یاداں دے دِیوے…اختر حیات
ایم آر شاہد
5اکتوبر 2013 دی صبح قومی اخباراں وچ سینئر صحافی اختر حیات دے ٹریفک حادثہ وچ شدید زخمی حالت دی خبر پڑھ کے دل دے دماغ نوں اک دم جھٹکا جیہا لگیا کہ ا یہہ کیہ ہو گیا۔ دل توں دعا نکلی کہ ’’یااللہ خیر ہووے‘‘ یااللہ اوہناں نوں زندگی عطا فرما… فیر اپنے دفتری امور توں فارغ ہو کے اپنے دوست عبدالجبار نوں آکھیا کہ پریس کلب فون کر کے پتہ لائو کہ کیہڑے ہسپتال وچ تے کیہڑے وارڈ وچ داخل نیں کیوں جے اوہناں دا موبائل نہیں لگ رہیا سی جہدے توں بوہتی تشویش لاحق ہو رہی سی۔ پریس کلب توں پتہ چلیا کہ جنرل ہسپتال وچ داخل نیں تے حالت تسلی بخش نہیں اے۔ ایس تصدیق توں دل نوں گھبراہٹ جئی ہوئی تے سوچیا کہ اج شام نوں ہر حال وچ اوہناں دی عیادت لئی ہسپتال جاواںگا۔ اجے ایہناں سوچاں دے بھنور وچ پھسیا سی کہ اک مقامی ٹی وی چینل دے ٹِکر اتے نظر پئی کہ سینئر صحافی‘ ادیب‘ اختر حیات انتقال کر گئے۔ دُوجا ٹِکر سی کہ کل اک ٹریفک حادثہ وچ شدید زخمی ہو گئے سن۔ ایہہ پڑھ کے پیراں تھلوں زمین تے اکھاں دے سامنے انھیرا چھا گیا۔ ایس کالی سکرین اتے اختر حیات نال یاداں دی فلم چل پئی:
اب یاورفتگاں کی بھی ہمت نہیں رہی
یاروں نے کتنی دور بسائی ہیں بستیاں
اوہناں نال میری پہلی ملاقات کدوں تے کتھے ہوئی سی مینوں چنگی طرحاں یاد اے۔ جولائی 2006نوں جناب احمد ندیم قاسمی پنجاب انسٹی ٹیوٹ آف کارڈیالوجی دی ICUوارڈ وچ عارضہ ساہنواں پاروں داخل سن تے ایہہ اک ٹی وی چینل لئی اوہناں دا بہتر علالت لئی انٹرویو کرن آئے سن۔ ڈاکٹراں نے قاسمی صاحب نوں بوہتا بولن توں منع کر رکھیا سی لیکن ایہہ بضد اصرار کردے رہے۔ اوہناں دی محبت تے خلوص دے اَگے قاسمی صاحب نوں ہاں کرنی پئی۔ فیر اوہناں نے انٹرویو وی ریکارڈ کیتا تے بہتر علالت نال کلام وی سنیا جہدا اوہ اکثر محفلاں وچ ذکر کیتا کردے سن۔ اختر حیات 1953 لہور وچ پیداہوئے۔ اوہناں دے والد دا نام محمد صادق سی۔ تسیں ماسٹرز دی ڈگری گورنمنٹ کالج لہور توں حاصل کیتی۔ مرحوم دے تن بھرا سن۔ اوہناں دا چھوٹا پتر عمیر بیرون ملک کمپیوٹر کمپنی وچ ملازمت کردا اے۔ مرحوم اک چنگے شاعر وی سن ۔ اوہناں دی بہت ساری تحریراں غیر مطبوعہ نیں۔
ہر درد محبت سے الجھا ہے غم بستی
کیا کیا ہمیں یاد آیا جب تیری یاد آئی
ایہدے مگروں کدی کدی کسی نہ کسی تقریب وچ ملاقات ہو جاندی لیکن کولوں جانن دا موقع سانوں رانا عبدالرحمن دے بک ہوم توں ملیا۔ جتھے سیف اللہ خالد پہلے توں موجود سن۔ ایہناں دونواں شخصیات دا ایہو اک ڈیرہ سی۔ اوتھے دوستاں نوں وقت دیندے‘ گپ شپ چلدی۔ بک ہوم تے اوہدے پربندھ ہیٹھ شائع ہون والی کتاباں اتے بہت ساری مقامی چینل اتے پروگرام کروائے۔ عبدالرحمن تے ایم سرور نے میرا تعارف کروانا چاہیا تے آکھیا کہ ہاں میں اوہناں نوں گھٹ تے اوہناں دے تحقیقی کم نوں بوہتا جاننا واں تے مختلف کالم تے تبصرے ویکھدا رہنا واں۔ میں تے تہاڈی تلاش وچ سی کہ اپنے چینل لئی لہور دے وڈے قبرستاناں وچ وڈی شخصیات اتے تہاڈی ڈاکیومنٹری بناواں۔ میں عرض کیتا کہ اختر حیات صاحب ایس توں پہلے کئی چینل میرے تحقیقی کم اتے ڈاکیومنٹری بنا چکے آں۔ کہن لگے ٹھیک اے لیکن اسیں اپنے انداز نال تہاڈے تحقیقی ہنر نوں لہور دے باسیاں نوں وکھاواں گے۔ میں آکھیا کہ جدوں تسیں حکم کرو گے حاضر ہو جاواں گے۔ کہن لگے ہاں اک دو دن پہلے ریکارڈنگ نال اسیں اک میٹنگ کراں گے۔ کیہڑے قبرستان اتے کس انداز نال کم کرنا اے۔
میں چپ ہو جائوں گا بجتھی ہوئی شمعوں کی طرح
اور کچھ لمحے ٹھہر! اے زندگی! اے زندگی!
