رابندر ناتھ ٹیگور تے شیخ محمد اقبال

رابندر ناتھ ٹیگوربرصغیر \ جنوبی ایشیا دا مڈھلا ، چھیکڑی تے کلہا نوبل انعام یافتہ لکھاری \ ادیب (افسانہ نویس ، شاعر ، ناول نگار)اے۔رابندر ناتھ ٹیگور دا 1861 نوں کلکتہ \ بنگال وچ جمن ہویا ۔ ”ٹیگور” دراصل بنگلہ بھاشا وچ ٹھاکر دی ٹھاگور \ ٹھیگور دی”ٹیگور”بنگالی ادائیگی اے ۔ مڈھلی سکھیا \ تعلیم کلکتہ وچوں ہی لین آلے ٹیگور دی پہلی کتاب 17 ورہے دی عمر وچ آئی ۔ 1878 وچ قانون پڑھن ولایت ٹر گئے پر ڈگری نا لائے سکے تے واپس آ کے بنگالی ادب لئی کم کرن لگ پئے ۔1901 نوں انگریزی فلسفے دا بنگالی ترجمہ کرن تے بنگلہ بھاشا وچ فلسفے دی سکھیا عام کرن لئی پاٹھ شالا \ مدرسہ بنایا جہڑا کہ1921 نوں یونیورسٹی بنا دتہ گیا ۔ اپنی بنگالی قومیت ، بنگلہ ماتا بھاشا دی سیوا کرن تے بنگالی قوم دی ترقی لئی مشرقی مغربی سوچ دے ملاپ نال ایتھے جدید فلسفے دا مڈھ رکھن تے انہاں نوں 1913 وچ ادب دی دنیا دا پہلا نوبل پرائز انہاں نوں جیندے ہی حیاتی بھر دی ادبی سیوا توں نہیں ، بلکہ 1912 نوں چھپی شاعری دی پہلی کتاب ”گیتان جلی”وچ بنگالی نظماں دا انگریزی وچ صرف نثری ترجمہ کرن تے دِتہ گیا سی جہڑی کہ سوچ وچار کرن والیاں تے لکھاریاں لئی بڑی حیرانگی دی گل اے ۔بعد وچ ٹیگور نوں متعارف کران والے”ایذارا پاونڈ”نے اس دی شاعری تے بہت تنقید کیتی تے آکھیا کہ اس دی شاعری حیاتی دے حقائق نوں سمجھن تے اس دا مقابلہ کرن دی بجائے اس توں بہوں دور لائے جاندی اے ۔اسلامیہ کالج لاہور وچ آمد دے موقعے تے پنجابی طالب علماں دے مونہوں بنگالی ترانہ سن کے بہت خوش ہوئے تے پنجابی ادب دی کسے وی صنف دا ادبی کلام سنن دی خواہش دا اظہار کیتا ، جتھوں پنجابی پڑھن ہار ہیر وارث شاہ سنان لگ پئے جس نوں کہ سن کے انہاں نے بہت پسند کیتا ۔ ٹیگور نوں اقبال دا اپنی ماں بولی پنجابی نوں چھڈ کے کسے وی ہور اوپری بھاشا وچ کلام لکھنا بہت ناپسند سی ۔1930 وچ انسان دا مذہب دے ناں تے لندن وچ مشہور خطبہ دتہ ، آکسفورڈ یونیورسٹی تے ہندوستان دیاں کئی یونیورسٹیاں نے ڈاکٹریٹ دی ڈگری دتی ۔
ٹیگور تے نوبل انعام
جد بادشاہ جارج پنجم دا 12 دسمبر 1911 نوں ہندوستان تے راج ہویا اس موقع تے رابندر ناتھ ٹیگور نے بنگلہ زبان وچ بادشاہ دا قصیدہ لکھیا جس دا کہ ہندی زبان وچ ترجمہ کر کے بادشاہ دی 30 دسمبر نوں کلکتہ وچ تاج پوشی دے کٹھ وچ رلت توں پہلے پہلے کانگریس نے کٹھ کرائے تا کہ کانگرس نوں ہندوستان دی کلہی آگو \ واحد نمائندہ جماعت بنا کے پیش کیتا جا سکے انہاں کٹھاں وچ 27 دسمبر 1911 نوں پہلی واری ٹیگور دا بنگالی توں ہندی ترجمہ شدہ گیت گوایا گیا جس دی خبر 28 دسمبر 1911 نوں دو انگریزی اخباراں ”انگلش مین ”تے ”سٹیٹس”نے وی چھاپی ۔ جس بارے آکھیا جاندا اے کہ ایسے گیت نے ہی ٹیگور نوں نوبل انعام دیوایا ۔جس دا کہ نثری ترجمہ کجھ انج دا اے ۔
