پڑھے لکھے نوجوان بے روزگار کیوں ہو رہے نیں…

اک زمانہ سی کہ انسان دے جسم اتے لباس دی جگہ جانوراں دی کھل ہوندی سی۔ گھراں دی جگہ اوہ غاراں وچ رہندا سی۔ مینہ وسدا’ سیلاب آندا یا گرمی سردی توں بچن دی لوڑ ہوندی تے غار ای اوہدی محفوظ پناہ گاہ ہوندی۔ خوراک لئی اوہ جانوراں دا شکار کردا’ سبزیاں تے پھل کھاندا۔ اسلحہ لئی کوئی نہ کوئی چیز اوہدے کول ہوندی تاں جے کسے ہور دا شکار نہ بن جاوے۔ اوس زمانے دا انسان حقیقی معنیاں وچ دو دائریاں دے اندر گھم رہیا سی۔ خوراک تے بقا۔ فیر ویلے نے پتہ نہیں کہنی پرتاں بدلیاں’ کئی زمانے آئے تے لنگھ گئے۔ تریخ دے ہندسے بڑی تیزی نال بدلدے گئے تے فیر اوہ دور آ گیا جہنوں انسانی ترقی دا سب توں وڈا دور آکھیا جاندا اے۔ ایہہ 21ویں صدی اے۔ اج دا انسان غار وچ نہیں بلکہ خوبصورت گھر تے فرنشڈ کمریاں وچ رہندا اے۔ اوہ جانوراں دی کھل نہیں بلکہ دیدہ زیب تھری پیس سوٹ پاندا اے۔ ایہہ اج وی گوشت تے مچھی کھاندا اے لیکن ایہہ خوراک مختلف طریقیاں تے ذائقہ دار مسالیاں نال پک کے اوہدے دستر خوان اتے سجدی اے۔ خطریاں توں بچن لئی اوہدے کول جدید اسلحہ اے۔ اوہنوں پیدل یا اونٹ اتے سفر طے کرنا نہیں پیندا کیوں جے اوہدے کول مہنگی گڈیاں موجود نیں جہڑی میلاں دا سفر منٹاں وچ طے کردیاں نیں تے ذاتی گڈی نہ وی ہووے تے Uber تے Creamتے کدھرے گیا نہیں’ اک درخواست اتے گڈی اوہدے بوہے تک پہنچ جاندی اے۔ پیغام رسانی لئی کبوتر نہیں اڈاندا تے نہ ای قاصد دے انتظار کردا اے بلکہ اک میسج تے فون کال دے ذریعے دوجے براعظم وچ بیٹھے انسان نال رابطہ ہو جاندا اے۔
پتھر دے دور توں (AIآرٹیفشل انٹیلی جنس) دے دور تک دا ایہہ شاندار سفر انسان دی سوچ پاروں ممکن ہویا اے ہر زمانے وچ جدوں اوہدے اتے مشکلاں آئیاں۔ چیلنجاں نے اوہدا رستہ روکیا تے اوہ اوہدے حل لئی سوچدا۔ اک مفروضہ اوہدے دماغ وچ آندا’ فیر اوہنوں دوجیاں دے نال ڈسکس کردا’ اوہنوں عمل وچ لیاندا’ بعض ویلے اوہنوں نکامی ہوندی لیکن کجھ تجربیاں مگروں اوہ مفید شکل اختیار کر جاندا تے انج اوہدی زندگی آسان ہوندی گئی تے اوہ ترقی کردا گیا۔
انسان نوں اللہ نے ذہن دی دولت نال نوازیا اے جہدے ذریعے اوہ سوچدا اے’ غوروتدبر کردا اے تے نویں چیزاں دریافت کردا اے۔ ایہناں خیالات توں نظریات تے تھیوریز جنم لیندیاں نیں۔ نیوٹن دے سامنے درخت توں سیب ڈگیا تے اوہدے ذہن وچ فوراً ایہہ خیال آیا کہ ایہہ سیب زمین ول کیوں آیا؟ایہہ خیال اک سوال وچ بدلیا تے سوال نے ایہنوں تحقیق کرن اتے مجبور کیتا تے فیر اوہدا نتیجہ تھیوری دی صورت وچ سامنے آیا جہنوں اج کشش ثقل دا قنون آکھیا جاندا اے۔ اج دے دور وچ ساری ایجاداں کسے نہ کسے تھیوریز دے نتیجے وچ وجود وچ آئیاں نیں۔ انسان دی علمی’ عقلی تے فکری ترقی وچ ایہناں تھیوریاں دا بڑا کردار اے۔
