بھیانک سیاسی غلطیاں جو بھارت دے ٹوٹے کر دین گِیاں

مودی سرکارایہنا ں غلطیاں راہیں سیاسی خودکشی ول اَگے ودھ رہی اے

تحریر : ایم آر ملک

کیہ مودی سرکار دے ہندو توا نظرئیے دے فروغ تے پرچار دی بنا اُتے ایہہ کہنا ٹھیک نہیں کہ اک ارب دی کثیر آبادی دے حامل ملک دا شیرازہ کھلرن والا اے ۔ ایس سوال دی آماجگاہ برصغیر دے ہر دانشور دا ذہن اے کہندے نیں کہ بھیانک سیاسی غلطیاں نوں تاریخ کدی معاف نہیں کردی ایس دی سزا ایس دنیا وچ ای بھگتنی پئے جاندی اے۔ سیاسی غلطی جے بار بار کیتی جائے تے فیر ایہنوں سیاسی خود کشی کہنا زیادہ مناسب لگدا اے تے خود کشی دا انجام اسیں سارے جاننے آں۔ مودی دا ہندوستان ایس ویلے جس دور توں لنگھ رہیا اے جس طرح دیاں پالیسیاں اوتھے بنائیاں جا رہیاں نیں ایہناں نوں سیاسی خود کشی دے علاوہ دوجا کوئی ناں دتا ای نہیں جا سکدا۔
سوویت یونین، امریکہ، جرمنی تے بوہت سارے ملکاں وچ حکمراناں دی سیاسی غلطیاں دی وجہ نال عوام نوں اک لمبے عرصے تیکر نقصان نال دو چار ہونا پیا۔ سیاسی الٹ پھیر تے آپسی خلفشار دے موقعیاں اُتے سب توں زیادہ نقصان عام عوام دا ای ہوندا اے۔ اوہ ایس چکی وچ نہ چاہندے ہوئے وی پسدے رہندے نیں۔ کیہ ایہہ کہنا مناسب نہیں لگدا کہ ہندوستان سیاسی خلفشار دے ایسے رستے اُتے جا رہیا اے؟
اوہ ملک جتھے ایس قسم دی ہنگامی حالت پیدا ہوئی، ایہناں دا ایتھے مختصر جہیا تجزیہ پیش کرنا ضروری اے۔ پیش نظر ایہہ ہوئے گا کہ اوہ خلفشار پیدا کنج ہویا ؟ اوہ کیہ عوامل سن خصوصا داخلی عوامل جیہڑے ایس دے ذمے دار نیں۔ اسیں اپنے ملک دا تے ایتھے دی سیاست دا وی نال ای جائزہ لاں گے۔
سوویت یونین دا زوال تے موجودہ بھارت دے حالات وچ مماثلت کتھے اے؟
25دسمبر1991وچ ’’کریملن‘‘ وچ ’’سویت یونین‘ ‘دا جھنڈا لاہ کے ’’ روس‘‘ دا ترنگا لہرادتا گیا۔26 دسمبر نوں’’سوویت یونین‘‘ کھلر چکیا سی اک وڈی سپر پاور ٹوٹیاں وچ ونڈی چکی سی۔ ایہہ سب کجھ اینی آسانی نال نہیں ہویا ایس دے پچھے سالہا سال دی کشمکش سی۔ جس دی مختلف وجوہات سن۔ کجھ فوج متعلق ، کجھ عالمی سیاست متعلق، وگڑدی ہوئی معاشی حالت آپ اک وڈی وجہ سی پر 2 وجوہات قابل ذکر ٹھہریاں جنہاں نال آپ اوتھے دی عوام دے دل توں سویت یونین لئی محبت ختم ہو گئی سی۔