”مہاراج جارج پنجم تسیں لوکاں دے دلاں دی آواز ہو تہاڈی جے ہووئے ۔ پنجاب ، سندھ ، گجرات ، مراٹھا ، دکن ، اڑیسہ ، بنگال ، ہماچل ، ہندوستان ۔ تسیں ہی ہندوستان دے بھاگ جگان والے ہو تہاڈی جے ہووے ۔ گنگا ، جمنا دے پانی دیاں لہراں سبھ تہاڈا ناں تے اجازت لے کے وہندیاں ہن ۔ تسیں ہی لوکاں دی قسمت دے مالک تے ہند دے بھاگ جگاون والے ہو ۔ تہاڈی ہمیشہ جے ہووے ، جے ہووے ”
سوشل میڈیا تے موجود ٹیگور دی کتاب دے پڑھن ہاراں مطابق اس کتاب تے ٹیگور نوں بس اتنے جہے کم تے انگریز دی طرفوں نوبل انعام دتے جان تے حیرانگی دا اظہار کیتا جاندا اے جس وچ کہ بس قدرت دے حسن ، فطرت تے سادگی تے زور دتہ گیا اے جس دی سیکولر فکری حالت تے لکھتاں اقبال ورگے مذہب پسند ، مفکر و مدبر دی کسے صورت ہم پلہ نہیں ہو سکدیاں ۔ اقبال دی شاعری مذہبی نوعیت دی سی تے ٹیگور دی آزادانہ انداز فکر تے فطرت دا سادہ جہا اظہار سی ۔ شائد ایہہ ہی وجہ اے کہ ٹیگور نوں گوریاں نے زیادہ پسند کیتا سی ۔ٹیگور 1912 وچ اپنے پتر دے نال کوئی سوا سو کویتاواں لائے کے ولایت ٹر گیا سی جتھے کہ اس دی ملاقات انگریز ”مورت کار \ مصور ڈیلمیر روتھن سٹائن ”نال ہوئی انہاں نال مل کے ایہہ آئرلینڈ دے انقلابی ، نوآبادیات شکن \ قبضہ گیری مخالف شاعر ”والٹر برٹن ییٹس”نال ملے جنہاں نے گیتان جلی دا تعارف تے لکھ دتہ پر غیراطمنانی دا اظہار کردے ہوئے ٹیگور دی لکھتاں دی اصلاح وی کیتی ۔
Rabindernath Tagore the Nobel Prize for Literature in 1913 and the British Raj : Some Untold Stories ۔دے حوالے مطابق نوبل انعام دا حقدار چنن لئی سویڈش اکیڈمی دے 18 بندیاں دی اک کمیٹی نے دسنا ہوندا اے پر 1913 دے نوبل پرائز لئی بنائی گئی کمیٹی دے رلتکاراں دی تعداد \ گین صرف 5 اے جس دا 23 اکتوبر 1913 نوں کٹھ ہونا سی پر پنج دن پہلے ہی کمیٹی دے اک غیررکن ”ہائیڈن شیام ”نے اس سال ٹیگور نوں نوبل انعام دین دی تجویز دا خط پیش کیتا ۔ نوبل انعام دین آلی سویڈش اکیڈمی نے دسنا ہائی \ سی کہ 1913 وچ نوبل انعام کس نوں دتہ جانا اے جد کہ پہلے اس کمیٹی نے ٹیگور جس دی فکری صلاحیت نوں دنیا وچ کی بنگال ، ہندوستان وچ وی کوئی خاص نہیں جاندا ، دا ناں تجویز ہی نہیں کیتا بلکہ ہک فرانسیسی ادیب ”ایملی فیگیوئے”دا ناں تجویز کیتا ہویا سی پر اس دے باوجود”ہائیڈن شیام”دی تجویز من لئی گئی ۔ ٹیگور بارے میڈیا تے سرچ دے دوران ہک ایہہ وی خیال پڑھن نوں ملیا اے ” کیوں کہ نوبل کمیٹی نے انعام دتے جان دی وجوہات ، ثبوت واضح کرن دی پنجاہ سال تک پابندی ہوندی اے جہڑا راز کہ 1960 توں بعد جا کے کھلیا ، کیوں کہ نوبل انعام دی مشہوری ساری دنیا وچ ہو جاندی اے اس لئی گوریاں نے دنیا وچ جنگی حالات دے خطرات نوں ویکھدے ہویاں جگت جنگ ، مہایدھ \ World War چھڑن توں پہلے پہلے 1913 وچ شانتی دی گل کرن والے ٹیگور دے افکار تے امن دا سنیہا کھلارن واسطے اچیچی طور تے نوبل انعام لئی نامزد کیتا سی” ۔( World War I (WW I) , also known as the Great War , lasted from 28 July 1914 to 11 November 1918 .WW I was fought between the Allied Powers and the Central Powers .The main members of the Allied Powers were France , Russia , and Britain . The United States also fought on the side of the Allies after 1917 . The main members of the Central Powers were Germany , Austria – Hungary , the Ottoman Empire , and Bulgaria )
ٹیگور نوں سر دا خطاب
ٹیگور نوں 1915ء وچ ادھی دنیا تے حکومت کرن والے انگلستان دے شاہ جارج پنجم دی طرفوں” سر” دا خطاب ملیا جہڑا کہ انہاں نے 1919 وچ امرتسر \ پنجاب وچ گورا سرکار دے ظلماں کارن تشدد دے خلاف آہ زاری تے کرلاٹ اپڑان لئی پچھاں موڑ دتہ، British راج دی Ceremonies \ تقریبات \ کٹھاں وچ رلت کرنی چھڈ دتی تے انگریز سرکار دے ناں اپنا مشہور زمانہ خط لکھیا جس وچ پنجاب دے لوکاں نال بھرویں ہمدردی تے سرکار ولوں دتے گئے اعزاز دے موڑن دی وجوہات بیان کیتیاں۔
” The time has come when honours and awards are being looked down up. on my part, without such awards I want to be in the midst of my countymen who are being contemptuous and inhumanely treated. Therefore, I shall request you to take back the honour bestowed upon me by his imperial crown ”
شیخ محمد اقبال
