علامہ اقبال تے سکیولرازم؟

اسلام آباد توں شائع ہون والے اک ماہنامہ وچ سکیولرازم دی تحسین تے ستائش وچ لکھے گئے اک مضمون وچ علامہ ا قبال نے اہل مغرب دے فکرو عمل توں استفادہ کرن اتے زور دتا اے۔ مضمون نگار دا ایہہ وی کہنا اے کہ علامہ اقبال نے یورپ دے تمدن نوں عقل وفکر دے حوالے نال اسلامک تمدن ای دے اہم ترین پہلوواں دا تسلسل قرار دتا سی۔ مضمون نگار نے اپنا سارا زورِ قلم سکیولرازم دی حمایت وچ استعمال کردے ہوئے کہیا اے کہ یورپ’ امریکہ’ چین’ جاپان’کینیڈا’ آسٹریلیا تے ساری سیکولر ریاستاں وچ کئی کئی مذہباں تے فرقیاں دے لوک پرامن تے مہذب زندگی بسر کر رہے نیں کیوں جے اوتھے ریاست تے مذہب نوں وکھرا وکھرا رکھیا گیا اے۔ مضمون نگار دے مطابق سکیولرازم ایہہ ہے کہ سارے شہری قنون دی نظر وچ برابر ہون تے محض مذہب یا فرقے دی بنیاد اتے ریاستی اداریاں ولوں کسے نوں فیدہ یا نقصان نہ پہنچایا جاوے۔ مختصر ایہہ کہ ریاست تے مذہب نوں اک دُوجے دے معاملیاں وچ مداخلت دی اجازت نہ دین دا نام سکیولرازم اے۔ اَگے چل کے مضمون نگار لکھدے نیں کہ سانوں علامہ اقبال دے کہن دے مطابق یورپ کولوں ایہہ سکھنا چاہیدا اے کہ اہل یورپ نے اپنے ملک نوں مذہبی عداوت تے فرقہ واریت توں کیویں پاک کیتا تے عقل و فکر نوں کیویں آزاد کیتا۔
مینوں حیرت اے کہ صاحب مضمون نے علامہ اقبال دا تعلق اہل مغرب تے بالخصوص سکیولرازم نال کیویں جوڑ دتا اے۔ بنیادی گل ایہہ ہے کہ علامہ اقبال نے اپنی تعلیمات وچ اسلام نوں اک مکمل ضابطۂ حیات دے طور تے پیش کیتا اے۔ مغرب اتے علامہ اقبال دی تنقید دے حوالے نال کتاباں تے مضموناں دی صورت وچ بہت کجھ لکھیا گیا اے تے ڈاکٹر عبدالغنی فاروق دی تے اک کتاب دا نام ای ”مغرب پر اقبال کی تنقید” اے۔ ڈاکٹر سید عبداللہ دے مطابق کلام اقبال دا 60فیصد حصہ فرنگ تے تہذیب فرنگ اتے حکیمانہ نقد ونظر اتے مشتمل اے تے علامہ اقبال دی ایہہ تنقید کسے وقتی تے سیاسی محرک دی وجہ نال نہیں بلکہ اک مثبت نظریے دے زیرا ثر اک منظم تے مربوط فکر دی مرہون منت اے۔
علامہ اقبال دی اک کتاب ”ضرب کلیم” دا ذیلی عنوان ای انج اے کہ ”اعلان جنگ عصر حاضر کے خلاف” پروفیسر آل احمد سرور نے اپنی کتاب ”عرفان اقبال” وچ ایہہ لکھیا اے کہ مغرب دے خلاف اعلان جنگ کر کے اقبال’ اکبر الٰہ آبادی دے درجے اتے اتر آئے نیں۔ علامہ اقبال مغربی تہذیب دے کنے شدید تے کیوں مخالف سن تے علامہ اقبال نے مغربیت تے مغربی مادہ پرستی دے خلاف اپنی پوری قوت دے نال جہاد کیوں کیتا تے ایس سلسلہ وچ اقبال دے موثر تے محکم دلائل کیہ سن۔ ایہہ سب کجھ پڑھن لئی تے قارئین ڈاکٹر عبدالغنی فاروق دی کتاب توں استفادہ کرن۔ فی الوقت میں ایس مختصر جئے کالم وچ صرف ایہہ وضاحت کرنا چاہنا واں کہ علامہ اقبال مذہب تے سیاست دی تفریق یعنی سکیولرازم دے سخت مخالف سن۔ سکیولرازم دے پرستار ایہہ وی کہندے نیں کہ سکیولرازم دا مطلب لادینیت تے مذہب دشمنی نہیں۔
جے ایہہ درست اے تے فیر سکیولرازم دے پجاریاںنوں پاکستان وچ اسلامی نظام نافذ کرن دے مطالبہ توں کیوں دشمنی اے۔ یورپ دا تے ایہہ نعرہ اے کہ ”پوپ دا حصہ پوپ نوں دیو تے بادشاہ دا حصہ بادشاہ نوں دیو” ایہہ گل اسلام دے نظریۂ حیات توں بالکل متصادم اے۔ اسلام وچ مذہب تے سیاست وچ قطعاً کوئی تضاد نہیں۔ اسلام وچ ایہہ قطعی طور تے گنجائش نہیں کہ مسجد دا تعلق تے اسلام نال ہووے گا مگر حکومت تے سیاست دی کرسی اتے بیٹھن والے دا اسلام نال کوئی رشتہ نہیں ہووے گا۔
علامہ اقبال نے وی ایہو فرمایا سی کہ
نظام پادشاہی ہو کہ جمہوری تماشا ہو
جدا ہو دیں سیاست سے تو رہ جاتی ہے چنگیزی
سعودی عرب دا بادشاہ ہووے یا پاکستان دا وزیراعظم’ دونواں لئی اسلام دی ہدایتاں تے تعلیمات اتے عمل کرنا ضروری اے۔ علامہ اقبال نے فرمایا سی کہ یورپ نے لادینیت نوں رواج دے کے خود ای اپنے آپ نوں ہلاکت وچ پا دتا۔ اقبال دا ایہہ وی ارشاد اے کہ سیاست دین توں وکھرا ہو جاوے تے کاروان زندگی اپنی منزل توں محروم ہو جاندا اے۔
علامہ اقبال نے روزنامہ زمیندار دے ایڈیٹر مولانا ظفر علی خاں دے نام اپنے اک خط وچ لکھیا سی کہ ”میں مسلمان آں’ میرا عقیدہ اے تے ایہہ عقیدہ دلائل تے براہین اتے مبنی اے کہ انسانی جماعتاں دے اقتصادی مرضاں دا بہترین حل قرآن وچ موجود اے۔ مسلمان جو یورپ دی پولیٹیکل اکانومی پڑھ کے مغربی خیالات توں فوراً متاثر ہو جاندے نیں اوہناں لئی لازم اے کہ اوس زمانے وچ قرآن کریم دی اقتصادی تعلیم اتے نظر غائر پان۔ مینوں یقین اے کہ اوہ اپنی ساری مشکلاں دا حل اوس کتاب وچ پان گے”۔
اقبال دے ایس خط توں ثابت ہو جاندا اے کہ اک تے اوہ مغرب دے اقتصادی نظام دے خلاف سن۔ علامہ اقبال یورپ دے ناعاقبت اندیش تے خودغرض سرمایہ دارانہ نظام دے وی خلاف سن تے روس دے اشتراکی نظام دے وی اوہ مخالف سن۔ علامہ اقبال قرآن دے معاشی نظام نوں جے سارے انساناں دی اقتصادی مشکلاں دا بہترین حل قرار دیندے سن تے اوہدے لئی اوہ ہندوستان وچ آزاد اسلامی ریاست دے قیام دے وی سب توں وڈے داعی سن۔ کیوں جے اسلامی شریعت تے قرآن دے اقتصادی نظام نوں نافذ کرن لئی بہرحال اک آزاد اسلامی ریاست دا قیام ضروری سی۔
