علامہ اقبال دے معرکہ انتخاب دی داستان

اج دی نسل لئی علامہ اقبال شاعر مشرق وی نیں’ حکیم الامت وی نیں تے تصور پاکستان دے خالق وی لیکن جہڑے زمانے دی میں روداد بیان کرن جا رہیا واں اوس ویلے اوہ اک سیاستدان تے سیاسی لیڈر وی سن تے ایسے حیثیت نال اوہناں نے معرکہ انتخاب وچ حصہ لیا۔
ڈاکٹر اقبال نے ایس انتخاب دی وادی خارزار وچ پیر رکھن دا فیصلہ کیتا تے اوہناں دی عمر 53 سال دی ہو چکی سی۔ ایس ہنگامے نے اوہناں نوں سیاست دے عملی ہنگامیاں توں ہور وی دور کر دتا۔ چنانچہ ایہہ اک معرکہ سر کرن مگروں اوہناں نے فیر کدی ایس میدان وچ پیر رکھن دا ارادہ نہیں کیتا تے اوہ واپس گوشہ نشینی وچ چلے گئے۔ ایہہ گوسہ نشینی ای اوہناں دا سب توں محبوب سرمایہ سی۔ اک ای انتخاب وچ علامہ نوں جہڑے معرکے سر کرنے پئے تے جہڑی ہنگامہ پرور زندگی گزارنا پئی اوہنے پوری عمر دی گوشہ نشینی دی کسر پوری کردتی۔ سچ تاں ایہہ ہے کہ لہور دی تریخ وچ ایہہ انتخاب بڑے معرکے دا انتخاب سی۔ ایہدے وچ اک پاسے انتخاب دے سارے پیشہ ور تے فنی ماہرسن تے دوجے پاسے اقبال دے حامیاں دا خلوص سی تے اوہناں دونواں وچ جہڑی کشمکش ہوئی اوہ انتخابی تریخ دی یادگار چیز اے۔ ایس تریخ نوں محفوظ کرن دی لوڑ اے۔ اج ایہہ یاداں محو ہوندیاں جا رہیاں نیں۔ انقلابات زمانہ نے گزرے ہوئے دناں نوں دھندلا دتا اے۔ا وہناں دی یاد دماغاں توں مٹدی جارہی اے۔ بیتے ہنگامیاں تے معرکیاں نوں یاد رکھن والے خود یاد بندے چلے جا رہے نیں تے جے ایہناں یاداں نوں سمیٹیا نہ گیا تے فیرکوئی چراغ وی ایسا نہیں ہووے گا جہدی لوئیں اپنے قریب دے گزرے ہوئے زمانے دی یاداں دے تہہ خانیاں دے کھنگانر وچ رہنمائی کر سکن۔ اسیں ماضی دے ایہہ حسین و لطیف قصے کہانیاں تے مختلف شخصیات دے خدوخال محفوظ نہ کر سکاں گے۔ ایہہ شخصیتاں’ ایہہ قصے کہانیاں مورخ دی ضخیم تریخاں وچ جگہ نہیں پا سکدے لیکن ایہدے باوجود اوہناں دی اہمیت مسلمہ اے ایس لئی کہ ایہہ پورے دور دی فضا مہیا کردے نیں تے ایس فضا دا تعین اوہناں دے قصے’ کہانیاں’ چٹکلے’ شخصیتاں تے اوہناں دی عادتاں تے لطیفیاں دے بغیر نہیں ہو سکدا۔ ایہو اوہ فضا اے جہدے بغیر کسے دور دی تریخ مرتب نہیں ہو سکدی۔
اقبال کیوں رضامند ہوئے:
1926 وچ جدوں ڈاکٹر اقبال نے انتخاب وچ حصہ لین دا فیصلہ کیتا تے اوہدی وجہ دوستاں دا پیہم اصرار سی ایس لئی کہ دوستاں دا خیال سی کہ کونسل وچ منتخب ہون مگروں ڈاکٹر صاحب قوم دی رہنمائی کر سکن تے دُوجے پاسے مالی طور تے کجھ فراغت وی محسوس کر سکاں گے’ ایس توں دو تن مہینے پہلے ڈاکٹر صاحب دے دوستاں تے بہی خواہاں نے کوشش کیتی سی کہ اوہ ہائیکورٹ دے جج مقرر ہو جان کیوں جے 1925 وچ جدوں سرشاری لال پنجاب ہائی کورٹ (لہور ہائیکورٹ) دے چیف جج بنے تے اک مسلمان نوں ہائیکورٹ دا جج مقرر کیتا جانا سی چنانچہ صوبے دی مختلف انجمناں نے قرارداداں منظور کیتیاں تے حکومت نوں مطالبہ کیتا کہ محمد اقبال نوں ایس اسامی اتے مقرر کیتا جاوے۔ ایہدے تے سرشاری لال نے اپنی رائے ظاہر کردے ہوئے لکھیا سی۔ اسیں اقبال نوں شاعری دی حیثیت نال جاننے آں اک قنون دان دی حیثیت نال نہیں۔ چنانچہ ہائیکورٹ دے چیف جج دی ایس رائے مگروں ڈاکٹر صاحب دی تقرری دا معاملہ اوتھے رک گیا تے یوپی دے آغا حیدر نوں پنجاب ہائیکورٹ دا جج مقرر کردتا گیا جدوں ہائیکورٹ دے ججی دا قصہ ختم ہویا تے دوستاں نے کونسل دی نشست لئی ڈاکٹر صاحب نوں بصد مشکل راضی کر لیتا۔ اوس ویلے لہور دی نشست توں کونسل وچ عبدالعزیز مالواڈہ ممبر سن۔ میاں عبدالعزیز دے ڈاکٹر صاحب نال بہت دوستانہ روابط سن۔ چنانچہ میاں عبدالعزیز نے خود پیش کیتی کہ اوہ انتخاب وچ حصہ نہیں لین گے تے ڈاکٹر صاحب اوہناں دے بجائے کونسل وچ جان۔ خیال ایہو سی کہ میاں عبدالعزیز جے میدان وچ نہ ہون تے فیر ڈاکٹر صاحب لئی بلا مقابلہ منتخب ہو جانا کوئی مشکل نہیں ہووے گا کیوں جے اوس ویلے لہور دے مسلماناں دی اک نشست ہویا کردی سی تے عام رائے دہندگی سی نہیں بلکہ ووٹر ہون لئی صاحب جائیداد ہونا ضروری سی جہدا نتیجہ ایہہ ہوندا سی کہ فصیل دے باہر دی ساری اراضی دی وجہ نال جہڑی ارائیاں دی ملکیت سی’آرائیں برادری دا رائے دہندگان وچ پلہ بھاری رہندا سی تے میاں عبدالعزیز چونکہ آرائیں ہون دے علاوہ بہت محبوب شخصیت وی سن تے سارے حلقے اوہناں دا احترام کردے سن ایس لئی ڈاکٹر اقبال دے دوستاں دا خیال واثق سی کہ ایتھے عبدالعزیز دی وجہ نال آرائیں ڈاکٹر صاحب دی حمایت کرن گے۔ چنانچہ 1926دے شروع وچ ڈاکٹر اقبال نے نشست لئی امیدوار کھڑے ہون دا اعلان کردتا۔
سرفضل حسین ولوں مخالفت:
1926 دا زمانہ سیاسی طور تے کوئی درخشاں زمانہ نہیں سی۔ پورے ملک اتے اک گونہ مایوسی تے پژمردگی طاری سی تے جہڑے دور دی ابتداء اک عظیم الشان بیداری تے بے پناہ اتحاد و یگانگت دے مظاہریاں توں ہوندی سی تے جہنے برطانوی شہنشاہیت لرزاں کر دتا سی اوہ دور ہن مایوسیاں وچ بدل چکیا سی۔ ہندو مسلم فسادات سر چک رہے سن۔ سیاسی جماعتاں بے عملی دا شکار سن تے کوئی مثبت پروگرام اوہناں دے سامنے نہیں سی چنانچہ پنجاب وچ اوس ویلے فضل حسین دا طوطی بولتا سی۔ اوہ پنجاب دے مسلماناں دے کرتا دھرتا تصور ہوندے سن۔ کونسل وچ اوہناں دی وزارت سی تے اوہ اوس ویلے دی دو عملی دے زمانے وچ حکومت اتے قابض سن۔ گویا حکومت اتے قبضہ وی اک مذاق توں ودھ حیثیت نہیں رکھدا سی لیکن جو کجھ وی سی بہرحال میاں فضل حسین تے اوہناں دی یونیلسٹ پارٹی نوں نظم و نسق وچ کافی دخل حاصل سی۔ کہن والیاں دا کہنا اے کہ سر فضل حسین ڈاکٹر اقبال نوں کونسل وچ نہیں ویکھنا چاہندے سن کیوں جے اوہناں دی ذات وچ اوہ اک مدمقابل نوں ابھردا تصور کر رہے سن۔ چنانچہ اوہناں نے اک دو محفلاں وچ آکھیا وی…اقبال ایتھے ذرا سنبھل کے قدم رکھے۔ ایتھے میں بیٹھا واں ایس لئی لوکاں نوں بجا طور تے ایہہ خیال اے کہ ڈاکٹر اقبال دے بلامقابلہ منتخب ہون وچ سر فضل حسین نے رکاوٹ پیدا کیتی تے لہور دے بعض پیشہ ور الیکشن لڑن والیاں نوں اگے ودھا دتا۔ ہن ایہہ ضروری نہیں ہوندا کہ خود ای براہ راست کسی نوں کھیڈ سمجھایا جاوے بلکہ ایسی فضا پیدا کرنی ہوندی اے جہدے توں گوہر مقصود حاصل ہو جاوے تے ایہہ پتہ وی نہ چلے کہ ایس پورے کھیڈ دے پچھے کسی دی خواہشاں تے کسی دا دماغ کم کر رہیا اے۔
مولوی محرم علی چشتی دا رویہ:
لہور وچ اک پاسے ارائیں برادری سب توں ودھ چڑھ کے سی تے دوجے پاسے فصیل دے اندر کشمیری بااثر سن۔ چنانچہ جدوں ڈاکٹر اقبال دا اعلان ہویا کہ اوہ لہور دی نشست توں انتخاب لڑن دا ارادہ رکھدے نیں تے کجھ ارائیاں نوں یار لوکاں نے اکسایا کہ کشمیریاں نے بہت وڈی سازش کیتی اے تے ڈاکٹر اقبال نوں اگے ودھا کہ لہور دے ارائیاں کولوں اک نشست کھون دا طریقہ سوچیا اے تے میاں عبدالعزیز مالواڈہ نے انتخاب نہ لڑن دا فیصلہ کر کے برادری نال غداری کیتی اے۔ایدھر مولوی دی’ مولوی محرم علی چشتی لاہور دی اک عظیم شخصیت گزرے نیں۔ اوہ اپنی ذات وچ اک انجمن سن تے پرانے بزرگاں دی ساری خصوصیات اوہناں وچ موجود سن۔ اوہ شاعر سن’ اخبار نویس سن’ وکیل سن تے سیاست باز وی سن۔ ایس دے علاوہ اوہ بہت وڈے پیر پرست سن تے بدعتی طبقے دے سردار سن چنانچہ ایسے بنا تے اک چنگے بھلے حلقے وچ اوہناں نوں احترام دی نظر نال ویکھیا جاندا سی۔ سرکار دربار وچ وی اوہناں دی رسائی سی۔ ایہناں اسباب دی بنا تے میونسپلٹی وچ اوہناں دے دوستاں دا گروہ موجود سی تے اوہ خود وی کونسل دے ممبر رہ چکے سن۔ مانیٹگو چیمپس فورڈ اصلاحات دے نفاذ مگروں جہڑا پہلا انتخاب لہور وچ ہویا سی اوہدے وچ مولوی محترم چشتی ای کامیاب ہوئے سن۔ ایہناں ساری خصوصیات نے مولوی محرم علی چشتی نوں اک ادارہ دا روپ دے دتا سی۔ خاصے خودسر سن ایس لئی جدوں تک کوئی امیدوارا اوہناں دی اشیرباد حاصل نہیں کر لیندا سی اوس ویلے تک اوہ اوہدی حمایت نہیں کیتا کردے سن بلکہ فیر اوہدی مخفالت اوہناں دا جزو ایمان ہو جاندا سی تے جدوں اک واری مخالفت کرنی ای ٹھہری تے کوئی وار تے کوئی ہتھیار ایسا نہیں جہڑا اوس لڑائی وچ اوچھا تصور ہوندا ہووے تے فیر جے الیکشن دا ہنگامہ ہویا ہووے تے اوہدے وچ فیر وار جائز ہوندا اے۔ چنانچہ ارائیں برادری دی اکثریت تے مولوی محرم علی چشتی ایہہ دو طاقتاں ڈاکٹر اقبال دے خلاف میدان وچ اتریاں تے اوہناں نے اپنا امیدوار کھڑا کیتا جو ملک محمد دین سن۔
فصیل دے اندر جے موچی دروازہ توں داخل ہوو تے سدھا جوئیہ مفتی باہر رستہ جاندا اے اوہدی نکڑ اتے ملک محمد دین دی رہائش سی۔ اوہناں دی حویلی اج وی موجود اے ایہہ علاقہ کافی اہمیت رکھدا اے ایس لئی اک پاسے ایہہ نکڑ چہل بیبیاں’ تکیہ سادھواں تے کوچہ چابک سواراں نال جا ملدی اے تے دوجے پاسے محلہ ککرزئیاں’ کٹڑہ ولی شاہ’ جوئیہ نقی باقر تے وزیر خاں دے چوک نال ملحق اے انج ایہنوں مرکزی حیثیت حاصل اے۔