ٹیگور تے اقبال بارے موازنے دی سرچ دے دوران اک گل ایہہ وی سامنے آئی اے کہ پاکستان دے دو حصیاں وچ بنن دے کارن بنگال (مشرقی پاکستان) سیکولر خیالات دے مفکر، نوبلسٹ ٹیگور نوں اوہ اپنا بنگالی قومی شاعر تصور کردے ہن پر پنجاب (مغربی پاکستان) جس وچ پاکستان بنن توں وی بہوں پہلے اردو پڑھائی لکھائی دی زبان چلی آ رہی اے پر نوبلسٹ ٹیگور دے مقابلے دا ادیب موجود نہیں اے جد کہ کسے وی بنن والے نویں ملک دی کھلری ہوئی لوکائی نوں اک قومی مالا وچ پرون لئی قومی کھیڈ، قومی پھل، قومی شربت، قومی ترانہ، قومی لباس، قومی جھنڈا، قومی زبان تے قومی شاعر دی بڑی سخت لوڑ ہوندی اے۔ اس لئی مذہب دے ناں تے بنن والے ملک پاکستان وچ سیکولر خیالات آلے ٹیگور دے مقابلے وچ ہک اسلامی مذہبی، فلسفی، مفکر تے انقلابی قومی شاعر دی لوڑ اے جہڑیاں ضرورتاں کہ اقبال دے ناں تے اس دی شاعری توں پوریاں کیتیاں جا سکدیاں ہن۔
اقبال نوں جنوری 1923 وچ ” سر” دا خطاب ملیا جس تے کجھ لوکاں دا اختلاف وی موجود اے کہ اپنے بارے تے ” سر” دا خطاب پسند کیتا تے اپنے استاد سید میر حسن لئی شمس العلماء دا خطاب، جس دی پنجاب دے گورنر سر ایڈورڈ میکلیگن نوں سفارش کیتی سی؟
ایہہ انہاں دے استاد نوں جاندے نہیں سن تے جد گورنر پنجاب نے پوچھیا کہ انہاں دی کوئی کتاب وی ہے تے اقبال نے جواب دتہ
” انہاں دی سبھ توں ودھیا کتاب میں ہاں ”
اس تے سوچن والی گل تے ایہہ اے سرکاری خطاب دینا کہڑا اقبال دے ذاتی ہتھ وچ سی۔ انگریز صرف اپنی من مرضی تے مفاد دی خاطر جس بارے دل کردہ خطاب دے دیندے سی ورنہ نہیں۔
اقبال دے قصیدے تے مرثیہ
سوہنے پڑھن ہاروں :
اقبال دا جرم بس ایہہ ہی اے کہ جیویں اج دے زمانے وچ سانوں سیاسی تے سرکاری کٹھاں وچ شاعر حضرات نظماں تے قصیدہ سرائی کردے نظر آندے ہن انج ہی کٹھاں \ رلتاں وچ پہلے اس توں وی زیادہ رواج ہوندا سی حتہ کہ لوگ حاکم \ راجے دے سامنے پوری پوری تقریر تے مطالبات نوں شعری شکل وچ لکھ کے پیش کریندے ہوندے ہن جس نوں بہوں پسند کیتا جاندا ہائی۔ دراصل ایہہ چیزاں کجھ موقع دیاں نزاکتاں ہوندیاں ہن جنہاں نوں کہ بعد دے آن والیا نوں پچھلے زمانے دے تقاضیاں \ لوڑاں تے فائدیاں نوں سامنے رکھ کے سوچنا سمجھنا چاہیدا اے۔ ہندو اکثریت پسند کانگرس بادشاہ جارج پنجم دی خوشامد کر کے اپنا مقام بناندی جا رہی ہائی تے مسلمان نویں بادشاہ دی نظر وچ مسلم اکثریتی علاقے پنجاب وچ اپنا وجود منوان تے ودھیا \ بہتر مقام بنان دی کوشش نوں لگے ہوئے ہن \ سن۔ انگریز دی نظر وچ مسلماناں دا ودھیا تشخص قائم رکھن لئی مدح سرائی ”حالی” تے کئی ہور مسلمان لکھاریاں \ شاعراں دیاں کویتاواں اج وی موجود ہن پر تنقید صرف اقبال تے کیتی جاندی اے۔ اقبال جنہاں نوں کہ انہاں کٹھاں وچ پورے اعزاز نال بلایا جاندا سی وچ اپنا کلام پیش کردے ہن ۔
مثلاََ
