ گردوارہ جنم سنتھان سکھاں دے چوتھے گرو، شری رام داس صاحب دی جائے پیدائش دی نشاندہی کردا اے جہیڑے کے ۱۵۳۴ وچ ایتھے پیدا ہوئے سن۔ اک خوبصورت، سادہ تے مکرم گردوارہ صاحب۔ مینوں ایتھے شری گرو گرنتھ صاحب توں پڑھن دا موقع ملیا۔
سکھ دور دی شاندار حویلی
نکے جیہے وقفے توں بعد میں اک حویلی (بہت وڈی حویلی) وچ سی جیہڑی اک سکول دی طراں لگ رہی سی۔ ایہہ حویلی نونہال سنگھ دی سی جیہڑی کے موری دروازے دے نیڑے لہور دے والڈ سٹی دے اندر واقع سی۔ ایہہ شاندار حویلی ۱۸۳۰ دی دہائی دے آخر تے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اپنے سبھ توں وڈے تے سبھ توں پسندیدہ پوترے شہزادہ نونہال سنگھ دی رہائش گاہ دے طور تے بنائی سی۔ مہاراجہ نونہال سنگھ دی موت توں بعد اوس دی والدہ مہارانی چاند کور نوں اوہدیاں نوکراں نیں دھیان سنگھ دے آکھنڑگیارا جون 1842 وچ انہاں دا سر کچل کے قتل کر دتا سی۔ ایس حویلی نوں لہور وچ سکھ فن تعمیر دے عمدہ نمونیاں وچوں اک سمجھیا جاندا اے تے جنوبی ایشیا وچ ایہہ سکھ دور دی اکلی حویلی اے جنھیں اپنی اصلی زینت تے فن تعمیر نوں محفوظ رکھیا ہویا اے۔ ایس عمارت نوں ہن سکول دے طور تے ورتیا جاندا اے۔ حالانکہ سبھ توں اوپر والی منزل تے رنگ محل اے جیس وچ ۱۸۳۰ دی دہائی توں کثیر العقائد دی نقش نگاری ہن وی ڈگدی ہوئی دیواراں دی زینت بن رہی اے۔
اک انمول نظارہ
ہوٹل وچ کجھ دیر آرام کرن توں بعد اسیں سورج ڈبن ویلے ہیرا منڈی ول ٹر پئے۔ میں تھوڑا جیہا ڈریا ہویا سی کیوں جے میں لہور دی بدنام ہیرا منڈی بارے سنیا ہویا سی۔ مینوں اوس ویلے کجھ تسلی ہوئی جدوں میرے بیلی نے مینوں دسیا کے ہن ایہہ بدنام ہیرامنڈی نہیں بلکہ فوڈ سٹریٹ اے۔ جدوں اسیں گلی ول مڑے تے ۱۸۰۰ دی دہائی دیاں پرانیاں عمارتاں تے ہر رنگ دیاں روشنیاں چمکیاں۔ میں نچن والیاں کڑیاں دے بھوتاں نوں تقریباً سن سکدا سی باوجود ایس دے کے اوتھے کوئی وی نہیں سی۔ اسیں لفٹ دے ذریعے ہوٹل دی سبھ توں اوپر والی منزل تے گئے تے ویکھیا کے قلعہ لہور ساڈے بالکل ساہمنے پر تھلے روشنیاں دے سیلاب نال چمک رہیا سی۔ پچھوکڑ وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی چٹی یادگار جیہڑی چمکیلی روشنی نال چمک رہی سی تے صحیح طراں چمکدی ہوئی بادشاہی مسجد میری پسندیدہ سن۔ اسیں تاریاں دے تھلے چھت دے اوپر بہہ کے غزلاں سن دیاں ہویاں کھانا کھایا تے نال نال لہور دے شاہی قلعے دا رات دا جادوئی نظارہ ویکھیا، اوہ شاہی قلعہ جتھے میرے وڈ وڈیرے رہ سن تے اٹھارویں صدی دی شروع والی دہائیاں تیکر سیوا کیتی سی۔
مکدی گل
جدوں میں اوس دیہاڑے دی عکاسی کردا آں تے مینوں ایہہ واضح ہو جاندا اے کے لہور تریخ دے ان گنت زیورات دا شہر سی۔ لہور دیاں اِٹاں نیں بے حد خوشحالی تے خونریزی ویکھی اے۔ فیر وی ایہہ ٹٹدیاں پھٹدیاں اِٹاں انج کھڑیاں سن جیویں ایہہ سانوں انساناں نوں خوشی تے مصیبت ویلے سدھے کھڑے رہن دا سبق دے رہیاں سن۔
اگلے بدھ وار دے اخبار وچ، مہربانی کر کے، میرے لہور دے عجائب گھر دے انملے ذخیرے توں لے کے انارکلی دے مقبرے تیکر، تے اوس سکول تیکر جتھوں میرا پیو تی میرا دادا تے پردادا پڑھے سن، تے اوس تھاں تیکر جتھے میرا وڈکا سردار گنڈاسنگھ بتالیہ ۱۸۳۴ وچ مہاراجہ شیر سنگھ دی حفاظت دی ناکام کوشش کر دیاں ہویاں زخمی ہویا سی، سفر تے تجربات ضرور پڑھنا۔

50% LikesVS
50% Dislikes

اپنا تبصرہ گھلو