26اپریل 1986ء نوں’’ کیرنوبل پاور اسٹیشن‘‘جیہڑا کہ یوکرین وچ اے ایس وچ اک زور دار دھماکہ ہوندا اے۔ دھماکہ تے فیر اگ لگن دی وجہ نال کہیا جاندا اے کہ ’’ہیروشیما‘ ‘وچ جیہڑا ایٹم بم ڈیگیا گیا سی ایس توں چار سو گنا زیادہ ’’ریڈیو ایکٹیو مواد‘‘فضا ء وچ مل جاندا اے۔ فوراًٍٍ ای کمیونسٹ پارٹی دے آفیشنلز نے ایس خر نوں دبان دی کوشش شروع کر دتی۔ حد تے ایہہ وے کہ ایسے علاقے وچ ’’مئی ڈے‘‘ دی پریڈ کرن دا وی آرڈر دے دتا گیا۔ خبراں ہولی ہولی ودھنا شروع ہوئیاں تے لوکاں وچ بے چینی ودھن لگی۔ ایہناں نوں ایہہ یقین ہو گیا کہ کمیونسٹ آفیشنلز لئی سیاست ای سب کجھ اے۔ شہریاں دی جان تے ایہناں دی صحت دی ایہناں دی نظراں وچ کوئی قیمت نہیں۔ سوویت یونین اُتے لوکاں وچ جیہڑا رہیا سہیا بھروسہ سی، اعتماد سی اوہ وی ڈھہ گیا۔ جدوں اسیں کرونا دی حالیہ وبا ویکھنے آں تے انڈیا وچ اوہ ای بے حسی ویکھن نوں مل رہی اے۔ لاک ڈائون دے دوران غریباں تے مزدوراں نوں راشن اپڑان داکوئی باقاعدہ نظم نہ ہون دی وجہ نال اوہ گھر جان ُتے مجبور نیں، پر ایہناں دی بھُکھ دی مودی سرکار نوں کوئی فکر اے نہ اندیشہ۔ روزانہ کوئی نہ کوئی دردناک تصویرذرائع ابلاغ اُتے ویکھن نوں ملدی اے تے انسانیت دا دل لرز کے رہ جاندا اے۔ پورے ملک وچ شراب دیاں دکاناں کھول دتیاں گئیاں نیں۔ کرونا نوں منافرت پھیلان دے اک ہتھیار دے طور اُتے استعمال کیتا جا رہیا اے۔ بجائے ایس دے کہ کرونا دے خلاف جنگ وچ پیسے تے حکمت عملی دا استعمال کیتا جاندا اک ارب آبادی والے ملک دے وزیر داخلہ نے ایہہ اعلان کیتا کہ اوہ بہار الیکشن وچ اپنی پارٹی لئی آن لائن ریلی کرن جا رہے نیں۔یقینا وزیر داخلہ دا انج دے موقعے اُتے ملک دے بجائے اپنی پارٹی دی فکر کرنا عوام وچ شدید بے چینی دا باعث بن رہیا اے۔ ایہناں نوں افسوس ہویا ہوئے گا کہ سرکار انج دے مشکل ویلے وچ وی ایہناں لئی کجھ کر نوں تیار نہیں۔ حکومت دے کول مریضاں دے ٹیسٹ تیکر کروان دی سہولتاں نہیں پر الیکشن مہم کران تے ورچول ریلی کران لئی ایہناں دے کول سرمایہ وی اے بندے وی نیں۔ لوکاں دا ہندو توا نظرئیے دی سرکار توں بدظن ہو جانا واجب تے ہے پر تشویشناک وی اے۔
ماضی گواہ اے کہ، سوویت یونین والے سویرے اٹھدے ای لبرل اخبار لین لئی لمبی لمبی لیناں وچ لگ جاندے۔ وجہ ظاہر اے کہ اخباراں تیکر توں ایہناں دا بھروسہ اٹھ گیا سی۔ عوام اپنے ایتھے دے کرپشن تو ں بالکل بیزار ہو گئی سی۔ اوہ لُک لُکا کے وکن والے لبرل اخباراں اُتے زیادہ یقین رکھدے سن تے اوہ ای اخبار ایہناں دی عمومی رائے وی بناندے سن۔ ایس بدظنی نے وی سوویت یونین دے کھلرن وچ بڑا اہم کردار ادا کیتا۔ جیہڑے اخبار سوویت یونین نوں توڑنا چاہند ے سن اوہ ای عوام دی سوچ اُتے اثر انداز وی سن۔ انڈیا دی وی دن بدن ایہو حالت ہوندی جا رہی اے لوک اپنے اخباراں تے نیوز چینلاں توں بالکل بدظن ہو چکے نیں۔