پنجاب دے انگریز گورنر دی انجمن حمایت اسلام دے کٹھ وچ رلت ویلے ایہہ کلام پڑھیا
ہے کون زیب دہ تخت صوبہ پنجاب
کہ جس کے ہاتھ نے کی قصرِ عدل کی تعمیر
جو بزم اپنی ہے طاعت کے رنگ میں رنگین
تو درس گاہ رموزِ وفا کی ہے تفسیر
اس اصول کو ہم کیمیا سمجھتے ہیں
نہیں ہے غیر اطاعت جہان میں اکسیر
مثلاََ
پنجاب وچ جارج پنجم دی تاج پوشی دا جشن 22 جون 1911 نوں مسلماناں نے تاریخی بادشاہی مسجد لاہور وچ
Islamic coronation ceremony Lahore
دا ناں دے کے منایا جتھے اقبال نے ایہہ اشعار پڑھے
ہمائے اوج سعادت ہے آشکار اپنا
کہ تاج پوش ہوا آج تاج دار اپنا
اسی سے عہد وفا ہندیوں نے باندھا ہے
اسی کی خاک قدم پر ہے دل نثار اپنا
بھراؤ دنیا وچ انگریز دے راج کرن دا ہک راز ایہہ وی رہا اے کہ اوہ جتھے قبضہ کردا کجھ دن بعد اسے علاقے دے جواناں نوں فوجی تربیت دے کے فوج وچ بھرتی کر لیندا تے اگلے علاقے ول ٹر پیندا۔ سمندر دے رستے آن دی وجہ توں پہلے مہاراشٹر \ بمبئی تے گجرات دے علاقیاں تے حکومت جمائی مڑ اگاں ودھنا شروع کیتا تے اسے فوج نال بنگال وچ پیر جمائے، کلکتہ نوں اپنا سرکاری راجگڑھ بنایا، بنگالیاں نال پٹنہ \ بہار، یو پی تے دہلی دی حکومت کھو لئی، 1858 وچ بہادر شاہ ظفر نوں رنگون، برما \ میانمر بدر کیتا تے ہولے ہولے دہلی وچ ہندوستان دی راجدھانی قائم کر لئی۔
جدوں انگریز پنجاب تے قابض ہویا تے پتہ لگا کہ دہلی، آگرہ، لاہور تے باقی ہندوستان تے زیادہ تر حملہ آور درہ خیبر دے رستے آندے ہوندے سی جنہاں دے قافلے لاہور وچ اپڑن تک جہلم، چکوال، پنڈی، اٹک، گجرات وغیرہ دے خوبصورت شکل و صورت مناسب قد کاٹھ، مضبوط جسم تے باقی ہندوستانیاں توں منفرد نظر آن والے پنجابی پہلے ہی جنگی تربیت یافتہ لوک ہن، انہاں وچ خصوصی دلچسپی لئی۔ انگریز نے پنجاب وچوں ہی بھرتی کر کے برما تے ہانگ کانگ اتے وی چڑھائی کیتی سی (میجر عزیز بھٹی وی دراصل ہانگ کانگ وچ جمے سی جنہاں دے پیو اپنی سوانی نوں وی نال کواٹر تے لائے کے گئے ہوئے ہن)
پنجابیاں دی بھرتی لئی 1918 نوں ٹاؤن حال لاہور سر مائیکل اوڈائر گورنر پنجاب دی صدارت وچ ہک کٹھ ہویا جس دا مقصد جگت جنگ \ World war دے خطرات توں پہلے پنجاب وچوں زیادہ توں زیادہ بھرتی کرنا ہائی۔گورنر پنجاب مائیکل اوڈائر نے ڈاکٹر محمد اقبال نوں مشاعرے وچ رلت تے نظم لکھن دی اچیچی دعوت دتی۔
رلت دے موقع تے اقبال نے اپنے اشعار پڑھے ۔
جب تک نسیمِ صبح عنادل کو راس ہے
جبتک کلی کو قطرہ شبنم کی پیاس ہے
قائم رہے حکومت آئیں اسی طرح
