براڈلے ہال:لہور دی پہلی جدید سیاست گاہ

اسلامیہ کالج سول لائنز وچ پڑھن نال کئی تریخی حوالے ویکھن دا موقع ملیا۔ کالج دی عمارت آپ تریخی حیثیت رکھدی اے۔ ایہنوں آریہ سماج والیاں نے تعمیر کیتا۔ آزادی دے بعد قادیانی تعلیمی ادارہ بنی تے فیر ایتھے اسلامیہ کالج دیاں کلاساں شروع ہو گئیاں۔ کالج لائبریری دے نال ای مہاراجہ رنجیت سنگھ اوہدے پتر تے پوترے دی بیگم دیاں تن سمادھیاں نیں۔ کالج دے سامنے ایس ایس پی دفتر اے۔ بھگت سنگھ نے انگریز ایس پی تے حملہ کیتا تے اسلامیہ کالج (ڈی اے وی) ول نکل آیا۔ ایس ایس پی دفتر تے ضلع کچہری والی تھاں تے لہور دے گورنر نواب زکریا دی تعمیر کردہ کئی عمارتاں سن۔ تریہہ ورھے پہلاں تک مغل تے سکھ دور دیاں کجھ عمارتاں دے آثار باقی سن۔ ہن اوہناں نوں ڈھا کے وڈیاں عمارتاں بنا دتیاں گئیاں نیں۔ نیڑے ای بابا فرید دی چلہ گاہ اے جتھے ہن وی لوک حاضر ہوندے نیں۔ ایس ایس پی دفتر دے پچھے اک سڑک سدھی بلال گنج تے داتادربار دے پچھلے حصے تک جاندی اے۔ ایہنوں ریٹی گن روڈ کہندے نیں۔ ریٹی گن روڈ تے تھوڑا اگے جائو تے کھبے ہتھ واسا دا ٹیوب ویل اے۔ ایس تھاں نیشنل چیمپئن اتفاق احمد دا جم سی شاید ہن وی ہووے۔ اتفاق صاحب ساڈی کالج ٹیم دے کپتان سن۔ میں کوٹ لکھپت توں ورزش لئی ایتھے آندا۔ جم دی جنوبی تے مغربی کندھ دے نال جو عمارت سی اوہنوں ہمیشہ ویران تے خستہ حال ویکھیا۔ کندھ زیادہ اچی نہیں سی ایس لئی آسانی نال دوجے پاسے ویکھیا جا سکدا سی۔ اودوں ایہدی تریخی حیثیت دا پتہ نہیں سی ایہ براڈلے ہال اے۔
دسیا جاندا ے کہ ایس تھاں بھگت سنگھ اکثر آندے۔ براڈلے ہال انیہویں صدی دے نوآبادیاتی دور دی عمارت اے۔ ایہ ہال 130 ورھے پرانا اے پر ایہدی اہمیت ایس وجہ نال نہیں۔ ایہدی تریخی اہمیت تے وجہ شہرت کجھ ہور اے۔ انگریز دور وچ مقامی باشندیاں نوں سرکاری عمارت وچ سیاسی تے ثقافتی سرگرمیاں دی اجازت نہیں سی ملدی چارلس براڈلے ہندوستانی عوام دی نمائندگی کرن والا برطانوی رکن پارلیمنٹ سی۔ اوہ لبرل تے آزادانہ سوچ دا حمایتی سی۔ اوہ اوس زمانے وچ عورتاں دے حقوق پیدائش تے کنٹرول سماجی اصلاحات تے ٹریڈ یونین سرگرمیاں دی حمایت کردا۔ چارلس براڈلے ہندوستان دی تحریک آزادی وچ دلچسپی رکھدا سی۔ کانگرس نے 1889ء وچ اوہنوں بمبئی وچ ہون والے اجلاس وچ سدیا۔ براڈلے دی دھی نے اپنے والد دی سوانح حیات اے ریکارڈ آف ہزلائف اینڈورک دے ناں نال لکھی۔ ہندوستان تے برطانیہ وچ براڈلے نوں اکوجیہا احترام حاصل سی۔ ریٹی گن روڈ لہور والے براڈلے ہال دی کندھ تے لگی تختی دے مطابق 1900ء وچ ایہدی تعمیر مکمل ہون تے ایہنوں چارلس براڈلے دے ناں نال منسوب کیتا گیا۔ ایہدا سنگ بنیاد لہور وچ کانگرس دے ممتاز رہنما سریندر ناتھ بینرجی نے رکھیا۔
