عزیر میاں۔۔۔۔۔۔ مہان اقوال

ایم آڑ شاہد

برصغیر دے منے پرمنے قوال عزیز میاں 27 جولائی 1942 نوں بھارت دے دارالخلافہ دہلی توں 65 کلومیٹر دے فاصلے اتے واقع بلند شہر وچ پیداہووے۔ سن ہجری دے مطابق اوہناں دی تریخ پیدائش 13رجب 1361ھ اے۔ اوہناں دے والد عبدالوحید نے عزیز میاں نوں چھ مہینے دی عمر وچ اپنے وڈے بھرا محمد بشیر دی خواہش تے اوہناں دے سپرد کر دتا سی جہڑے بے اولاد سن۔ ایسے طرح عزیز میاں دی پرورش اوہناں دے تایا نے کیتی۔ قیام پاکستان ویلے عزیز میاں دے تایا بلند شہر توں ہجرت کر کے لہور چلے آئے تے محلہ سنتنگر وچ واقع اسلامیہ ہائی سکول دے ہاسٹل دے کمرہ نمبر47 وچ سکونت اختیار کیتی۔ ایس روڈ دا نام دیو سماج روڈ اے۔ ایس ہاسٹل وچ کل 120 کمرے نیں جہناں وچ مشرقی پنجاب تے دہلی تے اوہدے نواح توں ہجرت کر کے آن والے مہاجراں نوں ٹھہرایا گیا سی۔ قیام پاکستان دے 25 سال بعد تک عزیز میاں اوسے کمرے وچ رہے۔ گورنمنٹ پرائمری سکول توں پنجویں پاس کرن مگروں اسلامیہ ہائی سکول توں میٹرک دا امتحان فرسٹ ڈویژن وچ پاس کیتا۔ غربت دی وجہ نال کالج وچ داخلہ نہ لے سکے مگر حصول تعلیم دے شوق نے اوہناں نوں چین نال بیٹھن نہیں دتا۔ادیب فاضل کیتا۔ پرائیویٹ طالبعلم دی حیثیت نال بی اے تے ایم اے اردو کیتا تے فیر ایم اے اسلامیات دا امتحان وی پاس کر لیتا۔
عزیز میاں نے فن قوالی دے حصول دا سفر اسلامیہ ہائی سکول سنت نگر لہور دے دیو سماج ہاسٹل دے کمرہ نمبر 47توں شروع ہویا جدوں اوہ 1947′ 20 اگست نوں دہلی توں ہجرت کر کے اپنے تایا تے تائی دے نال لہور پہنچے تے کمرے وچ کسے ہندو دا چھڈیا ہویا اک عدد پرانا ہارمونیم ملیا۔ اک دن اوسے ہارمونیم دا ذکر کردے ہوئے آکھن لگے میاں (اوہ ہر دوست نوں میاں صاحب آکھ کے پکاردے سن)کوئی عجیب شوقین سی جہڑا اپنے شوق نوں چھڈ گیا۔ اسیں ہوندے تے سب کجھ چھڈ کے ہارمونیم لے جاندے۔ایہہ ہارمونیم اوہناں نے خود ای وجانا سکھیا تے پندرہ سولہ سال دی عمر وچ ہارمونیم چک کے داتا دربار دے باہر اک بہت پرانے برگر دے تھلے بنے ہوئے تھڑے اتے بیٹھ کے ہارمونیم دی سنگت وچ نعتاں پڑھیا کردے تے 20,10 روپے کما لیندے۔
عزیز میاں قوال آخری سال راولپنڈی چکلالہ سکیم نمبر1 وچ مقیم سن جد کہ اوہدا سسرال تلمبہ وچ اے۔ اوہناں دی فنی زندگی تقریباً 35 سالاں اتے محیط اے۔ اوہ قوالی وچ کسے دے شاگرد نہیں سن۔ اوہناں نے 16 سال تک حضرت داتا گنج بخش دے مزار اتے حاضری دتی۔ اوتھوں ایہناں نوں قوالی دا فن انعام وچ
ملیا۔ عزیز میاں نے سینکڑاں قوالیاں پیش کیتیاں جہناں وچوں ”تیری صورت نگاہوں میں پھرتی رہے’ کسی کی آخری ہچکی’ کسی کی دل لگی ہو گئی’ جنگ مجھے ملے نہ ملے’ نبی نبی یا نبی نبی’ نہ چھیڑ آگ لگا دوں گا’ آدمی ہے بے نظیر’ ہائے کم بخت تم نے پی نہیں’ میں شرابی شرابی تے اللہ ہی جانے کون بشر ہے” بے حد مقبول ہوئیاں۔ اوہ پاکستان دے واحد قوال سن جہناں نے کدی وی ڈائری یا کاپی دا سہارا نہ لیتا بلکہ گھنٹوں زبانی کلاس پیش کردے۔ اوہناں نے دنیا بھر وچ قوالی دے میدان وچ گرہ بندی دا جدید اسلوب متعارف کروایا۔ اوہ پاکستان دے واحد اعلیٰ تعلیم یافتہ قوال سن جہناں نے فارسی’ اردو تے اسلامیات وچ ماسٹرڈگری حاصل کر رکھی سی۔ عزیز میاں قوال دسدے سن کہ قوالی نوں عبادت تے خدمت خلق سمجھ کے پیش کرنا واں۔ ماضی وچ بزرگان دین تے اولیاء اللہ نے قوالی نوں ذریعہ تبلیغ وی بنایا۔ جہدے توںلکھاں لوک شرف بہ اسلام ہوئے۔ قوالی اصناف موسیقی دی اک منفرد’ مقبول تے موثر ترین صنف اے جہدے ذریعے اہل حق’ اہل تصوف’ اہل دل تے اہل طریقت دے اقوال نوں موثر تے رسیلے انداز وچ لوکاںتک پہنچایا جاندا اے۔