دبتا رہے چکور سے شاہیں اسی طرح
ہندوستان کی تیغ ہے فتاح ہشت باب
خون خوار لالہ باب جگر دار برق تاب
وقت آ گیا ہے کہ گرم ہو میدان کارزار
پنجاب ہے مخاطب پیغام شہر یار
اے تاجدار خطہ جنت نشان ہند
روشن تجلیوں سے تیری خاوران ہند
محکم تیرے قلم سے نظام جہان ہند
تیغ جگر شگاف تیری پاسبان ہند
ہنگامہ وغا میں سر میرا قبول ہو
اہل وفا کی نذر محقر قبول ہو
تلوار تیری دہر میں نقاد خیر و شر
بہروز جنگ توز جگر سوز سینہ در
اہل وفا کے جوہر پنہاں ہوں آشکار
معمور ہو سپاہ سے پنہاے روزگار
1901 نوں عیدالفطر دے موقع تے بریٹش راج دی ملکہ \ مہارانی” وکٹوریہ” دا مرن ہویا جس موقع تے کہ اقبال نے ”خون دے اَتھرُو” دے ناں تے مرثیے دے ” اک سو دس” اشعار لکھے تے آپ ہی انگریزی ترجمہ کیتا۔
یورپ دی ترقی نوں ویکھ کے آن والے اقبال نوں انگریز سرکار \ ملکہ وکٹوریہ دی طرفوں پنجاب وچ خصوصی دلچسپی تے شروع کیتے گئے میگا پراجیکٹس \ جدید ترقی بالخصوص ریلوے تے دنیا دا وڈا نہری نظام وی نظر آ رہا سی جنہاں چیزاں نے اقبال نوں مرثیہ لکھن تے مجبور کر دتہ۔ مہارانی وکٹوریہ تے لکھے گئے اقبال دے مرثیہ دی سبھ توں ودھ اس مصرعہ تے تنقید ہوئی۔
” اے ہند تیرے سر سے اُٹھا سایہ خدا ”
جس تے کہ مذہبی طبقہ سبھ توں زیادہ معترض سی کہ کیہ مہارانی وکٹوریہ دے مرن نال ہن ساڈے توں خدا نے اپنی رحمت ہی ہٹا لینی اے؟ اقبال دے ملکہ وکٹوریہ دے مرن ویلے لکھے گئے مرثیہ دے کجھ ہور اشعار
آئی ادہر نشاط ادہر غم بہی آ گیا
کل عید تہی تو آج محرم بہی آ گیا
برطانیہ تو آج گلے ملکے ہم سے رو
سامانِ اشک ریزئی طوفاں لئے ہوئے
میت اٹھی ہے شاہ کی تعظیم کیلیے
اقبال اڑ کے خاک سراہگزار ہو
وکٹوریہ نہ مرد کہ نام نکو گزاشت
ہے زندگی یہی جسے پروردگار دے
اقبال کیہ ہندوستان تے ساری دنیا دے لکھاری اپنے اپنے شعری \ نثری، صنفی انداز وچ لکھتاں لکھ کے دکھ دا اظہار کر رہے سی جہڑا کہ ایہو جہے موقع تے ہر لکھاری کردا رہ جاندا اے۔ دُوجے نمبر تے سوچن تے سمجھن والی گل ایہہ اے کہ 1877 وچ جمن والے اقبال دی 1901 وچ اجے اپنی تے اس دی شاعری کرن دی عمر کنی اک سی؟ جد کہ اس ویلے مسلماناں لئی ملک وچ وکھ ونڈ دی تحریک دا ناں نشان وی شروع نہیں سی ہویا۔
” بنتی ”
