مہان ادیب شفقت تنویر مرزا دِیاں یاداں

دس محرم الحرام نوں شہدا کربلا دی یاد وچ سارے مسلمان حسب روایت قبرستاناں وچ جاندے نیں تے اپنے پیاریاں دی قبراں اتے پھل چڑھاندے۔ جے بتیاںلاندے تے اوہناں آسودہ خاک لئی دعائے مغفرت منگدے نیں۔ اسیں اپنیاں دے نال نال آسے پاسے دیاں قبراں نوں وی فراموش نہیں کردے۔ اوہناں اتے پھلاں دی پتیاں’ اگربتیاں تے اوہناں ساریاں لئی وی دعا منگنے آں۔ ایہہ سب کجھ انسانی فطرت وچ شامل اے۔ حسب معمول چھوٹی تے وڈی عیدین تے محرام الحرام نوں میں اپنے پتر فیاض تے بھانجے یٰسین بدر نوں لے کے قبرستان میانی صاحب جانا واں تے سوچنا واں ایہہ زندگی کنی عارضی اے۔ کجھ ایہہ نیں جہڑے خاک وچ لُکے نیں یعنی تہہ خاک آ گئے نیں تے کجھ بالائے خاک نیں۔ انسان دا جسم وی خاک تے خون دا اک کھیڈ اے۔ اوہناں دی اصل خاک اے خود خاک نیں تے خاک وچ رل کے خاک’ خاک ہو جاندی اے۔
پھول کوئی ٹوٹا ہے شاید
قبرستان میں خوشبو چیخ رہی ہے
20نومبر ساڈی تریخ دا اک اہم دن اے۔ ایس دن فیض احمد فیض دی برسی تے احمد ندیم قاسمی دی سالگرہ دا دن ہوندا اے۔ ہن ایہناں ناماں وچ اک وڈا نام شامل ہو گیا اے۔ اوہ ہے نامور دانشور ادیب تے سینئر صحافی شفقت تنویر مرزا دا جہڑے 20نومبر 2012دی سویرے سانوں داغ جدائی دے گئے۔ مرزا صاحب گھٹ بولن تے بوہتا عمل کم کرن والے انسان سن۔ پنجابی زبان لئی اوہناں دی بہت ساری خدمات نیں۔ انج دے لوک مرکے وی زندہ نیں۔
بلھے شاہ اساں مرنا ناہیں
گور پیا کوئی ہور
20نومبر دوپہر اک وجے دا ویلا سی۔ موبائل دی بیل ہوئی’ بٹن دبایا تے استاد گرامی ریاض راجی دی درد بھری آواز سی۔ یار پتہ لگیا اے مرزا صاحب فوت ہو گئے نیں۔ میں پچھیا کدوں’ اوہناں دی آواز بھرا گئی تے اوہ رون لگ گئے۔ اج سویرے انتقال ہویا اے۔ شام مغرب مگروں نماز جنازہ اے۔ میں غم خبر سنی تے فون بند کر دتا۔ فیر شام نوں میں تے رانا عبدالرحمن صاحب نے نماز جنازہ وچ رلت کیتی تے اپنے محسن دا آخری دیدار کیتا۔ بیماری دی شدت تے موت دی حدت نے رنگ بدل کے رکھ دتا سی۔ بیمار تے اوہ سن ای’ اوہناں دی کئی واری عیادت وی کرچکیا سی۔ اوہناں دی فیملی نال فون اتے رابطہ وی رہندا سی لیکن اوہناں دی موت دی خبر نے مینوں ہلا کے رکھ دتا تے میں اپنے کمرے وچ اپنی میز دے سامنے دیوار اتے لگی اوس تصویر نوں ویکھن لگ گیا جہڑی مرزا صاحب نال پہلی ملاقات دا ثبوت اے۔ ایہہ 28دسمبر 1981 دی تصویر اے۔ 54 لارنس روڈ اتے پنجابی ادبی بورڈ دا آفس سی تے ایہہ پنجابی ادبی بورڈ دا جنرل باڈی اجلاس سی جہدے وچ مینوں پنجابی زبان دی خدمت کرن والے ریاض راجی لے کے گئے سن۔ اوس اجلاس وچ ملک دی منی پرمنی شخصیات شامل سن جہناں وچ کجھ رخصت ہو چکے نیں تے کجھ دنیا دی بھل بھلیاں وچ گواچے نیں۔ جان والیاں وچ مسعود کھدر پوش’ ڈاکٹر نذیر احمد’ پروفیسر شاہین ملک’ فرخندہ لودھی’ سبط الحسن ضیغم’ راجہ رسالو’ شفقت تنویر مرزا شامل نیں۔ امجد مجید نے کہیا سی۔
میں روز ادھر سے گزرتا ہوں کون دیکھتاہے
میں جب ادھر سے نہ گزروں گا کون دیکھے گا