انقلاب ایران تے انڈیا دے موجودہ حالات دا موازنہ
1979؁ ء وچ ایران وچ جیہڑا انقلاب آیا ایس توں سانوں بوہت کجھ سکھن نوں ملدا اے 1921ء وچ یونائیٹڈ کنگڈم نے رضا شاہ پہلوی دی بادشاہت قائم کرن وچ مدد کیتی پر ایسے نے روس دے نال مل کے 1941ء وچ رضا شاہ نوں تخت توں لاہ کے ایس دے پتر محمد رضا پہلوی نوں تخت اُتے بٹھا دتا۔ ایس دے بعد 1953ء وچ جدوں محمد رضا شاہ تے وزیراعظم محمد مصدق دے وچکار اختیارات دی جنگ شروع ہوئی تے امریکہ تے یونائیٹڈ کنگڈم دی خفیہ ایجنسیاں نے محمد رضا دی مدد کیتی تے ایس نوں اقتدار وچ باقی رکھیا پر جدوں 1979ء وچ عوامی انقلاب آیا تے ایس دے کسے مسیحا نے ایس دی مدد نہیں کیتی سارے ہوا دا رخ ویکھ کے پلٹ گئے۔ ایس نے کجھ عرصے پہلے ای حکومت دے ڈھائی ہزار سال پورے ہون دے جشن منائے سن پر جدوں عوام نے نسایا تے باقی دی زندگی جلاوطنی وچ مصر وچ کٹنی پئی تے اوتھے مدفن بنیا۔
رضا شاہ تے محمد رضا ایہناں سارے لوکاں لئی عبرت نیں جیہڑے اپنے آپ نوں کسے نہ کسے سپر پاور نال جوڑ کے محفوظ سمجھن لگدے نیں۔ جیہڑے امریکا دی ہاں وچ ہاں ملا کے ایہہ سمجھدے نیں کہ اپنا تخت بچا لے جائواں گے اوہ ایہہ بھُل جاندے نیں کہ بپھری ہوئی عوام دے اگے کوئی طاقت نہیں ٹک سکدی۔ عوام نوں جے احساس ہو جائے کہ ایس دا حکمران کسے ہور دے مفاد دی تکمیل و چ لگ گیا اے تے عوام ہمت دا مظاہرہ کردے ہوئے سڑکاں اُتے نکل آئے تے چاہے ڈھائی ہزار سالہ حکومت ای کیوں نہ ہوئے۔ پٹرول دی دولت نال مالا مال طاقت ای کیوں نہ ہوئے ایس دی بساط لپٹ جاندی اے۔
محمد رضا شاہ دی اک وڈی غلطی ایہہ سی کہ ایس نے وہائٹ ریولیوشن دے ذریعے ملک دی معاشی حالت نوں تے کسے قدر استوار کر دتا پر ایس دا فائدہ صرف کجھ لوکاں تیکر محدود رہیا۔ ایہو وجہ سی کہ امیر تے امیر تر ہوندے گئے پر غریب اویں ای رہ گئے بلکہ پہلے توں وی دگر گوں حالات دی زد وچ آ گئے بعد وچ جدوں ملک دی عوام نوں احساس ہویا کہ ملک دی دولت صرف کجھ ہتھاں وچ سمٹ دی جا رہی اے تے اوہ دن بدن بدحال ہوندے جا رہے نیں تے اوہناں نے عوامی طاقت نال شاہ دی حکومت نوں ای جڑ توں اکھاڑ کے سٹ دتا۔ شاہ نوں نسنا پیا۔ ایس دے نال مل کے ملک دی دولت لٹن والے یا تے مارے گئے یا نس گئے جیہڑے باقی بچ وی گئے اوہناں نے اپنی بچی ماندہ زندگی جیلاں وچ ای لنگھائی۔
