شاعرِ مشرق علامہ محمد اقبال

بہت ساری ایسی شخصیات جہناں بارے لکھنا یا اوہناں دی فن تے شخصیت اتے گل کرنا اینا آسان نہیں ہوندا جہنا اوہناں دے فن تے کم نوں سمجھنا ہوندا اے۔ ایسی ای کجھ کیفیت توں میں وی دوچار آں کیوں جے میں اینا صاحب علم تے نہیں جو حضرت علامہ اقبالدی فکر انگیز شاعری اتے قلم چک سکاں۔ البتہ اوہناں دی شخصیت اتے لکھن دی کوشش ضرور کر رہیا آں۔ مفکر پاکستان ڈاکٹر علامہ اقبال دی شخصیت دے بہت سارے پہلو نیں مگر بحیثیت فلسفی شاعر’ سیاستدان’ معلم’ طبیب تے قنون دان دے حوالے نال نمایاں طور تے جانے جاندے نیں۔ علامہ اقبال اپنی شاعری پاروں برصغیر دے مسلماناں نوں غفلت دی نیندر توں بیدار کرن والے پہلے شاعر ثابت ہوئے۔ ایسے لئی اوہناںنوں ”شاعر مشرق” وی آکھیا جاندا اے۔ اوہناں نے شاعری دی اصلاح ابتدا وچ سیالکوٹ مشن کالج دے پروفیسر مہر حسن تے فیر برصغیر پاک وہند دے استادشاعر حضرت داغ دہلوی کولوں لیندے رہے ایسے لئی اوہناں دے شعر پڑھن دا انداز داغ دہلوی جیا سی۔
ڈاکٹر علامہ اقبالجمعہ ذیقعدہ 1294ھ بمطابق 9نومبر 1877ء نوں سیالکوٹ وچ پیدا ہوئے۔ اوہناں دا سلسلہ تے نسب کشمیر دے اعلیٰ برہمن خاندان نال ملدا اے۔ ”آثار اقبال” دے صفحہ نمبر66اتے رقم الحروف علامہ اقبال خود فرماندے نیں کہ ”میرے آبائو اجداد برہمن سن۔ اوہناں نے اپنی عمراں ایس وچ گزار دتیاں کہ خدا کیہ اے؟ تے میں اپنی حیاتی ایس سوچ وچ گزار رہیا واں کہ انسان کیہ اے؟” اوہناں دے والد دا نام شیخ نور محمد سی جہڑے اک خدارسیدہ بزرگ سن۔ جہناں نوں تصوف نال گہرا لگائو سی تے اکثر اپنے خدا دی یاد وچ مشغول رہندے۔ ایسے نسبت علامہ اقبال خدا دے خوف تے عشق رسولۖ دے علاوہ اولیاء کرام دی محبت نال سرشار رہندے سن۔ علامہ اقبال نوں پنجابی’ عربی’ انگریزی’ اردو’ فارسی جیسی زباناں اتے وی عبور حاصل سی۔ 1991دی گل اے کہ فرزند اقبال جسٹس جاوید اقبال مرحوم اک انٹرویو وچ دسدے نیں کہ علامہ اقبال تنہائی وچ رہنا اوہناں نوں چنگا لگدا سی مگر اوہ محفل دے بندے سن جہدے بغیر اوہ کلیاں رہنا پسند نہیں کردے سن۔ اوہ عربی’ انگریزی ‘ فارسی دے پروفیسر ضرور رہے مگر اوہ گھر وچ اکثر اوقات ہر کسے نال پنجابی زبان وچ گل کرنا پسند کردے سن کیوں جے اوہناں نوں صوفیا کرام دی پنجابی شعری ترنم دے نال سنن دا بہت شوق سی”۔
کہاں سے تو نے اے اقبال سیکھی ہے یہ درویشی
کہ چرچا پادشاہوں میں ہے تیری بے نیازی کا