کلکتہ وچ انگریز دہلی تے پنجاب توں بہت پہلے دا قابض اے جتھے کہ 1800 وچ فورٹ ولیم کالج بنیا جس وجہ توں بنگال وچ پنجاب تے دہلی توں بہت پہلے جدید علوم کھلارن دا کم ساڈے توں بہوں پہلے شروع ہو گیا۔ بنگالی، ہندی، سنسکرت وچ عام جنتا دی دلچسپی تے جانکاری ودھ گئی۔ اسے کالج وچ ہی 1803 توں موجودہ نصابی اردو دی ترتیب تے کم ہونا شروع ہویا سی۔ ڈاکٹر اقبال توں پہلے1861 وچ جمن تے 80 سال دی عمر وچ1941 نوں مرن، ہندوستان دی وڈی سیاسی پارٹی ” آل انڈیا نیشنل کانگرس” نال جڑے ہوئے نرم گو پر چست مزاج بنگالی رابندر ناتھ ٹیگور دا پیو برہمو سماج دے رکن برہمن مہارشی دیوندر دا خاندان پہلے ہی بنگال دے لکھاری، بااثر، گیان، وجدان، سنیاس، فنونِ لطیفہ، مراقبہ، فطرت، شاعری، موسیقی، مصوری وَرگے علمی ہنراں نال اپنی ودھیا پہچان رکھدا سی۔ ٹیگور خاندان دا تعارف تے وفاداری انگلینڈ دے شاہی گھرانے تک مشہور ہائی۔ رابندر دے دادے ” دوارک ناتھ ٹیگور” دی مہارانی وکٹوریہ نال نیڑے دی سنگت رہی اے۔
جد کہ اسلامی صوفیانہ مزاج رکھن والے سست طبعیت دے مالک محمد اقبال سیالکوٹی دا تعلق ہک متوسط تے دین دار مسلم گھرانے نال اے جنہاں دے خاص افکار دا اس ویلے انگریزی ترجمہ کر کے انگریز دے نیڑے نہیں ہویا گیا۔ 1938 اچ جد تائیں کہ پاکستان بنن دا مؤقف ہی مضبوط نہیں ہویا اقبال فوت ہو گئے ہن۔ جہڑے کے پنجاب ونڈ نہیں بلکہ ہندوستان وچ صرف مسلم اکثریتی صوبیاں دی خود مختیاری دے حامی ہن۔
13 اپریل 1919 نوں جلیانوالہ باغ امرتسر وچ ہک احتجاجی جلسہ رکھیا گیا جس تے گورنر جنرل مائیکل اڈوائر نے انہی فائرنگ کروا دتی تے سکھ، مسلم، ہندو ہر مذہب نال تعلق رکھن والے 337 پنجابی مارے گئے تے 1500 توں ودھ زخمی ہوئے جس تے انہاں نے انج وین \ نوحہ کیتا۔
ہر زائرِ چمن سے یہ کہتی ہے خاکِ پاک
غافل نہ رہ جہان میں گردوں کی چال سے
سینچا گیا ہے خونِ شہیداں سے اسکا تخم
تو آنسوؤں کا بخل نہ کر اس نہال سے
حاصل ایہہ اے کہ
ساڈا اقبال دے ماں بولی پنجابی وچ نا لکھن نال سو اختلاف اے پر ڈاکٹر اقبال دے مقابلے وچ جے نوبلسٹ ٹیگور دا تقابلی جائزہ لینا ہووئے تے ایہہ دوہیں بندے موجود نا سہی پر انہاں دیاں لکھتاں اج وی موجود ہن جس دا دل کرے پڑھ کے فیصلہ آپ کر سکدا اے۔
حقیقت ایہہ اے کہ
جانبداری توں کم لیندے ہوئے مسلماناں نوں ٹیگور توں بعد خودی دا سبق دین والے اقبال نوں صرف اسلام پسندی تے مسلماناں دے گھٹدے ہوئے مذہبی تشخص دی فکر دے کارن نوبل انعام واسطے کدی نامزد ہی نہیں کیتا گیا۔
افسوس ایہہ اے کہ
گو اقبال نے وارث شاہ نوں وی رَج رج پڑھیا اے پر گن رومی دے گائے۔ انہاں دی فارسی، اردو شاعری اپنی مثال آپ اے پر پنجابی ہو کے انہاں دا اپنی ماں بولی پنجابی وچ نا لکھنا پنجابی قوم لئی ہمیشہ ہک ترینھ تے سوالیہ نشان بنیا رہ جا سیں۔