غزوہ بدر…تریخ اسلام دی اہم جنگ

تحریر: پروفیسر حکیم سید عمران فیاض

جنگ بدر جہڑی 17رمضان المبارک 6ہجری نوں لڑی گئی‘ تریخ اسلام دی اک اہم ترین جنگاں وچ شمار ہوندی اے۔ ایہہ حق تے باطل ، ہنیرے تے چانن دا معرکہ سی۔ حق نے فتح پائی تے باطل نے شکست کھاہدی۔ انھیرا چھٹ گیا تے اُجالا ہر پاسے چھا گیا۔
غزوہ بدر بطور اک فوجی معرکے دے کنا ای غیر اہم سہی لیکن ایس غزوہ نے محمدؐ دی دنیاوی طاقت تے حکومت دا سنگ بنیاد رکھ دتا۔ اسلام نے اپنی پہلی تے فیصلہ کن فتح حاصل کر لیتی سی تے ایہہ فتح نویں مذہب لئی خدائی تائید تے تصدیق تصور کیتی گئی سی۔ اسلام دے ایسے پہلے مسلح تصادم وچ جہڑے جذبہ نظم و ضبط تے موت توں جہڑی حقارت تے بے پرواہی دا مظاہرہ کیتا گیا اوہ اسلام دی ساری آئندہ عظیم تر فتوحات وچ ایہدا اک امتیازی وصف ثابت ہویا اے۔ (از فلپ دے پٹی امریکی مورخ ’’ہسٹری آف دی عرطس‘‘)
عہد حاضر دا اک فاضل انگریز مصنف لیفٹیننٹ جنرل سرجان گلب رقمطراز اے کہ بدر فتح اسلام دی ابتدائی تریخ وچ اک سنگ میل دی حیثیت رکھدی سی۔ عرباں دی عظیم فتح جنگ دی اجازت دیندے ہوئے نبیؐ نے فرمایا سی ’’خدا نوں ایہناں مظلوماں دی نصرت اتے قدرت اے‘‘ ایہو وجہ اے کہ قرآن پاک وچ ایسے جنگ دا ناں ’’یوم الفرقان‘‘ اے کیوں جے اہل کتاب تے اہل اسلام نوں ایہناں پیش گوئیاں دی وجہ نال اسلام دی صداقت اتے اک عمدہ دلیل مل گئی سی۔ اللہ تعالیٰ وحدہ لا شریک نے ایس واقعہ دا ذکر قرآن مجید فرقان حمید وچ ایہناں لفظاں وچ فرمایا اے ’’خدا نے بدر وچ تہاڈی مددکیتی جدوں تسیں کمزور سی‘ ہن اللہ دے تقویٰ دا اختیار کرو تاں جے اوہدے شکرگزار بنو‘‘ (آل عمران)
مسلسل 13ورھیاں توں آپؐ توہین تے اذیتاں برداشت کردے رہے سن تے ایہدا انعام ہور تحقیر تے ہور اذیتاں تے تکلیفاں سن۔ مدینہ آ جان دے باوجود آپؐ جاندے سن کہ کجھ مہینے تک تہاڈے دشمن فیر آپؐ دے تعاقب وچ نکل کھڑے ہون گے۔ 13ورھیاں تک ظلم سہن تے مصیبتاں جھیلن مگروں ہن آپؐ نے یک لخت فیصلہ کر لیا کہ ہن ہور برداشت نال کم نہ لواں گے تے اِٹ دا جواب پتھر نال دیاں گے۔ایہہ گل بالکل روز روشن وانگوں عیاں سی کہ ایہہ قریش ای سن جنہاں دی ہٹ دھرمی پاروں اوہ بے یارومددگار بن کے رہ گئے سن تے ایس صورتحال نال نبڑن لئی صرف اک رستہ سی تے اوہ ایہہ کہ ہن قریش نوں اپنی حد توں نہ ودھن دتاجاوے۔
