خواجہ غلام فریدؒ ،پنجاب تے پنجابی

محمد حسنین بھٹی

حضرت خواجہ غلام فرید (1845 -1901) پنجابی زبان دے بہوں وڈے صوفی شاعر نیں تے اوہناں دا کلام مڈھ توں ای پرائمری ، مڈل، ہائی تے ایم اے پنجابی دے نصاب دا حصہ اے ۔ پرکھ پڑچول کرن آلے دانشوراں نے اپنیاں لکھتاں وچ آپ دی پنجابی شاعری بارے بھرویں گل کیتی اے۔ جیویں کہ مولا بخش کشتہ اپنی کتاب پنجابی شاعراں دا تذکرہ جد کہ عبد الغفور قریشی نے اپنی کتاب پنجابی ادب دی کہانی وچ حضرت خواجہ غلام فرید نوں ہک مہان پنجابی شاعر منیا اے۔ آپ دا پنجابی کلام ہر نکے وڈے اچ مقبول اے چوکھا کلام کافیاں دی شکل اچ ملدا اے جد کہ دوھڑے وی آپ دے کلام دا حصہ نیں۔ آپ دے پنجابی کلام دی مقبولیت دا تھوہ پتہ ایس گل توں لایا جاسکدا اے پئی آپ دے کئی اشعار لوکاں نوں زبانی یاد نیں تے پنجابیاں وچ یار فرید دی اصطلاح کثرت نال عام گل بات وچ وی ورتن وچ آوندی اے ۔
خواجہ غلام فرید نیں پنجابی زبان دی بہوں خدمت کیتی اے پنجابی زبان نال ہر پکھوں آپ دا تعلق اے آپ دا ناں پنجابی زبان دے موڈھی صوفی شاعر حضرت بابا فریدالدین شکر گنج دے حوالے نال رکھیا گیا سی دوجا پنجابی آپ دے علاقے چاچڑاں شریف تے کوٹھ مٹھن وچ بولی جاندی سی آپ دے گھر والیاں نیں (جدوں آپ دی عمر ساڑھے تن ورہے ہوگئی سی) آپ دے چچا حضرت خواجہ تاج محمود کولوں رسم بسم اللہ ادا کروائی تے اودوں اوہناں معرفت نال بھرپور پنجابی زبان دا ایہہ جملہ بولیا :-
آکھ غلام فرید الف
آپ دے چاچے ہوراں ایہہ الفاظ آکھے جیس تو ں بعد خواجہ فرید نیں ایہہ الفاظ دہرائے
آکھ غلام فرید الف
آپ دے چاچے نیں دوجی واری وی ایہہ الفاظ دہرائے۔ ایتھوں تیک کہ جد تیجی واری خواجہ فرید نیں آکھیا
آکھ غلام فرید الف
تے اودوں آپ دے چاچے اتے وجد طاری ہوگیا تیں اوہ دوزانو ہو کہ بہہ گئے تے ایہہ فقرہ دہران لگ پئیایس عارفانہ ماحول نوں ویکھدیا ں خواجہ غلام فرید دے والد حضرت خواجہ خدا بخش نیں قوالاں نوں ایہہ فقرہ قوالی دی شکل وچ پیش کرن دا حکم دتا۔ قوالاں نیں جدوں ایہہ فقرہ قوالی راہیں پیش کیتا تاں اوس ویلے پوری محفل اتے رقت طاری ہوگئی ۔ انج اسی کہہ سکنے آں کہ خواجہ فرید نیں بہوں نکی عمر اچ ای پنجابی زبان دی معرفت تے مٹھاس نال لوکائی نوں متاثر کر چھڈیا۔تے ایس واقعے نیں آن آلے ویلے دے عظیم پنجابی صوفی شاعر بارے وی آگاہی دے دتی سی۔