تحریک آزادی وچ پنجاب دے سیاسی کردار دا مطالعہ کرن والیاں لئی براڈلے ہال دی تریخ بارے جانکاری ضروری اے۔ پنجابی سماج وچ انیہویں صدی دوران نسلی تے مذہبی بنیاد تے سیاسی تقسیم نہ ہون دے برابر سی۔ براڈلے ہال وچ کسے مذہبی تے نسلی امتیاز توں ہٹ کے مسلماناں’ سکھاں تے ہندوئواں نوں پوری آزادی دے نال سرگرمیاں دا موقع دتا گیا۔ ایتھے سیاسی اجلاس منعقد ہوندے پنجاب دے دورے تے آئے رہنماواں نوں خطاب دی دعوت دتی جاندی۔ ادبی اجلاس ہوندے تے مشاعریاں دیاں محفلاں سجدیاں۔ ایتھے علامہ محمداقبال’ مولاناظفرعلی خان’ ڈاکٹر محمد اشرف’ میاں افتخارالدین تے ملک برکت علی کئی واری خطاب کر چکے نیں۔ 21مئی 1924ء نوں تحریک خلافت دوران قائداعظم نے وی ایتھے تقریر کیتی۔ براڈلے ہال انڈین نیشنل کانگریس دے اجلاس منعقدہ لہور 1893ء دوران اکٹھے کیتے گئے فنڈز نال تعمیر ہویا۔ اصل وچ ایہ سردار دیال سنگھ سن جہناں نے لہور دے مقامی باشندیاں دی سرگرمیاں لئی اک ہال د یلوڑ محسوس کیتی۔ اوس ویلے ٹائون ہال تے منٹگمری ہال لارنس گارڈن توں علاوہ کوئی معقول تھاں نہیں سی۔ ایہناں دوہاں تھاواں تے سیاسی اجتماعات دی اجازت نہیں سی۔ لہور وچ سب توں پہلاں جو سیاسی تنظیم بنی اوہدا ناں انڈین ایسوسی ایشن سی۔ ایس ایسوسی ایشن دے اجلاس سردار دیال سنگھ دے ہفتہ وار اخبار دی ٹربیون دے کھلے صحن وچ ہوندے۔ سردار دیال سنگھ انڈین ایسوسی ایشن دے سرپرست سن۔ ایہناں دی دعوت تے کانگریس دے الٰہ آباد اجلاس نے 1893ء وچ اگلا اجلاس لہور وچ کرن دی حامی بھری۔ اجلاس دے موقعے تے کانگریس نوں دس ہزار روپیے چندا ملیا جو ایس ہال دی تعمیر شروع کرن لئی معقول رقم سی۔ ایتھے مولانا محمدعلی جوہر’ مہاتما گاندھی’ پنڈت نہرو سنے ہندوستان دے ہر قابل ذکر رہنما نے خطاب کیتا۔ آزادی دے بعد براڈلے ہال کئی طرح نال استعمال ہویا۔ ایہنوں امرتسر توں آن والے مہاجرین دی پناہ گاہ قرار دتا گیا فیر غلے دا گودام بن گیا بعد وچ کاٹھ کباڑ دا ٹھکانہ تے فیر لوہاراں دے کم آ گیا۔ ایس ہال نوں لہور دی مقامی سیاسی سرگرمیاں دی یادگار تے عجایب گھر دے طور تے محفوظ رکھیا جا سکدا اے۔ ایتھے ادبی تے ثقافتی سرگرمیاں دا پربندھ ہو سکدا اے۔ سب توں پہلاں کم تے ایہدی مرمت تے صفائی دا اے جہدے تے عشریاں توں کسے نے دھیان ای نہیں دتا۔٭