ہن اک نظر ماریے انڈیا دی معاشی تنظیم اُتے، کیہ انج نہیں کہ سرکار دی ساری اسکیماں تے یوجنائواں دا فائدہ اُتے ای اُتے کجھ لوکاں نوں مل جاندا اے تے باقی عوام بیچاری اپنی پوری زندگی ٹیکس ای بھردی رہ جاندی اے ۔ جتھے کجھ لوک لکھاں کروڑ وچ کھیڈ رہے نیں اوتھے کجھ انج دے وی نیں جیہڑے بالاں نوں بھک نال بلکدا ویکھ کے گنگاندی وچ بہا دین اُتے مجبور نیں۔ اک پاسے لکھاں کروڑاں دا فراڈ کر کے نس جان والے لوک نیں۔ دوجے پاسے اک باپ اپنے بچے نوں اپنے ہتھاں نال گلا دبا کے مار دین اُتے مجبور اے کہ بچہ بھُک نال بلبلا رہیا سی تے گھر وچ کھان نوں اک دانہ نہیں سی۔ لوک آخر ایس تفریق نوں کدوں تیکر برداشت کرن گے۔ اک نہ اک دن تے ایہناں دے دل وچ ایہہ سوال جنم لوے گا کہ ایس تفریق نوں کنج دور کیتا جائے تے اوہ جواب دی تلاش وچ اٹھ کھڑے ہون گے۔
محمد رضا دی اک فاش غلطی بلکہ جرم ایہہ سی کہ ایس نے ساری اپوزیشن پارٹیز نوں ختم کر کے تاناشاہی اختیار کر لئی سی۔ جدوں وی سیاسی مظاہرے ہوندے اوہ ایہناں نوں طاقت دے دم اُتے دبا دیندا۔ غیر قانونی گرفتاریاں اک عمومی گل ہو گئی سی پر اک وار عوام دے سڑک اُتے اترن دے بعد اوہ طاقت دا جنہا زیادہ استعمال کردا گیا لوک اینا ای بھڑکدے گئے۔ اوہ اک نوں مرواندا تے سینکڑے ہور سڑک اُتے نکل کھڑے ہوندے۔ اک بندے دی گرفتاری 10 نویں لوکاں نوں میدان وچ اترن دا حوصلہ دیندی۔ فوج دی بندوق توں نکلی ہوئی ہر گولی نے احتجاج دی اگ نوں ہور بڑھاوا دتا۔ ایتھوں تیکر کہ 8 ستمبر نوں ایس نے مارشل لاء نافذ کر دتا پر ایہہ مارشل لاء وی عوام دی ہمت توڑ نہیں سکیا۔ فوج نے بارود دے دہانے کھول دتے پر لوک سن کہ مر جان نوں تیار بیٹھے سن۔ رضا شاہ طاقت دا بھرپور استعمال کردے ہوئے وی پچھے جان اُتے مجبور سی عوام نہتی سی پر حوصلے دے نال مقابلہ کر رہی سی۔ ایتھوں تیکر کہ 10 دسمبر نوں لکھاں لوک تہران دی سڑک اُتے نکل پئے۔
آخر کار جس آیت اللہ خمینی نوں محمد رضا نے 1964 وچ ملک بدر کیتا سی اوہ ایران واپس آیا تے پورا ملک ایس دا استقبال کرن سڑکاں اُتے نکل آیا محمد رضا جس نے ہجے حکومت دے اڑھائی ہزار سال لنگھان دے جشن کروائے سن اوہ ایس خاموشی نال ملک توں نسیا کہ کوئی ایس نوں پچھن والا نہیں سی۔ باقی عمر مصر وچ اک جلاوطن وانگوں لنگھا کے اوتھے مر گیا۔ تاریخ گواہ اے کسے ڈکٹیٹر نوں کدی عزت دی موت نہیں نصیب ہوئی۔