انسان اپنی زندگی وچ سکول توں لے کے یونیورسٹی تک جہڑا علم حاصل کردا اے اوہ تھیوریاں اتے مشتمل ہوندا اے۔ ایہناں وچ اکثریت اوہناں تھیوریاں دی اے جہڑی ماضی وچ کسے انسان دے ذہن وچ آئیاں۔ اوہنے ایہناں نوں عملی صورت دتی’ اوہ کامیاب ہویا تے فیر اوہنے ایہناں نوں محفوظ کر لیتا تے اج دا انسان ایہناں توں استفادہ کر رہیا اے۔ نصابی کتاباں دے علاوہ باقی کتاباں وی تھیوریاں اتے مشتمل نیں جہڑیاں انسان دی فکری ترقی وچ اپنا کردار ادا کردیاں نیں۔ اوہ ایہناں تھیوریاں توں شخصی تعمیر’ لکھنا’ بولنا تے معاشرتی آداب و اقدار سکھدا اے۔ ایتھوں تک تے تھیوری دا کردار بڑا واضح اے تے ایہہ وی ثابت ہو گیا کہ انسان دی زندگی وچ تھیوری دی اہمیت اے لیکن صرف تھیوری دے بل بوتے اتے تسیں زندگی نہیں گزار سکدے جدوں تک کہ تسیں ایہنوں عملی شکل نہ دیو۔ تھیوری تے پریکٹیکل داآپس وچ چولی دامن دا ساتھ اے۔ اسیں تھویری دی اہمیت توں انکار نہیں کر سکدے لیکن صرف ایہدے اتے انحصار وی نہیں کر سکدے کیوں جے صنعتی انقلاب مگروں دنیا وچ مقابلے دی فضا پیدا ہو گئی اے تے اج ایسے ادارے’ کمپنی تے انسان نوں ترقی یافتہ تصور کیتا جاندا اے جہدے کول عملی صورت وچ شاندار نتیجے ہون۔ ایس بنیاد اتے اسیں ایہہ آکھ سکنے آں کہ اج پریکٹیکل نے تھیوری توں ودھ اہمیت حاصل کر لئی اے۔
ساڈا المیہ ایہہ ہے کہ اج دا نوجوان پہلی جماعت توں لے کے ایم فل تے پی ایچ ڈی تک پوری محنت کردا اے تے ساری تھیوریاں نوں یاد تے کر لیندا اے لیکن جدوں اوہ عملی میدان وچ آندا اے تے ایہہ ویکھ کے پریشان رہ جاندا اے کہ ایتھے تے معاملہ ای کجھ ہور اے۔ کیوں جے اوہدی ساری محنت تھیوری اتے کرائی گئی ہوندی اے جد کہ انڈسٹری وچ تے صرف پریکٹیکل چلدا اے تے اوہ وی ویلے دے نال نال اپ گریڈ ہوندا جاندا اے۔ ایس صورتحال دے کئی سارے نقصانات نیں۔ پہلا نقلان تے ایہہ ہے کہ ڈگری یافتہ نوجوان جدوں ایہہ حالات ویکھدا اے تے اوہدی نظر وچ اپنی ڈگری تے علم دی حیثیت گھٹ ہوجاندی اے۔ اوہ سمجھدا اے کہ میں یونیورسٹی وچ پڑھ کے اپنا ویلا ای ضائع کیتا اے کیوں کہ بظاہر اوہدا کوئی نتیجہ اونوں نہیں مل رہیا ہوندا۔ دوجا نقصان ایہہ ہوندا اے کہ جدوں اوہنوں نوکری نہیں ملدی تے فیر اوہ کسے وی کم کرن لئی تیار ہو جاندا اے تے انج معاشرہ چنگے خاصے ٹیلنٹ توں محروم ہو جاندا اے۔ تیجا نقصان انڈسٹری لئی اے۔ اوہ ایہہ کہ اوہنوں انسانی وسائل دی لوڑ تے رہندی اے۔ جدوں اوہدے کول پریکٹیکل نالج توں محروم ڈگری یافتہ نوجوان آندا اے تے انڈسٹری نوں اوہدے اتے دوبارہ توں محنت کرنا پیندی اے فیر جا کے اوہ انڈسٹری دے قابل بندا اے۔ حالاں جے ہونا تے ایہہ چاہیدا اے کہ جدوں اک نوجوان نے مخصوص فن نوں چار ورھے پڑھیا اے تے فیر اوہنوں ایکسپرٹ تے جدید دور دے تقاضیاں نال ہم آہنگ ہونا چاہیدا اے تاں جے اوہ انڈسٹری وچ قدم رکھن دے نال ای اپنی قابلیت نوں کم وچ لیاوے تے انڈسٹری دی ترقی وچ اپنا کردار ادا کرے لیکن افسوس کہ انج نہیں ہو رہیا۔ اوہدی وجہ ایہہ ہے کہ اج دا نوجوان جہڑا تھیوریاں پڑھ رہیا اے اوہناں نوں پریکٹیکل وچ لیایا جاندا اے یا نہیں’ ایہہ وکھرا سوال اے’ اصل مسئلہ ایہہ ہے کہ اوہ اپنے دور دے صنعتی تقاضیاں نال ہم آہنگ نہیں نیں۔ اج دے طالبعلم نوں جہڑی تھیوریاں پڑھائی جاندیاں نیں’انڈسٹری اوہناں توں کافی اگے جا چکی اے۔
میرا کم ٹریننگ تے ٹیچنگ اے۔ اپنے ایس لمے سفر وچ مینوں جدوں وی جواناں نال مخاطب ہون دا موقع ملیا اے تے اوہناں دا ایہو شکوہ سی کہ سر! اسیں فیس دے کے’ ویلا دے کے تے پوری محنت دے نال ڈگری حاصل کرنے آں لیکن جدوں انڈسٹری وچ جانے آں تے سانوں نوکری نہیں ملدی۔ ویکھیا جاوے تے اوہناں دا ایہہ شکوہ بجا اے تے فیر ایس مسئلے دا حل کیہ اے؟ ایس سلسلے وچ اسیں انڈسٹری وچ موجود منی پرمنی کمپنیاں دے سی ای اوز’ ایچ آر ہیڈز تے جی ایمز نال گل بات کیتی تے اوہناں کولوں پچھیا کہ اج دا جوان انڈسٹری لئی کارآمد کیوں نہیں اے تے تسیں جدوں کسی امیدوار نوں رکھدے او تے اوہدے وچ کہڑی کہڑی شیواں نوں ویکھدے او؟ اوہناں ولوںجواب کجھ ایس طرح سن کہ اسیں امیدوار دی کسے اک قابلیت نوں نہیں بلکہ پورے پیکیج نوں ویکھنے آں۔ سب توں پہلاں چیز Soft Skills اے۔ اسیں امیدوار دے اعتماد’ جذبے’ کمیونیکیشن’ باڈی لینگویج تے ڈگری بارے اوہدی معلومات نوں ویکھنے آں۔ نیز ایہہ وی ویکھنے آں کہ اوہ اپنے کم لئی کنا پرجوش اے۔ اوہدے وچ سکھن دی عادت کس قدر اے۔ اوہ اوکھے حالات نوں ہینڈل کرن دی صلاحیت رکھدا اے یا نہیں؟ بعض دا ایہہ وی آکھنا سی کہ اسیں امیدوار دے رویے اتے بوہتا فوکس کرنے آں۔ کیوں جے جے کوئی بندا تکنیکی اعتبار نال کمزور اے تے اوہنوں بہتر کیتا جا سکدا اے لیکن جے کسی دا رویہ کمزور اے تے فیر اوہ ناقابل قبول اے۔ نیز اسیں لیڈرشپ اسکلز نوں وی ویکھنے آں۔ اپنی ذات دی قیادت دے نال نال دوجیاں دی قیادت تے فیر لیڈراں دی قیادت والی ذمہ واری جے اوہنوں نبھانی پئی تے اوہ کر لوے گا یا نہیں۔ا وہدے نال نال اوہ جے کسے ہور ادارے وچ کم کر کے آیا اے تے اوتھے اوہدی نمایاں کامیابی کیہ سی؟
انڈسٹری دے معزز ماہراں توں ساڈا دوجا سوال ایہہ سی کہ پریکٹیکل نال نہ ہون دی صورت وچ اک امیدوار نوں تیار کرن لئی تہانوں کہنے عرصے دی محنت درکار ہوندی اے تے اوہناں دا جواب سی کہ ایہہ ہر انسان دی قابلیت اتے منحصر اے۔ کسے نوں چھ مہینے لگ جاندے نیں’ کسے نوں اک سال تے کسے نوں دو سال۔ اج دی نسل چونکہ بوہتی تیز اے تے چیزاں نوں چھیتی سکھ لیندی اے تے ایس وجہ نال گھٹ عرصہ لگدا اے لیکن ایہہ بہرحال اک مسئلہ اے تے اداریاں نوں ایسے جواناں اتے خاصی محنت کرنا پیندی اے۔