ملک محمد دین
ملک محمد دین ارائیں برادری نال تعلق رکھدے نیں۔ اوہناں دے والد چراغ دین عرف ہیرا’ نانبائی دا کم کردے سن۔ ملک صاحب اوورسیز ہو کے نائیجیریا گئے سن اوتھوں انگلستان چلے گئے جتھے اوہناں نے اپنی تعلیم پوری کیتی۔ مگروں اوہناں نوں نابھ دا وزیراعظم مقرر کردتا گیا۔ جدوں حکومت ہند تے مہاراجہ نابھ دی گھنی تے مہاراجہ نے اوہناں نوںوی قید کر دتا جتھوں بعد وچ حکومت ہند نے اوہناں نوں رہا کروایا تے 50ہزار روپے ہرجانہ وی ریاست کولوں دوایا جتھوں بعد وچ خان بہادر دا خطاب وی ملیا سی۔ چنانچہ اوہناں دے کول پیسہ وی سی۔ برادری وی سی۔ محرم علی چشتی تے اوہناں دے مراسم وی سن تے سرکاری وی پشت اتے سی ایس لئی خم ٹھونک کے علامہ اقبال دے مقابلہ وچ میدان وچ آ گئے۔ ملک محمد دین لمے قد دے بندے سن اوہناں دا اک خاص رہن سہن دا انداز سی جو غرور دی حد تک جا پہنچیا سی۔عام طور تے انج دے شخص لئی انتخاب وچ حصہ لینا آسان کم نہیں سی تے اوہ وی ڈاکٹر اقبال جیسی شخصیت دے خلاف لیکن اوہناں دی طبیعت وچ ضد تے ہٹ دھرمی دا جہڑا عنصر سی اوہنے تے نال ای برادری نے اوہناں نوں الیکشن وچ کھڑا ہون تے مجبور کردتا۔ اودھر ملک محمد دین دا خیال سی کہ ارائیں اوہناں دی برادری دی وجہ نال اوہناں دا ساتھ دین گے۔ ککے زئیاں اتے اوہناں نوں بہت بھروسہ سی۔ اوس بھروسے دی دو وجہ سن۔ اک تے ایہہ کہ ملک صاحب ککے زئیاں دی گلی دی قربت وچ رہندے سن تے اکثر بیشتر ککے زئیاں نال اوہناں دی چنگی راہ ورسم سی لیکن سب توں ودھ اوہناں نوں بھروسہ ملک خیر دین لیوی والے اتے سی۔ ایہہ ملک خیر دین لیوی والے ککے زئیاں وج خاصے تیز طراری بندے سن تے اوہناں دا اثر وی سی۔ ملک محمد دین اوہناں دا بہت احترام کردے سن۔ جدوں ملک محمد دین نے انتخاب لڑن دا فیصلہ کیتا تے لہور دے اکثر معززین نے کوشش کیتی کہ ملک صاحب جو ایس ارادے توں کسی نہ کسی طرح باز رکھیا جاوے۔ چنانچہ کئی اک معززین دے وفود نے اوہناں نوں درخواست وی کیتی تے میاں عبدالعزیز مالواڈہ نے تے اوہناں نوں یقین دوایا سی کہ اوہ ایس واری ڈاکٹر اقبال دا مقابلہ نہ کرن تے آئندہ دے انتخاب وچ ڈاکٹر علامہ اقبال صاحب اوہناں دی مدد کرن گے لیکن ایہہ ساری درخواستاں تے کہیا سنیا ملک صاحب اتے کوئی اثر نہیں کر سکیا تے ملک صاحب میدان وچ ڈٹے رہے۔ جیویں جیویں ایہہ اپنی ضد اتے اڑدے گئے ویسے ویسے شہر دے مسلماناں وچ اوہناں دے خلاف غصہ ودھدا گیا تے انتخاب دی کشمکش وچ خاصی تیزی تے تندی آندی گئی۔
جدوں معرکہ شروع ہویا:
ایہہ انتخاب دو شخصیتاں وچ نہیں سی نہ ای دو برادریاں آپس وچ گھتم گتھا ہو رہیاں سن بلکہ ایہہ معرکہ سی روشن خیالی تے قدامت پرستی دے وچ۔ ڈاکٹر صاحب چنگی طرح جاندے سن کہ ایہناں اصلاحات دے تحت جہڑی کونسلاں قائم نیں اوہناں دے کول کوئی اختیارات نہیں نیں کیوں جے مانیٹنو چیمپس فورڈ اصلاحات دے تحت جہڑے اختیارات کونسلاں نوں ملے سن اوہ چنگا بھلا مذاق سی۔ ایسے لئی اوس زمانے وچ کہیا جاندا سی کہ ایہہ کونسلاں تے صرف ”بحث گھر” نیں جہناں وچ اچی اچی تقریراں کیتی جا سکدیاں نیں لیکن اوہناں توں کسی قسم دا نتیجہ مرتب نہیں کیتا جا سکدا کیوں جے بجٹ کونسل وچ پیش تے ہو سکدا سی لیکن اوہنوں رد نہیں کیتا جا سکدا سی۔ پلس دے متعلق کسی کارروائی اتے تقریر تے کیتی جا سکدی سی لیکن حکومت نوں کسی قسم دے قدم چکن تے مجبور نہیں کیتا جا سکدا سی۔ ایس لئی انج دے اختیارات والی کونسلاں وچ جانا کوئی بہت وڈا اعزاز نہیں سی۔ ایہدے باوجود ایہہ ضروری سی کہ کوئی ایواناں دے اصل موقف اوہناں دی دل دھڑکناں اوہناں دے جذبات تے اوہناں دی خواہشاں نوں صحیح طور تے پیش کر سکے تے لہور دے مسلمان جاندے سن کہ ایہہ کم ڈاکٹر اقبال ای کر سکن گے۔
حاجی دین محمد:
جدوں انتخاب دا اصل معرکہ شروع ہویا تے پروپیگنڈا دی مہم دی ابتداء ہوئی تے باقاعدہ اک پراپیگنڈا کمیٹی منظم کیتی گئی ۔ جتھوں تک اشتہار تے پمفلٹ بازی دا تعلق سی اوہدے ذمہ دار ڈاکٹر محمد دین تاثیر مرحوم غلام مصطفی حیرت تے حاجی محمد دین خوشی نویس سن۔ ڈاکٹر تاثیر دا کم اشتہار لکھنا ہوندا تے حاجی دین محمد دا کم کتابت کرنا’ چھپاندے تے اشتہار ونڈدے تے لگوان دا کم غلام مصطفی حیرت دے سپرد ہوندا سی۔ ڈاکٹر تاثیر دے علامہ اقبال نال تعلقات دا تے اج دنیا نوں علم اے لیکن حاجی دین محمد تے غلام مصطفی حیرت دی نیاز مندی دے قصے کسی نوں پتہ نہیں یا پتہ نیں تے اوہناں دی اپنی بے زبانی نے کسی ہور دی زبان اتے ایہہ تذکرے ان ای نہیں دتے۔ حاجی دین محمد پرانی کوتوالی دے کول کوچہ کوٹھی داراں وچ رہیا کردے سن۔ مگروں مدتاں حیدرآباد دکن مقیم رہے۔ حاجی صاحب ڈاکٹر صاحب دے ہاں روز دا آنا جانا سی۔ جدوں انتخاب ختم ہویا تے ڈاکٹر صاحب نوں فتح حاصل ہوئی تے لہور دی برادریاں ولوں واری واری دعوتاں ہوئیاں لیکن حاجی دین محمد کلے شخص سن جنہاں نے کلیا ڈاکٹر صاحب نوں تے اوہناں دے نال اک ہجوم نوں دعوت دتی سی۔ ایس دعوت دا نقشہ ایہہ سی کہ پورا اک کمرہ چھت تک پھلاں سنگتریاں تے مالٹیاں نال بھریا ہویا سی۔
غلام مصطفی حیرت:
غلام مصطفی حیرت وی ڈاکٹر صاحب دے بڑے نیاز مند سن۔ غلام مصطفی حیرت تے ملک لال دین قیصر دی جوڑی ہویا کردی سی تے 1927 وچ جہڑے دو ترک فوجی جرنیل ایتھے ائے سن اوہناں دے اعزاز وچ جہڑی دعوت مشن ہائی سکول رنگ محل وچ ہوئی سی تے جہدے وچ علامہ اقبال وی آئے سن اوہدا اہتمام غلام مصطفی حیرت’ ملک لال دین قیصر’ شیخ محمد اشرف تے اوہناں دی دوستاں ولوں ای ہویا سی۔ علم دین شہید دی نعش حاصل کرن دی تحریک وچ وی غلام مصطفی حیرت پیش پیش سن تے جدوں سائمن کمیشن تے نہرو رپورٹ مگروں سیاسی کشیدگی ودھ گئی تے مولانا ظفر علی خان نے ڈاکٹر اقبال اتے حملے شروع کیتے تے ایس بنا تے اک اخبار ٹوڈی دے نام توں جاری کیتا تے شیخ غلام مصطفی حیرت نے اک اخبار ”آکاباکا” دے نام توں کڈیا جہدے وچ ڈاکٹر اقبال دی حمایت کیتی جاندی تے مولانا ظفر علی خان تے اوہناں دے حامیاں اتے زبردست چوٹاں کیتیاں جان۔ شیخ غلام مصطفی حیرت اپنی ذات وچ اک ادارہ سن اوہناں دی بیٹھک رنگا رنگ محفلاں دامرکز ہوندی سی۔ بالآخر اوہناں نوں ہندو مسلم فساد وچ اک ہندو قتل دے الزام وچ پھسوا دتا گیا۔ چنانچہ اوہدی صفائی دی شہادت وچ علامہ اقبال گئے سن تے انگریز سیشن جج مسٹر ٹیپ نوں خود جسٹس آغا حیدر دے سامنے شیخ غلام مصطفی حیرت دی بے گناہی دا یقین دوایا سی۔ چنانچہ شیخ صاحب دی اٹھ نو مہینے مگروں اوس مقدمہ قتل توں خلاصی ہوئی سی۔
جلسے جلوس:
اوس انتخاب وچ ہر برادری ولوں وکھرے وکھرے پوسٹراں دے ذریعے ڈاکٹر اقبال دی حمایت دا اعلان ہویا سی۔ ایہہ ایس لئی ضروری سی کہ آرائیاں اتے واضح کیتا جاوے کہ اوہ وی باقی برادریاں وانگوں ڈاکٹر اقبال صاحب دی حمایت کرن کیوں جے آرائیں اپنی برادری دے امیدوار دے سلسلے وچ سب توں ودھ متعصب سن حتیٰ کہ ملک محمد دین نوں ککرزئیاں اتے بھروسہ سی۔ اوہناں نے وی ساتھ دین توں انکار کردتا۔ اوس زمانے وچ لہور میونسپلٹی دے صدر ملک محدم حسین سن ۔ ایہہ وی ککرزئی ای سن تے ابتدا وچ کوچہ ککرزئیاں وچ ای رہندے سن مگروں اوہناں نے ملک برکت علی دے نال ٹمپل روڈ اتے کوٹھی بنوائی سی۔ اوہناں دا دیوانی دے چنگے وکیلاں وچ شمار ہوندا سی۔ ایہہ وی ڈاکٹر صاحب دے نال سن۔ میونسپل کمیٹی دے اک بڑے مشہور ممبر ہویا کردے سن۔ افضال علی حسنی اوہ وی ڈاکٹر صاحب دے نال سن۔غرضیکہ لہور دی کوئی اہمیت شخصیت نہیں سی جہنے ڈاکٹر صاحب دی حمایت نہ کیتی ہووے۔ اوہناں دی حمایت وچ جدوں ہر مرحلے وچ جلسے ہونے شروع ہوئے تے نہ صرف ڈاکٹر صاحب جا کے خود اوہناں جلسیاں نال خطاب کردے بلکہ سر ذوالفقار علی’ راجہ غضنفر علی’ مولانا عبدالمجید سالک’ مولانا محمد بخش مسلم’ ملک لال دین قیصر تے کئی مقررین اوہناں دے نال اوہناں جلسیاں وچ شریک ہوندے سن تے نہ صرف دھواں دار تقریراں کردے بلکہ انتخابی نظماں وی پڑھدے جو زبان زدعام ہو جان تے رضاکار گلی کوچیاں وچ پڑھدے پھردے۔
ملک لال دین قیصر دی نظماں
کٹڑہ ولی شاہ وچ اک جلسہ ہویا۔ اوس جلسہ دی اہمیت بہت زیادہ سی کیوں جے ملک محمد دین دی حویلی کٹڑہ ولی شاہ نال ملحق سی۔ اوس زمانہ وچ کٹڑہ ولی شاہ دے اندر بہت وڈا میدان سی تے اج وانگوں اوتھے مکان اینی تعداد وچ تعمیر نہیں ہوئے سن۔ ایتھے ڈاکٹر صاحب موجود سن ایس موقع تے ملک لال دین قیصر نے مشہور انتخابی نظم سنائی۔
سر اقبال پیارے تائیں من دی دنیا ساری اے
کی ہویا جے چنگڑ محلے بیٹھا اک انکاری اے