ایس وچ تعجب دی کوئی گل نہیں ایہہ تے ہمیشہ تے ہر تھاں ہوندا آیا اے ساڈی اکھاں نے آپ انج دے مناظر ویکھے نیں۔ جامعہ ملیہ، ہندوستان وچ 15 دسمبر 2020 دی رات انڈین پولیس اپنے خون آشام پنجیاں دے نال وڑ گئی، جیہڑا ساہمنے آیا ایس نوں ماریا جس اُتے نظر پئی ایس اُتے ڈنڈے مارے، کسے دے ہتھ توڑے، کسے دے پیر توڑے پر اگلے ای دن ایس توں دگنی تعداد وچ جامعہ دے سٹوڈنٹس سڑکاں اُتے کھڑے ملے۔ عوام نوں کدی طاقت دے دم اُتے نہیں دبایا جا سکدا۔ سٹوڈنٹس نوں تے ہر گز نہیں۔ ایرانی انقلاب وی دویونیورسٹیاں دی دین سی، قم یونیورسٹی تے تہران یونیورسٹی ۔ سی اے اے مخالف تحریک وی دو یونیورسٹیاں توں ای اٹھی اے۔ علیگڑھ مسلم یونیورسٹی تے جامعہ ملیہ اسلامیہ۔ وجہ ایہہ وے کہ اسٹوڈنٹس نوں نہ تے ڈرا دھمکا کے چپ کرایا جا سکدا اے نہ ای کوئی لالچ دے کے ایہناں دا منہ بند کیتا جا سکدا اے۔ یوپی وچ یوگی پولیس نے احتجاج رکوان لئی طاقت دا استعمال کیتا تے کجھ مسلم طلبا نوں شہید وی کر دتا پر کیہ لوک ڈر گئے؟ کیہ اوہ پلس دے ڈر توں گھراں وچ دبک گئے؟ کیہ احتجاج ختم ہو گیا؟ ہر گز نہیں بلکہ دوہرے حوصلے تے ہمت دے نال شروع ہو گئے جیہڑے لوک پہلے شامل نہیں ہوندے سن اوہ وی ہن شامل ہون لگے۔
انقلاب دے شور نوں طاقت دے بل اُتے چپ کران لئی حکومت نے لاک ڈائون دا سہارا لے کے سٹوڈنٹس نوں گرفتار کرنا شروع کر دتا اے اوہ ایہہ سمجھدے نیں ایس طرح ایہہ اوازاں دب جان گیاں ایہہ ایہناں دی کوتاہ فہمی اے۔ انقلاب دی اواز نوں طاقت دے بل بوتے اُتے دبان دی کوشش کرنا سیاسی خودکشی اے ہور کجھ نہیں۔ انڈیا دی کسان تحریک دی لہر وی سیاسی غلطیاں دا ای شاخسانہ اے۔
امریکہ دی سول رائٹ موومنٹ، مودی دی سربراہی وچ بھارت وی ایسے راہ اُتے
امریکہ وچ 1861ء توں لے کے 1865ء تیکر سول وار چلی۔ نارتھ امریکہ غلامی نوں ختم کرنا چاہندا سی جد کہ سائوتھ امریکہ ایس نوں باقی رکھنا چاہندا سی۔ جنگ دے دوران لکھاں لوک مر گئے۔ ایس توں کئی گنا زیادہ لوک زخمی تے معذور ہو گئے۔ آخر کار یونائیٹڈ اسٹیٹ دی جت ہوئی کونفیڈریٹ اسٹیٹ نوں ختم کر دتا گیا۔ امریکہ اک وار فیر یکجا ہو گیا۔ غلامی نوں قانونی طور اُتے ختم کر دتا گیا جس لئی دستور وچ وی کجھ تبدیلیاں کیتیاں گئیاں پر صرف دستور وچ کیتی گئی تبدیلیاں کافی نہیں۔ خصوصاً انج دی تھاں جتھے وکھرا وکھرا اسٹیٹس نال مل کے اک ملک بنیا ہوئے۔ جدوں تیکر سخت ترین قانون دا سہارا نہ ہوئے تے آپ لوکاں وچ تبدیلی نہ آ جائے ایس ویلے تیکر صحیح معنیاں وچ غلامی نوں ختم کر پانا ممکن نہیں۔ آپ سیاہ فام ایس آزادی لئی ذہنی طور اُتے تیار نہیں سن۔ ایہناں دی نسلاں غلام سن۔ یکبارگی اوہ ایس ماضی نوں کنج بھُلا سکدے سن۔ ایہناں دی ایس نفسیاتی مجبوری تے قانون دی کمزوری دا سفید فام لوکاں نے بھرپور فائدہ چُکیا۔ اوہ ہجے وی سیاہ فام لوکاں نوں اپنے برابر منن نوں تیار نہیں سن۔
سائوتھ امریکہ والیاں نے سیاہ فام لوکاں نوں سماجی تے معاشی طور اُتے دبان لئی اسٹیٹ توں اک قانون ’’جم کراو‘‘وی پاس کروا لیا جس دے مطابق segregation (نسلی علیٰحدگی ) دی اجازت دے دتی گئی۔ سیاہ فام لوکاں دے اسکول وکھرے ہوندے، رہن دے علاقے وکھرے ہوندے، بس توں سفر دے دوران ایہناں دی بس دے آخری حصے وچ کجھ سیٹاں مخصوص سن اوہ صرف ایہناں اُتے ای بہہ سکدے سن۔ سیاہ فام لوکاں نوں سفید فام لوکاں دے ہوٹلاں تے پانی دے نلاں دے کول وی جان دی اجازت نہیں سی۔ ایہناں دے کم کرن دیاں تھاواں تیکر وکھریاں سن۔ نتیجہ ایہہ نکلیا کہ حکومت ولوں سیاہ فام لوکاں نوں جیہڑی سہولتاں میسر سن اوہ ایس توں بوہت کمتر درجہ دیاں سن جیہڑے سفید فام لوکاں نوں میسر سن ایس دے نال نال اوتھے سیاہ فام لوکاں دی لنچنگ دا وی اک سلسلہ چل پیا۔
جدوں تیکر ملک وچ سیاہ فام لوکاں نوں انصاف نہیں مل گیا سفید فام لوکاں دی زندگی وی متاثر ای رہی کدوں کون انتقامی کاروائی کر بیٹھے نہیں پتا، بار بار انج ہویا وی کہ انتقام نے سفید فام لوکاں دیاں وی جاناں لے لیاں۔ اج جد کہ اک سیاہ فام دے قتل اُتے امریکہ اک وار فیر دہل اٹھیا اے تے کیہ صرف اک طبقہ یا کوئی خاص گروہ پریشانی وچ اے؟ ہر گز نہیں بلکہ ملک وچ رہن والے سارے شہریاں دی زندگی اتھل پتھل ہو گئی اے۔ ملک بدامنی دا شکار ہوندا تے ہر کسے دا چین و سکون غارت ہو جاندا اے۔ فتنہ و فساد دا دور دورہ ہوئے تے نہ انسانی جان دی کوئی قیمت رہ جاندی اے نہ عزت و آبرو ای سلامت رہندی اے ایس حقیقت نوں سمجھنا بوہت ضروری اے۔
