پاکستان تے سائنس

حسن جلیل

اج پوری دنیا سائنس نوں من رہی اے تے اوہناں دے نویں نویں کرشمے سانوں روز ویکھن نوں مل رہے نیں۔ سائنس نے دنیا نوں بدل کے رکھ دتا اے۔ بدلاں توں وی اُچی عمارتاں’ تیز ترین مواصلاتی ذرائع’ سمندراں دی گہرائیاں وچ بسیرا’ آواز دی رفتار توں کئی گنا تیز جہاز’ کہکشاواں توں اگے دا سفر’ نیز دنیا بدل رہی اے مگر اسیں ایہناں وچوں بوہتی چیزاں نوں صرف یوٹیوب تے دوجے سوشل میڈیا دی ویب سائٹاں اتے ویکھ سکدے نیں کیوں جے اوہناں وچوں کجھ وی ایتھے فی الحال ممکن نہیں اے۔
ساڈی ترجیحات مختلف نیں ایسے لئی وفاقی حکومت نے ہائیر ایجوکیشن دے سالانہ بجٹ وچ واضح کٹ لایا مگر گل صرف حکومت تک ای نہیں ساڈے ایتھے کوئی وی سائنس نوں قبول کرن تے ترقی لئی کم کرن نوں تیار نہیں اے۔ ساڈے بیشتر طلبا نوں صرف تھیوری دا پتہ اے۔ انجینئر جاندا اے کہ انجن کیویں کم کردا اے تے ایتھوں تک دے اوہنوں بنایا کیویں جاندا اے پر ضرورت پین تے اوہ اپنی گڈی دا انجن اک ان پڑھ مکینک توں ٹھیک کراندا اے۔ اوہدے علاوہ کنی ای انجینئرنگ یونیورسٹیاں وچ جنریٹر خراب ہون تے کدی خود ٹھیک کیتا گیا ہووے؟ اوہدی کوئی مثال سانوں نہیں ملدی۔ ساڈے ایتھے صرف کتاباں پڑھن’ کاپی پیسٹ کرن دا رواج اے۔ سائنس دے عملی تجربیاں دا کوئی انتظام نہیں۔ا وہدا سب توں پہلے تے بیڑا غرق انگریزاں نے کیتا۔ جنگ آزادی مگروں ایتھے کجھ مذہبی لوکاں نوں پٹی پڑھائی۔ جہناں دیمہربانی نال سانوں انگریزی زبان تے جدید سائنسی علوم توں دور رکھیا گیا تے اینا دور کر دتا گیا کہ ہن وی اکثر لوک سائنسی ایجاداں اتے فتویٰ لادیندے نیں مگر ہن جیویں جیویں سوشل میڈیا دے ذریعے لوک دنیا نال جڑ رہے نیں اوہ سائنس بارے جانن لگے نیں۔ جدید سائنسی ٹیکنالوجی لوکاں وچ عام ہو رہی اے ایتھوں تک کہ مذہبی رسومات لئی ٹیکنالوجی وی مقبول ہو رہی اے۔ مثال دے طور تے’ تسیں صلات کارڈ نامی اک چھوٹا جیا آلہ خرید سکدے او جو نماز دے دوران پڑھی جان والی رکعتاں دی گنتی نوں گنن لئی پراکسی میٹری سینسر دا استعمال کردا اے۔ حال ای وچ موذن دی تیز آوازاں یا خراب تلفظ دے نال عوامی شکایتاںدا جواب دیندے ہوئے مصر دی حکومت نے قاہرہ دی 113مسجداں وچ تجرباتی طور تے کمپیوٹر توں اذان نشر کرن دا سسٹم بنایا اے جتھے اک کمپیوٹر معیاری اذان نوں عین ویلے اتے شروع کرے گا۔ کجھ سال پہلے متعدد فتوے ایسی بدعات دی مذمت کردے سن مگر ہن نہیں۔ کجھ عرصہ پہلاں کیتے گئے اک سروے جہدے وچ 3,500 جواب دہندگان جہناں وچوں زیادہ تر عرب ملک تے پاکستان توں منتخب کیتے گئے تے حیرت کن طور تے اوہناں لوکاں دا سائنس بارے علم ترقی یافتہ ملکاں دے لوکاں توں قدرے بہتر سی۔ مصنفین تسلیم کردے نیں کہ ایہہ حیران کن نتیجہ شاید ایس لئی اے کہ نسبتاً پڑھے لکھے تے انٹرنیٹ توں آگاہ لوکاں دا انتخاب کیتا گیا سی۔ فیر وی ایہہ کہنا غلط نہیں ہووے گا کہ مسلمان آئندہ وی سائنس دے بنیادی فروغ دے بغیر تے اوہدے وچ کوئی خاطر خواہ وادھا کیتے بنا ای نویں ٹیکنالوجی دا استعمال جاری رکھن گے تے اوہدے وچ وادھا وی متوقع اے مگر صرف سائنس بارے وچ جان لینا ای ضروری نہیں۔ فرق یو ایس بی میموری سٹک (جتھے تسیں ڈیٹا محفوظ کردے او) تے سی پی یوچپ (جو تہاڈے لیپ ٹاپ یا اسمارٹ فون دا دماغ اے) وچ اے۔ پہلا غیر فعال نسبتاً آسان تے سستا اے۔ دوجا فعال’ انتہائی پیچیدہ تے مہنگا اے۔ پروفیسر ہود بھائی کہندے نیں کہ روایتی ذہنیت علم نوں حاصل کرن’ ذخیرہ کرن ‘ پھیلان تے سمجھن تے لاگو کرن لئی ابدی حقیقتاں دا اک مجموعہ سمجھدی اے لیکن ایہدے وچ ترمیم یا تبدیلی نہیں کیتی جاندی۔ دوجے پاسے سائنسی ذہنیت وچ تشکیل ‘ جانچ تے جے ضروری ہووے تے مفروضیاں نوں ترک کرن دے خیالات شامل نیں۔ جے اوہ کم نہیں کردے ۔ تجزیاتی استدلال تے تخلیقی صلاحیت اہم اے’ سادہ حفظ نہیں تے سائنس ای کیوں؟ اک سائنسی ذہنیت اتے مبنی معاشرے دا قیام’ بلاشبہ بہت ای اوکھا تے اچھوتا عمل اے۔ انسان کدی وی سائنس توں مکمل طور تے راضی نہیں ہوندے کیوں جے ایہہ کل عقل نہیں اے۔ ساڈی روزمرہ دی زندگی وچ بعض اوقات سائنس دے خلاف مذاہمت کرنی پیندی اے۔بچپن وچ اسیں سکھیا کہ اصل وچ ایہہ زمین اے جو حرکت کردی اے تے مگر اسیں فیر وی اسیں سورج دے طلوع ہون تے غروب ہون دی گل کردے آں۔ تریخی طور تے تجسس دی کمی دی وجہ توں مسلم تہذیباں نوں آخرکار شکست ہوئی۔ عرب سنہری دور دے ختم ہون مگروں سائنس دی روح وی دم توڑ گئی۔17ویں صدی دے عثمانی سلطان اینے امیر سن کہ اوہ بحری جہاز تے توپاں بنان لئی یورپ توں تکنیکی ماہراں دی خدمات حاصل کر سکدے سن۔ (اوس ویلے کوئی چینی نہیں سی) لیکن اوہ علمائے کرام دے زیر اثر تعلیمی نظام توں اپنے ماہرین پیدا نہیں کر سکے تے جدوں برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی انگلستان توں ایجادات تے پراڈکٹس لے کے آئی جو نویں سائنسی نظریات دے نال گنگنا رہی سی۔ مغلاں نے اوہناں لئی صرف نقد رقم ادا کیتی۔ اوہناں نے کدی نہیں پچھیا کہ اوہناں سائنسی آلاں نوں کیویں بناندے نیں یا ایتھوں تک کہ اوہناں نوں کیویں نقل کیتا جا سکدا اے۔ سائنسی ترقی دے بغیر’ کوئی ملک صرف استعمال تے تجارت کر سکدا اے۔ پاکستان دکانداراں’ پراپرٹی ڈیلراں’ منیجراں’ ہوٹل والیاں’کھاتہ داراں’ بینکراں’ سیاستداناں تے جرنیلاں دی قوم دے طور تے کم کردا اے۔ ایتھوں تک کہ کجھ چنگے شاعر تے ادیب وی نیں لیکن پاکستانی لیپ ٹاپ نہیں اے۔ سائنس نوں اسلام وچ واپس لیان لئی کیہ کرنا پڑے گا؟ ایہہ طریقہ ایسے طرحاں ہو سکدا اے جیویں صدیاں پہلاں مسلمان علما نے اپنے مذہبی عقائد نوں سختی نال ذاتی رکھدے ہوئے یونانی تعلیم نوں آسانی نال جذب کر لیا سی۔ ایس توں وڈی دریافتاں تے ایجادات ممکن ہوئیاں۔ چاہے کوئی اوہنوں پسند کرے یا نہ کرے’ سائنس نوں فروغ دین دا کوئی دوجا رستہ نہیں اے۔