ٹوڈر مل دا تالاب

ٹوڈرمل اکبری دور دا اک لائق امیر سی۔ راجہ ٹوڈرمل ذات دا کھتری تے ضلع قصور دی تحصیل چونیاں دا رہن والا سی۔ چونیاں اک پرانا قصبہ اے۔ کوئی پنجی ورھے پہلاں آبادی توں باہر دریائے ستلج دی گزرگاہ پاروں بنن والے ٹیلیاں دا اک لماں سلسلہ سی۔ جو ٹیلے شہر دے نیڑے سن اوہناں وچوں بہت سارے اجہے سن کہ جیویں پرانیاں اٹاں دیاں کندھاں چنیاں ہوئیاں سن۔ کئی تھاواں تے اجہیاں کندھاں تے بھانڈیاں دے ٹکڑے میں آپ وی ویکھے۔ انج لگدا اے کہ جس تھاں بابا مصطفی شاہ دا مزار اے ایتھے کدی کمیہاراں دیاں آویاں ہون گئیاں۔ چونیاں شہر دے اندر صدیاں پرانی کئیاں عمارتاں شہر دی فصیل دروازے تے ٹوڈرمل دی حویلیاں اجے تک موجود نیں۔ راجہ ٹوڈرمل نے اکبر دور وچ محکمہ مالیات دی نویں سریوں تنظیم کیتی۔ کئی طرح دی اصلاحات متعارف کرائیاں۔ سرکاری واجبات دی وصولی دا نظام بہتر کیتا۔ ٹوڈرمل دی بھاٹی بوہے دے دے واقع حویلی ہن فقیرخاندان دے تصرف وچ اے۔
راجہ ٹوڈرمل نے لہور دے لاگے کجھ تالاب تعمیر کرائے۔ ایہناں تالاباں دا مقصد آبپاشی لئی پانی دی دستیابی یقینی بنانا سی۔ اوس ویلے دے ایہناں تالاباں نوں ڈیم سمجھیا جا سکدا اے آل دوالے دے علاقیاں وچ ہون والی بارش دا پانی ایہناں تالاباں وچ اکٹھا کر لیا جاندا تے فیر اپنی دی کمی والے دناں وچ کاشت کار تالاباں دا پانی استعمال کردے۔ اک وڈا تالاب کاہنا کاچھا ریلوے سٹیشن توں کوئی ڈیڑھ دو کلومیٹر دور مشرق ول کاچھا دے قصبے نال جڑیا اے۔ تالاب چنگی حالت وچ اے۔ تالاب بڑا کھلا اے۔ مغل دور دی پتلی اٹاں تے سفید چونے دے مصالے نال تالاب دیاں کندھاں بنائیاں گئیاں سن۔ ہڈیارہ ڈرین قدیم زمانے توں بارشی پانی دی نکاسی دا کم کردی رہی اے۔ اج کل ایہ گھراں تے فیکٹریاں دے استعمال شدہ سیوریج دا کم دے رہی اے۔ ہڈیارہ ڈرین پنج ساڑھے پنج سو ورھے پہلاں جدں پانی نال بھر جاندا تے فالتو پانی کاہنہ والے اوس تالاب وچ گھل دتا جاندا جہنوں راجہ ٹوڈرمل نے تعمیر کرایا سی۔ تالاب دے آل دوالے ڈھیر آبادی ہو چکی اے۔ ریلوے لائن تے تالاب دے وچکاروں ہڈیارہ ڈرین اج وی گزر رہیا اے۔
محکمہ آثار قدیمہ کجھ چر تک ایس تالاب دا محافظ رہیا فیر ایہ محکمہ ماہی پروری پنجاب دی تحویل وچ آ گیا۔ کاچھا پنڈ کسے زمانے وچ گوروگوبند جی دی شکارگاہ سی۔ گوروگوبند جی دی یادگار دے طور تے اک گوردوارہ تالاب دے نیڑے سی جہدے آثار ہن تک باقی نیں۔ ایسے مقام تے اک سمادھی وی دسی جاندی اے۔ کاہنہ تے لاگے دی تریخ توں آگاہ جناب اقبال قیصر نے قدیم ریکارڈ دی مدد نال ایس تالاب دی نشاندہی کیتی۔ مقامی نوجوان مورخ ساجد نے وی اپنی کتاب وچ ایس تالاب دے بارے جانکاری دتی اے۔ تالاب نال جڑی زمین دا بہت سارا حصہ آبادی’ قبضہ گروپاں تے جعل سازاں دے ہتھ لگ چکیا اے۔ نومبر 1589ء نوں جدوں اکبر صوبہ کابل دا دورہ کر رہیا سی کہ اوہنوں راجہ ٹوڈرمل دے انتقال دی خبر ملی۔ ابوالفضل دا کہنا اے کہ لہور توں ٹوڈرمل نے اکبر نوں کامل وچ خط لکھ کے اپنی بیماری دا دسیا۔ راجہ ٹوڈرمل نے لکھیا کہ بیماری تے بڑھاپے نے حملہ کر دتا اے اجازت ہووے تے گنگا چلا جاواں تے باقی دی زندگی اوتھے گزاراں۔ بادشاہ نے اجازت دے دتی۔ اجازت ملن تے ٹوڈرمل لہور توں رخصت ہویا۔ راجہ ٹوڈرمل کاہنہ دے نیڑے اپنے تعمیر کردہ تالاب دے کنڈھے خیمہ زن سی کہ اوہنوں اکبر دا دوجا پیغام ملیا جہدے وچ ہدایت کیتی گئی سی کہ اوہ آخری ساہ تک اپنے فرائض منصبی نبھاندا رہوے کیوں جے ایس توں ودھ کے کوئی عبادت نہیں۔
راجہ ٹوڈرمل نے اکبر دا فرمان ملدیاں ای لہور نوں واپسی کیتی تے کجھ عرصے بعد انتقال کر گیا۔ روایت اے کہ راجہ ٹوڈرمل دا انتقال ہویا تے اوہدی میت نوں ہندوراج دے مطابق ساڑیا گیا۔ میت اک جلوس دی صورت وچ موری گیٹ توں دریائے راوی دے کنڈھے لیاندی گئی۔ دربار اکبری نال وابستہ تقریباً ہر نمایاں شخصیت ایس موقعے تے موجود سی۔ چتا نوں اگ ٹوڈرمل دے فرزند کلیان داس نے وکھائی۔ ٹوڈرمل دی زندگی وچ وڈے پُتر دی موت سندھ وچ مغل فوج دی مہم دوران ہو چکی سی۔ چھانگا مانگا توں کوئی دس کلومیٹر تے پنڈ منڈیکی اے۔ اوتھے اک عمارت خستہ حال موجود اے۔ ایہ ٹوڈرمل دی بارہ دری دے ناں توں مشہور اے۔ راجہ ٹوڈرمل نے فصلاں دی پیداوار دا نظام بڑے محتاط انداز وچ ترتیب دتا۔ ایس سروے نظام دی بنیاد تے اوہنے کاشتہ علاقہ تے قیمتاں نوں دس ورھے تک اک ای سطح تے طے کر دتا۔ سروے دے اعدادوشمار نوں سامنے رکھ کے ٹوڈرمل نے ہر فصل تے ٹیکس دی شرح متعین کیتی۔ ٹوڈرمل نے شیرشاہ سوری ورگے بہترین منتظم دے نال کم کیتا سی ایس لئی اکبر دے دور وچ اوہنے اپنیاں صلاحیتاں دا بھرواں استعمال کیتا۔ راجہ ٹوڈرمل دی پیدائش 1500 عیسوی وچ دسی جاندی اے۔ اوہ اکبر دے نورتناں ابوالفضل عبدالرحیم خان خاناں راجہ بیربل ملا دوپیازا فیضی فقیر عزیزالدین تان سین تے راجہ مان سنگھ دے نال شامل سی۔
اکبر نے راجہ ٹوڈرمل نوں چار ہزار سپاہیاں دا سربراہ بنا کے چار ہزاری منصب عطا کیتا۔ ہندوستان دی تریخ وچ ایس توں چنگا وزیر خزانہ تے محصولات نظر نہیں آیا۔ راجہ ٹوڈرمل دی ذاتی تریخ تفصیل دے نال نہیں ملی جو جانکاری مل سکی اوہ اوس دور دے مورخین تے مصنفین دیاں لکھتاں وچ اوہدے بیان کیتے گئے حوالیاں نوں جوڑ کے ترتیب پاندی اے۔ سب توں ودھ تفصیل اکبری دور دے مورخ ابوالفضل توں ملدی اے۔ عارف قندھاری’ نظام الدین فرشتہ وغیرہ وی کجھ جانکاری دیندے نیں۔ ذاتی جانکاری دی ایس حد تک کمی اے کہ ٹوڈرمل دے والد دا ناں اوس دور دے فارسی مورخین نے نہیں لکھیا۔ بھارت وچ ایہدے تے کجھ کم ہویا اے۔ پنجاب دا ایہ فرزند اپنے کارنامیاں تے انتظام دی وجہ نال ہمیشہ یاد رکھیا جاوے گا۔ ٹوڈرمل دے تالاب نوں قبضہ گروپاں توں بچان لئی اک اُچی کندھ نال محفوظ کر دتا گیا۔ تالاب دا پیندا کھٹ کے کچا بنا دتا گیا اے پر ساڑھے پنج سو ورھے پرانیاں حد بندی کندھاں اجے تک ٹھیک نیں۔ گیٹ تے جندرا لگا رہندا اے۔٭٭