ہن ویکھو کہ انڈیا وچ اوہ ای حالات نیں اسلام دشمن طاقتاں کس وڈی تباہی ول لے کے جانا چاہندی اے بی جے پی تے آر ایس ایس اک زمانے توں انڈین معاشرے وچ نفرتاں دا زہر گھولن وچ لگی ہوئی اے اوہ ایہہ چاہندی اے کہ ملک نوں دو طبقیاں وچ ونڈ دتا جائے۔ اکثریتی طبقہ اقلیتی طبقہ نوں اپنا دشمن سمجھن لگے۔ حکومت دے نال مل کے اکثریتی طبقہ اقلیتاں اُتے ظلم کرن لگے تے ایہناں دے حقوق غصب کر لوے۔
مسلم دشمنی دے ناں اُتے پورے ملک نوں اک وڈے سماجی بحران ول گھسیٹ کر لے جانا کتھے دی سمجھداری اے سج ویلے دنیا دی ساری حکومتاں اپنے آپ نوں مستحکم بنان دی کوشش کر رہی اے انج سیاسی و سماجی خلفشار پیدا کرنا کتھے دی وطن دوستی اے ایہہ تے سراسر سیاسی خودکشی اے اوہ ای سیاسی خود کشی جیہڑی کسے اک طبقے نوں نہیں بلکہ پورے ملک نوں لے ڈبدی اے۔
گاندھی دا انڈیا ہولی ہولی تباہی دے ٹوئے وچ ڈگدا جا رہیا اے جس توں امریکی بڑی محنتاں نال باہر آیا سی۔ اوتھے ایسے طرح گوریاں دیاں دکاناں دے باہر نشان لگے ہوندے سن جویں اج بی جے پی دے نیتا ہندو دکانداراں نال لان نوں کہہ رہے نیں سیاہ فام تے سفید فام لوکاں دے رہائشی علاقے ایسے طرح ونڈے ہوئے سن جس طرح اج انڈیا دے علاقے ونڈے جا رہے نیں عدالتاں توں ایسے طرح دا انصاف ملدا سی جویں کہ اج انڈیا دی عدالتاں توں اقلیتاں نوں مل رہیا اے پولیس ایسے طرح سیاہ فام لوکاں دے خلاف سخت سی جویں انڈیا دی ریاستی فوج تے پولیس مسلماناں دے خلاف اے۔
فرق ایہہ وے کہ امریکہ دی عدالتاں نے انصاف دے قیام لئی بوہت وڈے وڈے قدم چکے اک انڈین عدالتاں نیں جنہاں دا رویہ عوام ایس لاک ڈائون وچ بخوبی ویکھ رہے نیں ہتھ وچ ہتھیار لے کے کھلے مجمع وچ لہران والے ’’رام بھکت گوپال‘‘نوں تے ضمانت مل جاندی اے پر نہتی احتجاج کرن والی اک پی ایچ ڈی سکالر صفورہ زرگر (جیہڑی کہ عنقریب ماں بنن والی اے) دی ضمانت خارج کر دتی جاندی اے۔ تاریخ گواہ اے کہ جدوں جدوں حکمراناں دیاں نیتاں وگڑیاں اودوں اودوں ایہناں دے ہتھیاراں توں زیادہ نقصان عدالتاں نے اپڑایا اے۔
معاشرے وچ پھُٹ پانا بوہت آسا ن ہوندا اے پر آخر کار ایس دی بوہت وڈی قیمت چکانی پئے جاندی اے۔ ایہہ قیمت کوئی اک طبقہ نہیں چکاندا بلکہ اوتھے رہ رہے سارے انسان ایس دی قیمت چکان اُتے مجبور ہوندے نیں میایک وار فیر ایہہ کہے بنا چارہ نہیں کہ سیاسی غلطیاں تاریخ کدی معاف نہیں کردی، ایہناں دی قیمت چکانی ای پیندی اے، مزید ایہہ کہ جدوں بوہت ساری غلطیاں یکجا ہو جان تے فیر ایہنوں سیاسی خودکشی کہندے نیں جس دا انجام ہمیشہ دی ذلت و خواری اے۔