عالمی شہرت یافتہ قوال عزیز میاں اپنے ہم عصراں وچ سب توں منفرد قوال سن۔ اوہناں نے قوالی دا آغاز 1960 توں داتا دربار لہور توں کیتا تے 1975 تک مسلسل اوتھے گاندے رہے۔ اوہ نہ صرف اک قوال سن بلکہ فارسی تے اردو دے فی البدیہہ شاعر تے پتھراں دا علم رکھنے والے سن۔ تہاڈے علم توں متاثر ہو کے پچھلے صدر ضیاء الحق اکثر عزیز میاں نال ملن جاندے۔ عزیز میاں نے دو ویاہ کیتے۔ دوجا ویاہ 1979 وچ کیتا تے لہور توں راولپنڈی منتقل ہو گئے۔ تہاڈے 13پتر تے چار دھیاں نیں۔ عزیز میاں نے 1971 دی جنگ وچ اگلے مورچیاں اتے جا کے اپنے فن دا مظاہرہ کیتا تے پاک فوج دے جواناں دی حوصلہ افزائی کیتی۔
اوہناں نوں علامہ اقبال دا سارا کلام زبانی یاد سی۔ او حافظ قرآن ہون دے نال نال توریت تے زبور دا علم وی رکھدے سن۔ مرحوم نے اپنی 45 سالہ فنی زندگی وچ 100توں ودھ کیسٹاں ریکارڈ کروائیاں جد کہ پی ٹی وی تے دوجے چینلاں لئی تقریباً 60 توں ودھ قوالیاں ریکارڈ کروائیاں۔ تہاڈی فنی خدمات دے اعتراف وچ حکومت پاکستان نے 1989 وچ صدارتی تمغہ حسن کارکردگی دتا جد کہ تسیں 98ء وچ دکن ایوارڈ سنے
38توں ودھ ایوارڈ حاصل کیتے۔ تہاڈا آخری انٹرویو تے ٹی وی پروگرام ”میری پسند” سی جہڑا پی ٹی وی ورلڈ اتے پیش کیتا گیا۔ عزیز میاں نے اپنی حیاتی دے آخری تن دن تکلیف نال گزارے تے اوہ ایہہ مصرعہ بار بار دہراندے رہے۔ ”دم ہمہ دم علی علی کرم اللہ وجہہ” میاں اوہناں دا تکیہ کلام سی۔ گل بات تے قوالی وچ وی لفظ ”میاں” دا کثرت نال استعمال دے کارن عبدالعزیز قوال دے نام دا میاں وی حصہ بن گیا۔ اوہ قوالی دے علاوہ غزلاں وی گاندے سن۔ اکثر کلام اوہناں دا خود تحریر کردہ ہوندا سی۔ عزیز میاں نے 1985 وچ اک غیر مسلم نوں مسلمان وی بنایا۔ مرحوم دا سب توں وڈا شو حیدرآباد دکن (بھارت) وچ ہویا سی جہدے وچ تقریباً بارہ لکھ افراد نے رلت کیتی سی۔ اوہناں نے زندگی دا سب توں پہلاں دورہ شہنشاہ ایران دی دعوت اتے کیتا سی تے آخری دورہ وی ایران دا ہویا۔
عزیز میاں قوال دا لکی نمبر9سی تے اوہناں دا وصال وی 9 رمضان المبارک نوں ہویا۔ تہران وچ جہڑا اوہناں دا آخری دورہ ثابت ہویا۔ اوہناں نے9 پروگرام کیتے۔ اوہناں دا بستر نمبر9ہسپتال وچ کمرہ نمبر9 تے تہران وچ اوہناں دی گڈی دا نمبر9سی جد کہ ملتان وچ اوہناں دی نماز جنازہ دا ویلا وی صبح 9وجے سی۔
مرحوم دنیا دے واحد قوال سن جہناں نے سعودی عرب وچ وی قوالی کیتی۔ اوہناں دی قوالی دی خاص گل ایہہ سی کہ اوہ کسے شعر دی استھائی دا انتخاب کردے تے فیر ہور شعر خود وی کہہ دیندے۔ ریڈیو تہران دے مطابق عزیز میاں اک مہینے پہلاں حضرت علی کرم اللہ وجہہ دے نام نال منسوب سال دی منابست نال اپنے فن دامظاہرہ کرن دی غرض نال تہران آئے سن۔ کجھ دناں پہلاں اوہناں نوں خرابی صحت دی بنا تے ہسپتال داخل کرایا گیا سی۔ اوہناں نوں یرقان دا مرض لاحق سی۔ نال اوہناں دا پتر عمران عزیز گیا سی۔ اوہناں دا انتقال 6دسمبر 2000نوں تہران وچ ہویا۔ میت اوتھوں راولپنڈی لیائی گئی فیر اوتھوں ملتان لیائی گئی تے 12دسمبر 2000نوں تدفین ہوئی۔ اوہناں نوں پاکستان وچ شہنشاہ قوالی دا خطاب وی دتا گیا۔ اوہناں نے پوری دنیا وچ اپنے فن دا مظاہرہ کیتا تے خوب داد حاصل کیتی۔ عزیز میاں نے اپنی زندگی وچ وصیت کر رکھی سی کہ اوہناں نوں اوہناں دے درویش دوست بابا ناظر حسین دے مزار دے احاطے وچ دفن کیتا جاوے۔ اوہناں نوں (بابا شہتوتاں والی سرکار) وی آکھدے نیں۔ عزیز میاں قوال دی صاحبزادی نے اوہناں دے مرقد دے سرہانے شہتوت دا پودا لایا۔