حضرت خواجہ غلام فرید صرف پنجابی شاعری ہی نہیں کیتی سگوں اوہ لوکائی نوں پنجابی سکھان دا کم وی کردے رہے۔ آپ نوں پنجابی زبان دے قواعد و ضوابط اتے مکمل عبور حاصل سی تے آپ پنجابی زبان دے وسیع ذخیرہ الفاظ دے مالک سن۔ حضرت مولوی رکن دین جنہاں نے آپ دی مجلس وچ اٹھ ورہے گزارے سن ۔ اوہناں نیں آپ دی مجالس دے حوالے نال ہک روزنامچہ فارسی وچ لکھیا جیس دا ناں مقابیس المجالس رکھیا۔ جیس وچ بیان کیتا گیا اے کہ آپ اکثر حاضرین تے خدام اتے پنجابی زبان دے اسرار ورموز دے پردے کھولدے رہندے سن۔جیویں کہ مقابیس المجالس دے صفحہ 703 اتے مذکور اے:-
لیکن اس اونٹ کا ڈھانچہ جسے پنجابی زبان میں کرنگ کہتے ہیں چلنے لگا
انج ای مقابیس المجالس دے صفحہ 866 اتے لکھیا اے:-
حضرت اقدس نے فرمایا کہ کعبہ کو تباہ کرنے والے شخص کی چار علامتیں ہیں ایک یہ کہ وہ کج رفتار ہوگا جسے پنجابی میں پھڈا کہتے ہیں
ایس توں اڈ مقابیس المجالس وچ پنجابی زبان دے ہک رسم الخط گرمکھی بارے وی آیا اے۔ ایس کتاب وچ پنجابی دے صوفی شعرا شاہ حسین لاہوری المعروف مادھو لال حسین ، سید بلھے شاہ تے اوہناں دے مرشد شاہ عنایت قادری ، مولوی لطف علی بہاولپوری ، سچل سرمست، سید علی حیدر ملتانی دا ذکر خواجہ غلام فرید دے تذکرے دے نال ملدا اے تے ایہناں شاعراں دی کافیاں دے کئی فقرے وی مقابیس المجالس وچ موجود نیں ۔ حضرت خواجہ غلام فرید نوں سید بلھے شاہ دے نال خاص انس سی ایسے لئی مقابیس المجالس دے صفحہ 710 دے حوالے نال آیا اے کہ خواجہ فرید نے بلھے شاہ ، شاہ عنایت قادری تے قصور شہر دا وی ذکر کیتا اے۔
سانوں ایہہ گل چیتے رکھنی چاہیدی اے پئی لفظ پنجابی دا سوما پنجاب اے مطلب ایہہ وے پئی پنجاب تو ں پنجابی نکلیا اے ناں کہ پنجابی توں پنجاب۔ پنجاب اک جغرافیائی ناں اے۔ ایس توں پہلاں ایس خطے دے ہور ناں وی مشہور سن جیویں کہ سپت سندھو جیس دا مطلب اے ست دریا۔ ہندواں دے چار وید نیں تے رگ وید اندر پنجاب نوں سپت سندھو(ست دریاواں دی دھرتی) آکھیا گیا اے یعنی 1-ستلج، 2-بیاس، 3-راوی، 4-چناب، 5-جہلم، 6-سرسوتی، 7-سندھ۔
ویلا لنگھن دے نال نال ایس دھرتی دے ناں وی بدلدے رہے تے اج ایس نوں پنجاب آکھیا جاندا اے ۔ ابن بطوطہ(1304-1368) اپنی کتاب سفرنامہ ابن بطوطہ وچ لکھدے نیں :-
بعد وچ میں تے میرے ساتھی خیر خیریت نال پنجاب پہنچ گئے اللہ تعالی داشکر اے ایہہ سندھ دریا اے ۔پنج دا مطلب پنج ای اے آب دا مطلب اے پانی ایس لئی ایس دا مطلب ہویا پنج دریا۔ ایہہ پنج دریا ہک وڈے دریا اچ ڈگدے نیں تے اپنے کناریاں نوں پانی دیندے نیں۔