چنگڑ محلے دے اک انکاری توں مراد مولوی محرم علی چشتی نیں کیوں جے اوہناں دی رہائش اوس زمانہ وچ اخبار وچ سی جو چنگڑ محلہ دے قرب و جوار وچ اے۔ نیز ایہہ اک ستم ظریفی اے کہ چنگڑ محلہ معززین دا محلہ اے مگر محلے دا نام تضحیک دے طور تے استعمال کیتا جاندا رہیا اے فیر اوس زمانے وچ جہڑے تھیٹر ہوندے سن اوہناں وچ پچھلی کلاس وچ بیٹھن والے شور مجاندے تے اگلی نشستاں والے ہمیشہ ایہہ آکھیا کردے سن کہ ”چنگڑ محلے والے کی کردے پئے نے” ایس شعر وچ وی چنگڑ محلہ نوں دونویں معنیاں وچ استعمال کیتا گیا اے۔ ایس شعر وچ کہیا گیا اے۔
جیبی پور اک پنڈ سنیندا اوتھا دا پٹواری اے
تھاں کرائے کوئی نہیں دیندا بندہ اونج اعتباری اے
اوس زمانے وچ انتخابی نظماں وچ وی نہایت ہی بلیغ اشارے ہوئے سن تے مخالف دی نجی زندگی اتے ایسی ایسی پھیتی کسی جاندی سی کہ الامان والحفیظ۔ ہن اوس شعر وچ جیبی پور دا اشارہ اک طوائف ول اے۔ آکھیا جاندا اے کہ خاصے رنگیلے ہویا کردے سن تے اوہناں دا اک طوائف نالت علق سی اوہناں دا نام زیب النسا لیکن پایر نال اوہنوں جیبی پکاریا جاندا سی۔ چنانچہ جیبی پور دا پٹواری توں مراد اے اوہدا حساب کتاب رکھن والا۔ ایس طرحاں ڈاکٹر اقبال توں جہڑے مدمقابل لئی اوس شعر وچ لفظ جیبی پور دا پٹواری استعمال کیتا گیا اوہناں بارے ایہہ وی مشہور سی کہ اوہ عام طور تے بغیر کرایہ ادا کیتے مختلف مکانات وچ رہن دے عادی سن۔ ایہہ پوری نظم اج بہت گھٹ لوکاں نوں یاد اے۔ نواب صاحب دے چوک وچ خواجہ صاحب ظہور دین ہویا کردے سن۔ اوہ اوس زمانے وچ نوجواناں دا جلوس لے کے نکلدے تے جگہ جگہ اوس نظم نوں پڑھدے جدوں اوہ پیسہ اخبار وچ پہنچے تے اوتھے ہنگامے بپا ہو جاندے’ اوس نظم دے کجھ شعر ایہہ نیں:
کل اک یار نے اوہنوں جا کے ایہہ اک بولی ماری اے
حضرت تہاڈی طاقت کتھے اودھر دنیا ساری اے
کہن لگا اوہ بے وقوفا مت تیری گئی ماری اے
شہر لاہور اقبال ولے سب ساڈا زور اٹاری اے
کہندے نیں اوس نظم وچ اک دو شعراں دا خود ڈاکٹر اقبال نے وی وادھا کیتا سی لیکن شعراں دا پوری طرحاں علم نہیں ہو سکیا سی۔ صرف اک مصرعہ دا پتہ چلیا اے۔
اوسے کھوئی دا پانی پیندا پانی کھاری اے
اقبال نال عقیدت:
ایس انتخاب وچ ایسی نظماں وی کہی گئیاں سن جہناں توں پتہ چلدا سی کہ لوکاں نوں حقیقتاً ڈاکٹر اقبال صاحب نال کنی عقیدت سی۔ چنانچہ پرانی کوتوالی دے چوک وچ اک جلسہ ہویا۔ ایہہ بہت وڈا جلسہ سی ایہہ میونسپل کمیٹی دے صدر ملک محمد حسین دا وارڈ سی۔ خود ملک لال دین قیصر وی ایتھے دے رہن والے سن۔ ایس جلسے دی صدارت وی ملک محمد حسین کررہے سن۔ جلسے وچ شیخ غلام مصطفی حیرت نے ایہہ نظم پڑھی سی۔
ساڈا باغ ویران سی مدتاں دا صد شکر مڑ موسم بہار آیا
بلبل ولاں تو ہویا وصال دل وازاغ عدد پشم وچ خار آیا
ابراہیم خلیل دا نام لیوامڑ کے نارنوں کرن گلزار آیا
اک اک پرچی توں لود خرید ساے یوسف علم دا دکن باز آیا
چالی سال کیتی خدمت وچ خلوت چلہ کش اج چلہ گزار آیا
جدھے ویکھن نوں حیرت دے ساں سن اپنا دین دیدار آیا