قائداعظم نے مارچ 1941 وچ علامہ ا قبال دی غیر معمولی بصیرت نوں خراج تحسین پیش کردے ہوئے فرمایا سی کہ ”علامہ اقبال توں بہتر اسلام نوں کسے نے نہیں سمجھیا تے مینوں ایس امر اتے فخر اے کہ اوہناں دی قیادت وچ مینوں اک سپاہی دی حیثیت نال کم کرن دا موقع مل چکیا اے۔ میں اوہناں توں ودھ وفادار تے اسلام دا شیدائی کسے نوں نہیں ویکھیا”۔ قائداعظم دے بقول جہڑی شخصیت اسلام دی سب توں وڈی شیدائی اے تے خود جہڑے اقبال نے ایہہ فرمایا کہ ”اسلام اک سوشل نظام اے جو حریت تے مساوات دے ستوناں اتے کھڑا اے۔ ایس ویلے احترام انسانی لئی سب توں وڈی نعمت اسلام اے” کیہ اوہ اقبال سکیولرازم دا علمبردار ہو سکدا اے۔ سکیولرازم تے ریاست تے سیاست نوں مذہب توں وکھرا رکھن دا نام اے چاہے اوہ اسلام ہووے یا کوئی ہور مذہب تے علامہ اقبال دا ایہہ نقطۂ نظر اے کہ ”جے اسلام نوں وی دُوجے مذہباں وانگوں اک نجی معاملہ سمجھیا گیا تے اسلام دے اخلاقی تے سیاسی نصب العین دی وی اوہو حیثیت ہووے گی جو حشر مغرب وچ مسیحیت دا ہویا اے” اوسے طرح علامہ اقبال نے فرمایا کہ ”آڑے وقت وچ اسلام ای نے مسلماناں دی زندگی نوں قائم رکھیا اے’ مسلماناں نے اسلام دی حفاظت نہیں کیتی”۔
اقبال نے اسلام نوں مسلماناں دا وطن قرار دتا اے اوہدا زندہ ثبوت خود پاکستان اے۔ ایہہ پاکستان جو کلمۂ طیبہ دی بنیاد اتے قائم ہویا سی۔ اسلام دا ساڈے لئی تحفہ اے۔ پاکستان دی عظمت’ سربلندی تے ترقی تے خوشحالی وی اسلام نال مشروط اے۔ اسلام ای نے متفرق زباناں بولن والیاں تے مختلف صوبیاں وچ رہن والیاں اک مشترک قوم بنایا سی۔ ایہو اقبال دا تصور پاکستان سی’ ایہو نظریہ پاکستان اے فیر اقبال دا سکیولرازم نال رشتہ کیویں جوڑیا جا سکدا اے۔ علامہ اقبال نے ملک تے دولت نوں حرم دی حفاظت دا ثمر قرار دتا سی۔ ایسے لئی اوہناں دا پیغام سکیولر سیاست نہیں بلکہ اوہ سانوں حصار دین وچ داخل ہون دا حکم دیندے نیں۔ اقبال تے اسلامی نظام سیاست دے اینے شیدائی نیں کہ اوہناں نے اپنی اردو تے فارسی شاعری وچ خلافت قائم کرن دی گل کیتی اے۔ خلافت نوں اوہ ناموس الٰہی دا نگہبان قرار دیندے تے بادشاہت نوں اوہ فکرو فریب بلکہ شریعت وچ حرام سمجھدے سن۔ اسلام نال اقبال دے ایسے غیر متزلزل رشتے دا دُوجا نام تحریک پاکستان سی۔ عقل دے انھے پن دی جے انتہا وی ہو جاوے تے کیہ کوئی شخص ایہہ دعویٰ کر سکدا اے کہ علامہ اقبال نے ہندوستان وچ مسلماناں لئی وَکھرا تے آزاد ملک دا مطالبہ سکیولرازم دی بنیاد اتے کیتا سی۔