علامہ اقبال نے انگریزی’ فارسی دے علاوہ شعبہ عربی وچ وی تدریسی فرائض سرانجام دتے۔اوہناں نے میونخ یونیورسٹی جا کے فلسفہ ایران مابعد طبعیات اتے اک عالمانہ تے تحقیقی مقالہ لکھ کے پی ایچ ڈی دی ڈگری حاصل کیتی۔ 1923وچ آپ نوں ”سر” دے خطاب نال نوازیا گیا۔ اک جگہ ہور ڈاکٹر جاویدا قبال رقمطراز اے کہ ”شعر کہن توں پہلاں اوہناں دی حالت خراب ہو جاندی سی تے شعر لکھ لین مگروں اوہناں دے چہرے اتے ہولی ہولی سکون دے آثار نمودار ہو جاندے تے اوہ لیٹ جاندے سن۔ وجدان دا فیضان اوہناں اتے طاری ہو جاندا” علامہ اقبال دی شاعری سانوں خودی دا پیغام دیندی اے اوہناں دا لکھیا ہویا اک اک لفظ اج وی اک اک بندے تے ہر نوجوان بچے دی زباں اتے جاری اے۔ اوہناںنوں بالاں نال بہت محبت سی۔ ایہو وجہ ا ے کہ جتھے اوہناں وڈیاں لئی شعر کہے اوتھے بالاں لئی وی نظماں لکھیاں۔
خودی کو کر بلند اتنا کہ ہر تقدیر سے پہلے
خدا بندے سے خود پوچھے بتا تیری رضا کیا ہے
اقبال دااک ہورخوبصورت خیال ملاحظہ کرو۔
افراد کے ہاتھوں میں ہے اقوام کی تقدیر
ہر فرد ہے ملت کے مقدر کا ستارا
علامہ اقبال جتھے اک فلسفی شاعر تے نقاد سن اوتھے اپنے دور دے اک زبردست سیاسی مفکر وی سن۔ ایسے لئی بانی پاکستان قائداعظم جئے ماہر سیاستدان نے اوہناں نوں عملی سیاستدان کہیا۔ 1926 وچ اوہ پنجاب کونسل دے ممبر منتخب ہوئے جہدے مگروں آپ تادم آخر مسلماناں دی ملی مطالبے تے جداگانہ انتخابات دے حامی رہے۔ دسمبر 1930 وچ آل انڈیا مسلم لیگ دا سالانہ اجلاس ہویا جہدی صدارت وی علامہ اقبال نے فرمائی۔ اوس ویلے اوہناں دے صدارتی کلمات کجھ انج سن کہ ”اوہ خیالات دی وسعت تے بلندی’ لہجے دی صداقت’ زبان دی دلفریبی تے مطالب سیاسی دی فراوانی دے اعتبار نال دستاویز اے” حسن اتفاق ویکھو ایہو اوہ تقریر سی جہدے وچ علامہ اقبال نے اک وکھری ریاست قائم کرن دی تجویز پیش کیتی۔ جہدے وچ اوہناں نے فرمایا ”مینوں یقین اے کہ ایہہ اجتماع اوہناں سارے مطالبیاں دی نہایت شدومد نال تائید کرے گا جہڑے ایس قرارداد وچ موجود نیں۔ ذاتی طور تے میں اوہناں مطالبیاں توں وی اک قدم اگے ودھنا چاہنا واں میری خواہش اے کہ پنجاب’ صوبہ سرحد’ صوبہ سندھ تے صوبہ بلوچستان نوں اک ای ریاست وچ رلا دتا جاوے خواہ ایہہ ریاست سلطنت برطانیہ دے اندر حکومت خود اختیاری حاصل کرے یا باہر رہ کے۔ مینوں تے نظر آوندا اے کہ تے اوہناں نوں تے شمال مغربی ہندوستان دے مسلماناں نوں اخیر اک منظم اسلامی ریاست قائم کرنی پووے گی”۔