فیر فون اتے طے پایا کہ تسیں آفس آ جائو اوتھے بیٹھ کے چاہ پیاں گے تے شیڈول بناواں گے۔میں گیا تے میرا انتظار کر رہے سن۔ ہتھ پھڑیا تے آکھیا چندا کیہ حال اے۔ ایہ فقرا مینوں اوہناں دے منہ توں بڑا وَڈا لگدا سی۔ ایس مختصر جئے فقرے وچ کنی محبت لکی سی میں ای جاننا واں۔ اج میرے کن ایس فقرے نوں سنن نوں ترسدے نیں۔ اوہناں دے آفس دے کول چاہ دا ریسٹورنٹ اے اوتھے اوہناں نے چاہ پلائی۔ میں میانی صاحب قبرستان اتے تیار کاغذی رپورٹ وکھائی کہ اسیں ایس پروگرام وچ ایہناں مشاہیر دی قبراں نوں شوٹ کرنا اے۔ ایس دوران گپ شپ ہوندی رہی۔ ریکارڈنگ لئی دوسرا دن طے پایا۔ میں اوہناں دے آفس وچ گیا اوتھوں ساڈے تناں وچ اختر حیات تے سید معراج کیمرہ مین اوہ جہدے کم توں حیات صاحب کافی مطمئن ہوندے سن تے مگروں میں وی اوہناں دے کم دا قائل ہویا۔ ایہ انتہائی محنت تے اپنے کم نال محبت کرن والا بندا اے۔ کیمرے دی باریک بینیاں نوں خوب جاندااے۔ اسیں اپنے کم دا آغاز سعادت حسن منٹو توں کیتا فیر آغا حشر کاشمیری‘ مولانا احمد علی لاہوری‘ نشان حیدر‘ میجر شبیر شریف شہید‘ غازی علم الدین شہید‘ محمد مالک شہید‘ ظہیر کاشمیری وغیرہ کوئی تن چار گھنٹیاں وچ 30,40 قبراں اتے رپورٹ تیار کیتی۔ اچی نیوی قبراں تے پگڈنڈیاں توں گزردے ہوئے آکھن لگے یار تہاڈی بڑی ہمت اے۔ دس سال لہور دے 105 قبرستاناں دی تحقیق اتے دو جلداں لکھ دِتیاں۔ ایتھوں فارغ ہو کے اک ہوٹل وچ چلے گئے۔ اوتھے جا کے چاہ پلائی تے واپسی اتے مینوں گھر اتاریا۔ اوہ رپورٹ ’’یہ ہے لاہور‘‘ پروگرام وچ اک مقامی چینل نے وکھائی۔ جنہاں نال اوہ جڑے سن۔ بے شمار لوکاں نے ایہنوں پسند کیتا۔ ایہدے وچ میری مختصر گل بات ‘ قبرستان دی تریخ تے مشاہیر دے حوالے نال سی۔ مینوں کیہ خبر سی کہ اوہ وی ایسے قبرستان دا حصہ بن جان گے تے جاندے جاندے ایہہ کہہ جان گے۔
دیکھتے ہی دیکھتے دنیا سے میں اُٹھ جائوں گا
دیکھتی کی دیکھتی رہ جائے گی دنیا مجھے
کیہ کسی نے خوب آکھیا اے عاشق کا جنازہ ہے ذرا دھوم سے نکلے۔ ایہو کیفیت اوہناں دے جنازے وچ نظر آئی۔ راقم رانا عبدالرحمن‘ ایم سرور‘ خالد یزدانی‘ اسیں چاروں جنازے وچ شریک ساں۔ سیاستداناں توں لے کے شاعراں‘ ادیباں‘ صحافیاں تے ورکراں دی اک وڈی گنتی اوتھے موجود سی۔ دوستاں نے اک اک مٹھی مٹی اوہناں دی قبر اتے پا کے اپنی دوستی دا حق ادا کیتا۔ اوہناں دی میت نوں ٹرک وچ رکھ کے ہربنس پورہ توں میانی صاحب قبرستان لیایا جا رہیا سی۔ اگے اگے ٹرک سی تے پچھے پچھے ساڈی گڈی سی۔