حضرت محمدؐ دے طاقت استعمال کرن دا اک سبب خود قریش سن۔ آپؐ دے خلاف ابوجہل دی دشمنی دے جنون وچ کوئی فرق نہیں آیا سی۔ اوہ مسلسل حملہ آور جماعتاں بھیج رہیا سی۔ جہڑے مسلماناں دی چھوٹی تے بکھری ہوئی جماعتاں اتے لک کے حملے کردے رہندے سن تے اوہنے کجھ اک حملے اوہدے قرب و جوار وچ وی کیتے تے کھیتاںتے باغات نوں نقصان پہنچایا۔ ایہدا مقصد حضرت محمدؐ تے واضح کر دینا سی کہ آپؐ دے متعلق ایہدے خیال وچ کوئی تبدیلی نہیں آئی سی تے دونویں فریقین دی نظر وچ ایہدا اک ای حل سی کہ لڑ کے فیصلہ کیتا جاوے۔ ایہہ فیصلہ کر کے حضرت محمدؐ اک ایسا اصول وضع کر رہے سن جہڑا آئندہ چل کے دین اسلام دا اک باضابطہ عقیدہ بن گیا۔ یعنی جہاد یا مذہبی جنگ جو اگرچہ مذہبی طور تے فرق نہیں سی لیکن ایسے جذبہ نے آئندہ زمانے وچ اسلام نوں دنیا دے گوشہ گوشہ تک لے جان وچ کم کیتا جہڑا کسے ہور ذریعہ توں نہیں ہو سکدا سی۔
حضرت محمدؐ اتے جہاد دی تعلیم دین دے سلسلے وچ بڑے اعتراضات لیتے گئے نیں۔ خصوصاً ایہناں سوانح نگاراں نے جہڑے آپؐ نوں (نعوذ باللہ) جھوٹا ای خیال کردے نیں۔ آپؐ اتے بڑے حملے کیتے نیں تے ایسا ظاہر کیتا اے کہ گویا مذہبی جنگ دی تبلیغ پہلے پہل آپؐ نے کیتی۔ غالباً اوہ لوک ایہہ بھل جاندے نیں کہ بہت پرانے زمانے توں ودھ لڑائیاں دا محرک اصل یا ثانوی مذہب ای رہیا اے۔ حقیقت وچ جنگ حضرت محمدؐ لئی ناگزیر تے مصلحت دا تقاضا سی جہڑی مگروں سود مند ثابت ہوئی لیکن آپؐ ایہناں عرب حملہ آوراں وانگوں نہیں سن۔ خون بہانہ جنہاں دی عادت تاثیر بن چکی سی تے جے قریش آپؐ نوں اپنے دین دی پرسکون تبلیغ لئی تھوڑا جیا وی موقع دے دیندے تے لڑائی دا خیال وی آپؐ دے دل وچ نہیں آندا۔
جنگ بدر دی اک خاص گل ایتھے بیان کرداچلاں کہ ایسے جنگ وچ اصحاب رسول اللہﷺ نے جہڑے ایثار و جانثار دا مظاہرہ کیتااوہ اپنی مثال آپ اے تے اوہدے وچ کوئی شک نہیں کہ دنیا دے کسے وی پیغمبر نوں ایسے جاں نثار ساتھی نصیب نہیں ہوئے۔ ذیل دے واقعہ نال ایس حقیقت دا بخوبی اندازہ ہو جاوے گا۔
جدوں قریش دی پیش قدمی دی خبراں رسول اللہﷺ نوں پہنچیاں تے آپؐ نے اپنے رفقا نوں مشاورت لئی طلب فرمایا۔ سب توں پہلاں حضرت ابوبکر صدیقؓ تے حضرت عمر فاروقؓ نے اپنی رائے پیش کیتی تے رسول اللہﷺ نوں اختیار دتا کہ اوہ جس طرح مناسب سمجھن کرن۔ ایہناں مگروں حضرت مقداد بن عمرؓ سن تے بڑے موثر انداز وچ ایس طرح گویا ہوئے ’’اے اللہ دے رسولؐ آپؐ اوہو کجھ کرو جہڑا آپؐ دے رب نے آپؐ نوں سمجھایا اے۔ اسیں خدا دی قسم آپؐ دے نال آں تے جے آپؐ سانوں یمن دی آخری پہاڑی بزل انعاد تک وی لے جائو تے اسیں آپ دے نال چلاں گے تے پچھے نہیں رہواں گے‘‘ (ابن الحق‘ بن الہشام‘ ابن معد وغیرہ)