ادھر عقیدت دا ایہہ عالم سی۔د وجے پاسے کفر تے تکفیر دے نعرے اچے ہو رہے سن۔ چنانچہ ایس انتخاب وچ وی ڈاکٹر صاحب نوں کفر دے فتوے برداشت کرنے پئے اوہدی وڈی وجہ ایہہ وی سی کہ ڈاکٹر اقبال اوہناں دناں سعودی فرماں رواں سلطان ابن سعود دی حمایت کر چلے سن تے ایتھے دے بعض حضرات اوہدے اتے بہت سیخ پا سن۔ چنانچہ ایس موقع تے وی اک پاسے کفر و تکفیر دی صداواں ہون لگیاں تے دوجے پاے حقہ پانی بند کرن دے نعرے لائے جان لگے۔ ایہناں کفر دے فتوواں اتے ای ڈاکٹر صاحب نے اپنی تقریر وچ کہیا سی کہ اج ایس شہر وچ میرے اتے جہڑے لوک کفر دے فتوے لا رہے نیں ایہہ اوہو نیں جہناں دے ہتھوں سرسید احمدتے مولانا نذیر احمد جئے لوک وی محفوظ نہیں رہ سکے۔ایہہ اشارہ مولوی محرم علی جشتی ول سی۔ ایس لئی کہ مولوی محرم علی چشتی نے اک واری ایتھے سرسید دے جلسے نوں درہم برہم کردتا سی تے مولانا نذیر احمد دے نال تے ہتک عزت دے سوال اتے سالاں مقدمہ بازی ہوندی رہی تے بالآخر مولانا محرم علی چشتی نے معذرت طلب کیتی۔
حقہ پانی دے سلسلے وچ وی اک لطیفہ اے غالباً نواب صاحب دے چوک وچ جلسہ ہویا سی۔اوہدے وچ مولانا عبدالمجید سالک نے وی تقریر کیتی تے آکھیا کہ ساڈا حقہ پانی بند کرن دی دھمکی دتی جاندی اے لیکن اوہناں نوں پتہ نہیں کہ ساڈا حقہ جیب وچ رہندا اے تے کڈ کے سگریٹ وکھا دتا جتھوں تک پانی دا تعلق اے اوہ میونسپلٹی دے نلکیاں وچ اے اوہناں نوں بند کرنا اوہناں دے بس وچ نہیں اے۔
ووٹ دیو جناب اقبال نوں:
گلی کوچیاں وچ روزانہ پروپیگنڈے لئی جلوس نکلدے تے جلسے ہوندے سن تے جلوس وچ عام طور تے جہڑی نظماں پڑھی جاندیاں اوہناں دے ایہہ بول بہت مشہور نیں۔
ووٹ دیو جناب اقبال نوں
فخر قوم’ اسلام دے لال نوں
ووٹ دیو جناب اقبال نوں
جس نوں سارے جہان نے منیا
انگلستان یونان نے منیا
توں بھی من لے اودھے کمال نوں
ووٹ دیو جناب اقبال نوں
ایہناں جلوساں وچ اسلامیہ کالج دے طلبا ٹٹ پئے سن تے سب اگے اگے ہوندے سن حتیٰ کہ جدوں انتخاب ہویا تے جہڑی جگہ اتے مخالف دے ووٹاں دی اکثریت سن اوتھے ایہہ طلبہ جعلی ووٹ بھگتان توں وی نہیں ٹلدے تے اوہناں دی یلغار دے سامنے کوئی ٹھہر ای نہیں سکدا سی۔ نومبر 1926 وچ ایس ہنگامہ خیز تے معرکة الارا انتخاب دا نتیجہ نکل آیا تے ڈاکٹر اقبال تن ہزار ووٹاں دی اکثریت نال جت گئے۔ بس فیر کیہ سی ایس خبر نے پورے شہر نوں خوشی نال دیوانہ کردتا تے اک عظیم الشان جلوس خودبخود ای مرتب ہو گیا۔ ایس جلوس نے جگہ جگہ اتے بھنگڑا پایا۔ ڈاکٹر اقبال صاحب پھلاں نال لدے ہوئے سن چنانچہ جدوں جلوس ہیرا منڈی وچ پہنچیا تے نوجوان بھنگڑے نوں انتہا اتے لے گئے تے زمین اتے مولیاں گاجراں پٹخ پٹخ کے طنزیہ نعرے لاندے رہے۔ اوہدے مگروں ایہہ جلوس محرم علی چشتی دے مکان تے وی گیا تے اوتھے وی خاصہ ہنگامہ ہویا۔ ایہہ جلوس علامہ اقبال دی کوٹھی اتے ختم ہویا۔ ایتھے یار دوستاں نے کہہ سن کے خود ڈاکٹر صاحب نوں وی بدھن (بھنگڑا) پان تے مجبور کیتا۔ ایہہ سی اوہ معرکہ انتخاب جہدے ہنگامیاں دی یاد ماضی دی تریخ دی سرگوشی بن کے رہ گئی۔