انڈسٹری وچ ٹیکنیکل چیزاں ویلے دے نال نال اپڈیٹ ہوندی رہندیاں نیں جد کہ یونیورسٹی وچ پڑھایا جان والا علم اوتھے دا اوتھے اے۔ اوہنوں انڈسٹریل ڈیمانڈ دے مطابق اپ ڈیٹ کرن دی بہت لوڑ اے تے ایہو اوہ وجہ اے جہدے پاروں انڈسٹری تے اکیڈمیہ وچ خلا پیدا ہو گیا اے۔ ایس مسئلے نے کئی سارے دوجے مسئلیاں نوں وی جنم دتا اے جہناں وچ سرفہرست بے روزگاری اے۔ ایس خلا نوں پر کرن دے حوالے نال ایہناں ماہراں دا آکھنا سی کہ ایہہ اک حقیقت اے کہ ٹیکنالوجی ہر لنگھدے ویلے دے نال اپ ڈیٹ ہو رہی اے۔ ایسے وجہ نال انڈسٹری وی ایسی چیزاں متعارف کرا رہی اے جہڑیاں ماڈرن دور دے مطابق ہون۔ چونکہ انڈسٹری دا بنیادی مقصد ای منافع اے ایس لئی اوہدی کوشش ہوندی اے کہ گھٹ توں گھٹ ویلا’ وسائل تے خرچ وچ اپنے اہداف حاصل کیتے جان’ یونیورسٹیاں نوں وی جدت دا ایہہ طریقہ اپنانا چاہیدا اے۔ اوہناں دا ایہہ وی آکھنا سی کہ انڈسٹری تے اکیڈمیہ دے ذمہ داران نوں آپس وچ رابطہ مضبوط کرنا چاہیدا اے تے وقتاً فوقتاً میٹنگاں دا پربندھ کردے رہنا چاہیدا اے تاں جے باہمی مشاورت نال طلبہ لئی اک ایسا سلیبس تیار کیتا جاوے جہڑا انڈسٹری دے تقاضیاں دے مطابق ہووے۔ اوہدے نال نال یونیورسٹی انتظامیہ نوں چاہیدا اے کہ اوہ انڈسٹری دے پروفیشنلاں نوں ہائر کر کے اپنی یونیورسٹی وچ لیکچرز دوان۔ ایس عمل نال بچیاں نوں پتہ ہووے گا کہ اج دی حقیقی دنیا وچ کیہ کجھ ہو رہیا اے تے انڈسٹری اوس ویلے کس انداز وچ کم کررہی اے۔اک تجویز ایہہ وی سی کہ یونیورسٹیاں وچ کیس اسٹڈیز پڑھان دا رواج پروان چڑھانا چاہیدا اے۔ کجھ ادارے ایسے نیں جہڑے اپنے طلبہ نوں کیس سٹڈیز دی بنیاد اتے پڑھا رہے نیں تے ایسے وجہ نال اوہناں دے نتائج وی بڑے شاندار نیں۔ ہر یونیورسٹی جے ایس طریقے نوں اپنا لووے تے اوہدے پاروں انڈسٹری تے اکیڈمیہ وچ موجود ایس وسیع خلا نوں پر کیتا جا سکدا اے۔
قاسم علی شاہ فائونڈیشن Bridge دے نام نال اک کمپین دا آغاز کیتا اے جہدا مقصد اکیڈمیہ تے انڈسٹری وچ موجود خلا نوں ختم کرنا اے تاں جے یونیورسٹیاں وچ پڑھایا جان والا سلیبس جدید تقاضیاں دے مطابق ہووے تے اج دے نوجوان جدوں ڈگری لے کے انڈسٹری وچ آن تے اوہ عملی طور تے اوہناں صلاحیتاں نال مزین ہون جہناں دی انڈسٹری نوں لوڑ اے۔ ایس نال جتھے ملک وچ بے روزگاری دی شرح گھٹ ہووے گی اوتھے ای ڈگری یافتہ نوجواناں دا مستقبل وی تابناک ہووے گا تے علم و تحقیق دی نویں راہواں کھلن گئیاں۔