انج اسی کہہ سکنے آں پئی پنجاب دی زبان وادی سندھ دی زبان اے تے پنجاب سندھ تہذیب دی نمائندگی کردا اے جیس وچ پورا پاکستان شامل اے۔ ایسے لئی پنجابی چواں صوبیاں اچ بولی جاندی اے تے پاکستان دی 80 فیصد آبادی پنجابی زبان بولدی اے۔صرف پاکستان ای نہیں سگوں پنجابی آزاد کشمیر دی وی سبھ توں وڈی بولی جان آلی زبان اے۔ ایس حوالے نال چکوال دے صوفی شاعر حضرت مولوی محمد سلیمان نیں 1899 وچ لکھیا سی :-
پیشاور تھیں جمنا تائیں ، چنبہ تھیں تا ڈیرہ
بولن سمجھن لوک پنجابی ، سچا سخن ایہہ میرا
(معراجنامہ کلاں)
حضرت خواجہ غلام فرید دے کلام اچ لفظ پنجاب دا تذکرہ ملدا اے جیویں کہ آپ دے کجھ حوالے ایہہ نیں :-
(1)
ساڈا دوست دِلیں دا نور محمد خواجہ
ڈھولا یار چہیدا نور محمد خواجہ
عرب وی تیڈی عجم وی تیڈی
سندھ پنجاب دا راجہ
(2)
قبلہ خواجہ نور محمد صاحب شہر مہاراں
ہند، سندھ، پنجاب دے وچ چاکیتو فیض ہزاراں
(3)
ہے عرب شریف سدھائی
بو سندھ پنجاب دی آئی
خواجہ غلام فرید نیں اپنے کلام وچ پنجاب دا بھروا ں ذکر کیتا اے خصوصا بہاول نگر (چشتیاں) دے ہک عظیم صوفی خواجہ نور محمد مہاروی دا ذکر کیتا اے جہیڑے پنجاب دے وسنیک سن ۔جدوں اوہ اپنی تعلیم لئی دلی گئے وت تعلیم مکمل ہون مگروں اوہناں دے مرشد مولانا فخرالدین فخر جہاں دہلوی نیں اہناں بارے ہک ہندی شعر آکھیا:-
تن مٹکا من چھیرنا ، سرت بلوون ہار
مکھن پنجابی لے گیا چھاچھ پیو سنسار
انج پورے ہند اچ پنجاب دے وسنیکاں نوں پنجابی آکھیا گیا جیویں کہ مولانا فخرالدین فخر جہاں دہلوی نیں اپنے مرید خواجہ نور محمد مہاروی (بہاول نگر- چشتیاں)نوں پنجابی آکھ کے پکاریا تے اوہناں دی پچھان تے شناخت بارے دس پائی۔ خواجہ غلام فرید نیں وی پنجابی صوفی بزرگ خواجہ نور محمد مہاروی ہوراں دے فیض دا بھرواں ذکر کرکے گل ہور اگانہہ ٹوری اے۔
حضرت خواجہ غلام فرید دے ملفوظات ہون یا آپ دی شاعری دوویں سانوں پنجاب تے پنجابی بارے دس پاندے نیں تے ایہہ حقیقت کھل کے ساہمنے آوندی اے پئی خواجہ صاحب دا پنجاب تے پنجابی نال بہوں گوڑھا تعلق اے ۔ آپ دا کلام پنجابی زبان دا بہوں اچا کلام اے۔ پنجابی زبان دے دور حاضر دے مشہور شاعر منیر نیازی خواجہ فرید دی وڈیائی کردیاں لکھدے نیں:-
جہیڑیاں تھاواں صوفیاں جا کے لئیاں مل
اوہ اہناں دے درد دی تاب نہ سکیاں جھل
اکو کوک فرید دی سنجے کر گئی تھل
٭٭٭