لوہڑی، خوشیاں اَتے چاواںدا تہوار

منصور عزمیؔ

حیاتی جین ، رسماں رواجاں نوں نبھاؤن اتے تہواراں نوں مناؤن وچ پنجابی ہمیشہ ہی سبھ توں اگے رہے نے۔ حالات جِسراں دے وی مرضی رہے ہون، پنجابی ہر حالَ وچ ربّ دی رضا وچ راضی رہندے نے۔ کدے حالات مطابق خود ڈھل جاندے تے کدے حالات نوں اپنے مطابق ڈھال لیندے نے۔جیٹھ ہاڑھ دیاں دھُپاں ہون یاں پوہ ماگھ دے پالے کم کار کرن یاںتہوار مناؤن ویلے ایہناں دے راہ نہیںڈکے جا سکدے۔ اجیہا ہی اک تہوار ہے لوہڑی، جو بھرویں ٹھنڈ وچ پوہ مہینے دے آخری دن منایا جاندا اے۔
سِکھ روایتاں مطابق لوہڑی دا اتہاس دیس پنجاب دے گھبرو دُلا بھٹی دی کہانی نال وی جڑیا ہویا اے۔ دُلا بھٹی اکبر دے راج دوران امیر لوکاں دا مال لٹ کے غریب لوکاں وچ ونڈداا سی۔ اس علاقے دے غریب لوک اُس دی اِس دریادلی دے قایل سن اِس کر کے اوہ لوک اِس دا آدرستکار تے اِس نوں پیار وی کردے سن۔
اِک وار دی گل اے کہ اُس نے اِک کُڑی نوں اغواکاراںتوں چھڈایا تے اِس کُڑی نوں اپنی دھی بنا لیا۔ جد دُلا بھٹی نے اِس کُڑی دا ویاہ کیتا تاں اُس نے اِس دے ویاہ وچ تحفے دے طور تے شکر پا دتی سی۔ اک ہور روایت مطابق سندری مندری اِک غریب براہمن دِیاں منگیاں ہوئیاں دِھیاں سن پر غریبی کارن ویاہ وچ دیر ہو رہی سی۔ حاکم نوں کڑیاں دے حسن دا پتہ لگ گیا تے اوہنے ایہناں نوں زوریں چکن دی دا فیصلا کیتا۔جہدی خبر براہمن نوں وی لگ گئی۔ اِس لئی اوہنے کڑیاں دا چھیتی ویاہ کرن لئی جنگل وچ دُلے بھٹی نال رابطہ کیتا اتے دُلے بھٹی نے وی ویاہ دی پوری ذمے داری اپنے سِر لے لئی اتے سکھدیو مادپوری دے شبداں وچ’’کڑیاں دے سوہریاں نے حاکم توں ڈردیاں کیہا کہ اوہ رات ویلے ہی ویاہن آؤن گے۔پنڈ توں باہر جنگل وچ ویاہ رچاؤن دا پربندھ کیتا گیا۔ لو کرن لئی لکڑیاں اکٹھیاں کر کے اگ بالی گئی۔ دُلے بھٹی نے آلے دوآلے دے پنڈاں توں دان اکٹھا کیتا۔ پنڈ وچ جہناں دے گھر نویں ویاہ ہوئے سن یاں جہناں دے بال جنمے سن اوہناں نے وی سندری مندری دے ویاہ تے اپنے ولوں کجھ نہ کجھ گڑ شکر تے دانیاں دے روپ وچ دان دتا۔ دُلے بھٹی کول کُڑیاں ٹورن ویلے داج دین لئی اک لپّ شکر دی ہی سی۔ کڑیاں دا ڈولاٹُر گیا تے غریب براہمن نے دُلے بھٹی دا لکھ لکھ شکر کیتا۔ ‘‘
کیہا جاندا اے کہ ایدوں توں لوہڑی مناؤن دا رواج پے گیا۔ اِس کر کے ہی دُلا بھٹی نوں ہر لوہڑی دے ویلے یاد کیتا جاندا اے۔ اس تیوہار توں کجھ دن پہلاں ہی کڑیاں، منڈے ٹولیاں بنا کے گھروگھر ی جا کے لوہڑی منگدے نے۔ منڈیاں ولوں لوہڑی منگدے ویلے زیادہ تر سندر مندریئے دا گیت گایا جاندااے۔ اک منڈا گیت گائوندا اتے باقی دے منڈے پچھے ہوہو دی آواز لگاؤندے نے۔