ایہہ اوہ سفنا سی جہنوں علامہ اقبال دی اکھاں نے ویکھیا جہدی تعبیر قائداعظم محمد علی جناح دے ہتھوں پوری ہوئی۔ اقبال نے اپنی چشم باطن توں اک آزاد مسلم پاکستانی قوم نوں اوہدے ظہور توں کئی سال پہلاں ویکھ لیتا سی لیکن ایہہ پیش گوئی کرن والا شاعر قیام پاکستان توں نو سال پہلاں اپنے خالق حقیقی نال جا ملیا۔ علامہ اقبال نے قائداعظم نوں 1937وچ اک خط وچ لکھیا ”موجودہ حالات وچ بہتری دی واحد شکل ایہہ اے کہ نسلی’ دینی تے لسانی بنیاداں اتے ہندوستان نوں تقسیم کر دتا جاوے” ایہو وجہ اے کہ قائداعظم بڑے فخر نال ایہہ آکھیا کردے سن کہ ”اقبال میرا دوست سی’ راہبر سی’ فلسفی سی۔ قائداعظم نوں اقبال دی خود اعتمادی اتے یقین سی اوہ ہر معاملے وچ اوہناں کولوں مدد لیندے تے اوہناں نوں اپنا دست راست سمجھدے سن۔قائداعظم نے اپنے پیغام تعزیت وچ وی جاوید اقبال نوں انج لکھیا ”اوہ میرے اک دانش مند دوست تے رہنما سن ۔ مسلم لیگ دے نازک ترین ویلے وچ اوہ اک چٹان وانگوں کھڑے رہے تے کدی اوہناں دے پیر نہیں ڈگمگائے”۔ علامہ اقبال دی زندگی ذکروفکر وچ لنگھی۔ اوہ عشق محمدۖ وچ سرشار رہندے تے ہر اک چیز نوں ایہو عینک لا کے ویکھدے سن کہ دنیا دی ہر چیز کسی نہ کسی امید نال زندہ اے۔ اقبال دے قوت عشق دی منظرکشی ویکھو۔
قوتِ عشق سے ہر پست کو بالا کر دے
دہر میں اسمِ محمدۖ سے اُجالا کر دے
علامہ اقبال دی زندگی دے متنوع پہلوواں وچوں اک بحیثیت اوہ وکالت نال وی جڑے رہے۔ا وہناں نوں قنون دے شعبے نال جوانی توں ای لگائو تے دلچسپی سی۔ اقبال بحیثیت اک ایماندار تے دیانتدار شخص سن۔ا قبال کوئی ایسا کیس نہیں لیندے جہدے وچ اوہناں نوں محسوس ہوندا کہ اوہ اپنے موکل دی کوئی مدد نہیں کر سکدے۔ علامہ اقبال دے فن و شخصیت اتے بہت کجھ لکھنا اجے باقی اے۔ بہرحال اوہناں دی وفات 21اپریل 1938نوں ہوئی۔ ڈاکٹر عبدالقیوم دسدے نیں کہ ا قبال دی وفات ویلے فجر دی اذاناں ہو رہیاں سن۔اخیر وچ اینا ضرور کہواں گا کہ سانوں اج وی علامہ اقبال دی فکر انگیز شاعری دی بدولت نیندر توں بیدار ہون دی بہت لوڑ اے۔ وگرنہ اوہو ہووے گا جہڑا پچھلے 75ورھیاں توں ہوندا چلیا آ رہیا اے۔ کجھ شعر پیش کردا چلاں کہ:
کھول آنکھ، زمیں دیکھ، فلک دیکھ، فضا دیکھ
مشرق سے نکلتے ہوئے سورج کو ذرا دیکھ
……
فرد قائم ربطِ ملت سے ہے تنہا کچھ نہیں
موج ہے دریا میں اور بیرونِ دریا کچھ نہیں
……
لوح بھی تو قلم بھی تو تیرا وجود الکتاب
گنبدِ آبگینہ رنگ تیرے محیط میں حباب!