چوک گنگارام ہسپتال توں ساڈا ساتھ چھٹ گیا۔ اوہ مزنگ چونگی ولوں چلے گئے تے اسیں صفانوالہ چوک بک ہوم آ کے اوہناں دی یاداں دے دِیوے بالدے۔ اوہناں دی شریک حیات دا دو سال پہلے ای انتقال ہو گیا سی۔ اوہناں دی اولاد وچ دو پتر یاسر اختر حیات تے دوجے دا نام عمیر اختر حیات اے۔ شعبہ صحافت وچ اوہناں دا وڈا نام تے بہت کم سی۔ مرحوم دے سینکڑاں شاگرد شعبہ صحافت وچ نام پیدا کر رہے نیں۔ اندرون لہور تے ’’فصیل شہر کا نوحہ‘‘ لکھن والے اختر حیات ہن خموشی دی چادر اوڑھ کے سو گئے۔اوہ لاہور دا چلدا پھردا انسائیکلو پیڈیا سن۔ ایس شہر دی تریخ اتے اوہناں نوں بڑا عبور حاصل سی۔ اوہ جتھے وی جاندے محفل نوں مسکران اتے مجبور کر دیندے۔ اک چنگے فقرے باز سن۔ لہور دی تریخ تے رپورٹاں بناندے ہوئے چھوٹے موٹے آرکیالوجسٹ مؤرخ بلکہ محقق دا روپ دھار لیندے۔ مرحوم اطہر ناسک نے شاید ایسے ای خوبصورت لوکاں لئی آکھیا سی۔
یقین برسوں کا امکان کچھ دنوں کا ہوں
میں تیرے شہر میں مہمان کچھ دنوں کا ہوں
پھر اس کے بعد مجھے حرف حرف ہونا ہے
تمہارے ہاتھ میں دیوان کچھ دنوں کا ہوں
کسی بھی دن اسے سر سے اتار پھینکوں گا
میں خود یہ بوجھ میری جان کچھ دنوں کا ہوں
زمین زادے میری عمر کا حساب نہ کر
اٹھا کر دیکھ لے میزان کچھ دنوں کاہوں
زمین زادے میری عمر کا حساب نہ کر
اٹھا کر دیکھ لے میزان کچھ دنوں کاہوں
اختر حیات دوجیاں نوں پروموٹ کرن وچ ہمیشہ پیش پیش رہندے۔ مینوں یاد اے جدوں وی اوہناں نال ملاقات ہوئی‘ عطاء الحق قاسمی وانگوں دوستاں نال کھلے دل نال تعارف کروان وچ کدی عار محسوس نہ کردے۔ جدوں سیف اللہ خالد نال تعارف کروایا تے اوہناں نے میرے تحقیقی کم دی نوعیت نوں ویکھدیاں ہویاں فوری اپنے سنڈے میگزین لئی انٹرویو کیتا۔ اختر حیات نے میانی صاحب قبرستان وانگوں گورا قبرستان ظفر علی روڈ تے مومن پورہ قبرستان دی دو ہور ڈاکومینٹریاں تیار کیتیاں۔ جنہاں نوں ناظرین نے بہت پسند کیتا۔ ایہدے وچ مرحوم دی کاوشاں دا بڑا عمل دخل سی۔گو اج اوہ ساڈے وچ موجود نہیں لیکن اوہناں دی یاداں ہمیشہ زندہ رہن گئیاں۔ مینوں یاد اے اوہناں دی وفات توں کجھ دن پہلے فون اتے گل ہوئی سی کہ تہانوں دو کتاباں نویاں پیش کرنا چاہنا واں۔ اک ’’سفرنامہ حج (سجدوں کی سرزمین)‘‘ تے دوجی ’’عبداللہ ملک کی جیل یاترا‘‘ دونویں کتاباں دی اشاعت اتے مینوں مبارکباد دتی تے اک دو دناں وچ ملن دا وعدہ کیتا۔ ایس دوران کدی اوہ مصروف ہو گئے تے کدی میں اپنے تحقیقی کماں وچ الجھیا رہیا جہدی وجہ نال ملاقات نہیںہو سکی۔ مرحوم اک عظیم دانشور‘ صحافی تے لہور دی تریخ زندہ کرن والے زندہ دل انسان سن۔ انج لگدا اے جیویں صفیہ صدیقی نے اختر حیات دے بارے وچ ای لکھیا سی۔
تمہاری یاد میں ہر آنکھ اشکبار ملی
تمہارے کمرے کی ہر چیز سوگوار ملی
کتابیں پوچھ رہی ہیں انہیں پڑھے گا کون
ہے غم تمہارے فسانوں کو اب لکھے گا کون
تمہاری میز پر رکھے ہوئے رسالے چپ
تمہاری ذات سے وابستہ سب حوالے چپ
عجب اک عالم تنہائی دل پر طاری ہے
گئے ہو آج جو تم کل ہماری باری ہے
اختر حیات جہڑے میرے محسن سن اوہناں دے احسان دا بدلہ اتارنا وی چاہواں تے نہیں اتار سکدا۔ اوہ خود تے اپنی نیکیاں سمیٹ کے قبر وچ اتر گئے تے سانوں دوستی بھائی چارے تے قربانی دا سبق دے گئے۔