صحیح بخاری دے مطابق جناب حضرت مقداد بن عمرؓ نے آکھیا سی کہ اسیں آپؐ نوں اوہ جواب نہیں دیاں گے جہڑا موسیٰ دی قوم نے موسیٰ نوں دتا سی۔ اسیں آپؐ نوں نہیں آکھاں گے کہ آپؐ دا خدا جانے تے دشمناں نال لڑاں گے تے آپؐ دے سجے کھبے وی لڑاں گے تے پچھے وی لڑاں گے۔ حضرت مقداد بن عمرؓ دے ایہناں لفظاں توں رسول اللہﷺ دا چہرہ مبارک دمک اٹھیا تے آپؐ نوں بہت خوشی ہوئی۔
رسول خداﷺدا مقصد صرف رائے پتہ کرنا نہیں سی۔ آپؐ تے انصار دی رائے پتہ کرنا چاہندے سن تے ایسے لئی آپؐ نے انصار ول اشارہ کیتا۔ مورخین لکھدے نیں کہ جدوں انصار نوں محسوس ہویا کہ رسول اللہؐ دا اشارہ ساڈے ول اے تے اوہناں دے لشکر دے علمبردار سعد بن معاذانصاری نے پیش ہو کے عرض کیتا کہ جناب دا اشارہ ساڈے ول اے؟فرمایا: میرا اشارہ تہاڈے ول ای اے۔ ایہہ سندے ای سعد بن معاذؓ ے اپنے جذبات تے احساسات دا اظہار ایس طرح کیتا ’’یارسول اللہؐ اسیں تہاڈی رسالت اتے ایمان لیائے۔ اسیں آپؐ دی تصدیق وچ سبقت کیتی۔اسیں قرآن دی توثیق کیتی‘آپؐ دی اطاعت اتے عہد موثق کیتا‘ پکا عہد کیتا۔ خدارا آپؐ احکام خداوندی دی تعمیل وچ ساڈے ولوں کوئی خدشہ دل وچ نہ لیائو۔ خدا ئے یکتا دی قسم جہنے آپؐ نوں مبعوث فرمایا جے آپؐ سمندر وچ قدم رکھو تے اسیں اوہدے وچ چھال مار جاواں گے تے ساڈے وچوں کوئی فرد پچھے نہیں رہوے گا۔نہ اسیں دشمن دا مقابلہ کرن وچ کوئی دیر کراں گے۔ اسیں لڑائی دے میدان وچ صابر تے مقابلہ دے موقعے تے ثابت قدم رہواں گے۔ امید اے ساڈی وجہ نال اللہ تعالیٰ آپؐ دے دل نوں ٹھنڈا رکھے۔ بہتر ایہہ اے کہ آپؐ دشمن نوں گھیرن لئی چھیتی کوچ فرمائو۔ سعدؓ دی تقریر جاری سی کہ رسول اللہؐ دے چہرہ مبارک اتے خوشی دے آثار نمودار ہوئے تے فرمایا ہن ایتھوں کوچ کرو‘ خدا ولوں فتح دی بشارت اے۔ بخدا مکہ والیاں وچوں اک اک دا مقتل میری اکھاں دے سامنے اے تے ایس طرح مسلمان منزل طے کردے ہوئے بدر دے کول جا پہنچے۔ ایہدے مگروں جو کجھ ہویا اوہ ساری دنیا دے سامنے کھلی کتاب وانگوں عیاںاے۔ 313 نیم مسلح مجاہداں نے پوری مسلح تے جنگی سازوسامان نال آراستہ اک ہزار دے لشکر نوں بہت بری طرح ماریا تے اک ایسی عظیم الشان فتح حاصل کیتی جہنے تریخ دا رخ ای بدل دتا۔ بقول شاعر:
جو راہِ حق میں بسر زندگی نہیں کرتے
وہ ایسے دیپ ہیں جو روشنی نہیں کرتے