سندر مندریئے ہو!
تیرا کون وچار ہو!
دُلا بھٹی والا ہو!
دُلے دھی ویاہی ہو!
سیر سکر پائی ہو!
کڑی دا لال پتاکا ہو!
کڑی دا سالو پاٹا ہو!
سالو کون سمیٹے!
چاچا گالی دیسے!
چاچے چوری کٹی!
زمیداراں لٹی!
زمیدار سدھائے!
بم بم بھولے آئے!
اک بھولا رہِ گیا!
سپاہی پھڑ کے لے گیا!
سپاہی نے ماری اٹّ!
بھاویں رو اتے بھاویں پٹّ!
سانوں دے دے لوہڑی،
اتے تیری جیوے جوڑی!
کڑیاں وی لوہڑی منگدیاں ہوئیاں پھلے، تل، چول، گڑ دی روڑی دی منگ کردیاں نے۔ اوہ لوہڑی منگدیاں ہوئیاں دعاواں دی جھڑی لا دندیاں نے۔
تیلی ہری ہے بھری
تیلی موتیاں جڑی
تیلی اس ویہڑے
جا جتھے گیگے دا
ویاہ گیگا جمیا سی
گڑ ونڈیا سی۔
گڑ دیاں روڑیاں ہو
بھراواں جوڑیاں ہو
تہاڈی جوڑی دا ویاہ
سانوں پھلڑیاںدا چاء
دے مائی لوہڑی
تیری جیوے جوڑی
جے کوئی لوہڑی دین لگیاں دیر کر دندا تاں کڑیاں کہن لگّ جاندیاں :
ساڈے پیراں ہیٹھ سلائیاں
اسیں کہڑے ویلے دیاں آئیاں
ساڈے پیراں ہیٹھ روڑ
سانوں چھیتی چھیتی تور
لوہڑی والے دن بچے اتے نوجوان پتنگ بازی کردے ویکھے جاندے ہن۔ بہت سارے لوک پتنگ بازی کرن لئی کیمیکل والی چائنا ڈور دی ورتوں کردے ہن۔ بے شک سرکار ولوں اجیہی ڈور دی ورتوں تے پابندی لگائی گئی اے، پرفر وی دوکاندار لک چھپ کے مہنگے مل تے ایہ ڈور ویچ رہے ہن اتے لوک اس نوں خرید رہے ہن۔ کوئی وی شوق ادوں تک ہی چنگا اے۔ جدوں تک اوہ کسے نوں نقصان نہ پچاوے۔ جدوں کوئی شوق مارو بن جاوے تاں اس نوں تیاگ دینا چاہیدااے۔
لوہڑی توں پہلاں پیکے گھر ولوں نویاں ویاہیاں کڑیاں نوں بھاجی پائی جاندی اے۔ پیکے والے بھاجی لے کے کڑی دے سوہرے گھر جاندے ہن اتے کڑی نوں لوہڑی توں پہلاںکجھ دن لئی پیکے گھر لے آؤندے ہن۔ کڑیاں نوں دتی جان والی بھاجی وچ شامل ہندے ہن میدے اتے پنجیری توں بنے لڈو، بوندی دے لڈو ، پتاسے جاں پھر پنیاں۔ بہت سارے ماپے اپنی طاقت مطابق دھیاں نوں ہر سال لوہڑی تے کجھ نہ کجھ تہوار وجوں بھیجدے ہن۔ لوہڑی والے دن گھراں وچ سروں دا ساگ، روہ دی کھیر اتے کھچڑی بنائی جاندی ہے۔ ساگ اتے کھچڑی لوہڑی توں اگلے دن ماگھ د ی پہلی والے دن کھادی جاندی اے۔ اس بارے اکثر کیہا جاندااے :
’’پوہ ردھی، ماگھ کھادھی۔‘‘
لوہڑی دی رات بھانبڑ بالیا جاندا ہے۔ بھانبڑ دا سیک اتّ دی ٹھنڈ توں راحت دواؤندا محسوس ہندا اے۔ عورتاں اتے مردبھانبڑ دے آلے دوآلے بیٹھے جتھے ا گ سیکدے نے اُوتھے مونگ پھلیاں، ریوڑیاں، مرونڈے، پھلے، گچک وی کھاندے ہن۔ آلے دوآلے کڑیاںمنڈے نچدے گاؤندے تے خوشی مناؤندے ہن۔بھانبڑ دی اگ نوں تل، چول، مونگ پھلی بھیٹ کیتے جاندے ہن اتے نال ہی کیہا جاندا ہے :
’’لوہڑیئے وچاریے،
بھری آویں تے سکھنی جاویں‘‘
اس طرحاں لوہڑی دا تیوہار بھر جاندا ہے ساڈی جھولی خوشیاں نال۔اتے چہرے کھلا دیندااے بیش قیمتی مسکراہٹاںنال ، اتے اسیں فر توں جڑ جاندے ہاں اگلی لوہڑی دی اڈیک وچ۔
٭٭٭٭٭٭٭

اپنا تبصرہ گھلو