میرا شفقت تنویر مرزا صاحب نال کوئی 32ورھیاں دا میل سی۔ جدوں اوہ امروز دے ایڈیٹر سن۔ اوتھے کجھ ملاقاتاں رہیاں۔ فیر اوہدے بند ہون تے مظہر علی خان دے ”ویو پوائنٹ” لارنس روڈ آفس وچ آ گئے۔ میرا اوتھے وی اوہناں دے کول آنا جانا رہیا۔ فیر اوہدے بند ہون تے فارغ ہو گئے تے اوہناں دی صحافتی خدمات توں فیدہ چکن لئی محمد اسلم آغا مرحوم ڈپٹی ڈائریکٹر محکمہ تعلقات عامہ پنجاب جہڑے اوہناں دناں ایس ایس پی لہور دے پی آر او سن تے ”لاہور پولیس” میگزین دے ایڈیٹر سن۔ اوہناں نے رائل پارک وچ اپنے اک فلم ڈائریکٹر دوست دے آفس وچ اوس میگزین دا آفس دسیا۔ جتھے مرزا صاحب اوس میگزین دی اشاعت دے سارے مرحلیاں دی نگرانی کردے سن۔ میں وی اوس میگزین نال جڑیا سی تے مشاورت وچ میرا نام شامل سی۔ ایہہ میرے لئی بڑے اعزاز دی گل سی۔ مرزا صاحب کولوں ایتھے وی بہت کجھ سکھن دا موقع ملیا فیر مرزا صاحب دی خدمات روزنامہ ڈان والیاں نے منگ لئیاں۔ ڈان وچ وی آخری ویلے تک پنجاب تے پنجابی اتے لکھی جان والی کتاباں اتے تفصیل نال تبصرے کردے سن۔ گویا اوہ جتھے جتھے گئے میرا اوہناں نال رابطہ رہیا تے ساڈی ملاقاتاں دا سلسلہ جاری رہیا۔
کل بھی تلاش رزق میں گزرا تمام دن
اڑتارہا فضا میں پرندہ تمام دن
وہ لو چلی کہ جس کو ترجیح دی گئی
کھولا نہیں کسی نے دریچہ تمام دن
مینوں چنگی طرح یاد اے جدوں میں اپنی پہلی کتاب ”لاہور میں مدفون مشاہیر” اتے کم شروع کیتا تے اوہناں نوں دَسیا تے بڑے خوش ہوئے۔کہن لگے ہاں انج دا کم ہونا چاہیدا اے۔ میں اوہناں کولوں گاہے بگاہے مشورے لیندا رہیا تے فیر ایہہ کم پورا ہو گیا۔ اوس کتاب وچ اوہناں دا فلیپ وی شامل اے۔ میں عرض کیتا کہ ایہہ سارا کم تہاڈی نظراں توں لنگھانا چاہنا واں تے اوس کتاب دی ترتیب دامشورہ وی کرنا اے۔ حسب وعدہ میرے گھر چلے آئے۔ رمضان المبارک دا مہینہ سی۔ میں اپنی شریک حیات نال تعارف کروایا۔ اوہناں نے اپنا شفقت بھریا ہتھ اوہناں دے سر اتے پھیریا تے دعاواں دتیاں۔ میرا سارا تحقیقی کم ویکھ کے حیران وی ہوئے تے خوش وی۔ کہن لگے جہڑا بندا کم کردا اے اوہنوں اوہو چنگے طریقے نال ترتیب دے سکدا اے لیکن فیر وی اوہناں نے کجھ مشورے دتے جہناں دے چانن وچ میں اوس کتاب نوں ترتیب دتا تے اوہ کتاب میری کامیابی دی ضمانت ثابت ہوئی۔ کتاب دی اشاعت توں پہلاں میرے ایس تحقیق اتے اوہ رزونامہ ڈان وچ میرے متعلق دو تن کالم لکھ چکے سن۔ فیر جدوں کتاب چھپی تے بھرواں کالم لکھیا۔ غرض کہ اوہناں نے ہر مقام اتے ہر کتاب اتے میری حوصلہ افزائی فرمائی۔ میں وی سمجھنا واں میری کامیابیاں وچ جتھے جناب احمد ندیم قاسمی’ جناب عطاالحق قاسمی’ جناب انتظار حسین’ جناب عبداللہ ملک’ جناب اے حمید’ جناب حمید اختر’ جناب نذیر ںاجی تے دوجے محبت کرن والیاں دا ہتھ اے اوتھے ای اوہناں دای وی وڈا حصہ اے۔
شفقت تنویر مرزا جی کئی سال میرے کول رمضان المبارک وچ احمد ندیم قاسمی دی یاد وچ سالانہ نعتیہ مشاعرہ تے افطار پارٹی وچ رلت کردے رہے۔ ہن اوہناں دی یاداں ای ساڈے لئی سرمایہ حیات نیں۔ مینوں ایس موقع تے جناب سیف الدین سیف دے ایہہ شعر یاد آندے نیں۔
قدم قدم پر جدائی کا داغ دے کے مجھے
اُتر گئے میرے کتنے یار قبروں میں
نہ صحن باغ میں سبزہ نہ پھول شاخوں پر
چلی گئی مری ساری بہار قبروں میں
کدھر گئے وہ مرے اشک پونچھنے والے؟
کہاں چھپے ہیں مرے غم گسار قبروں میں؟
شفقت تنویر مرزا نوں وفاق توں اک سال پہلے فالج دا اٹیک ہویا جہدے کجھ عرصہ مگروں کافی حد تک صحت یاب ہو گئے۔ ایس توں پہلاں وی اوہناں نوں دو تن سال پہلاں فالج دا حملہ ہویا سی۔ لیکن اوہ بچ نکلے سن۔ صحت یاب ہون تے اوہناں نے سب توں پہلی رلت عبداللہ ملک دی برسی دے موقع تے اک تقریب وچ کیتی سی تے اوہناں دی کتاب ”یہ لاہور ہے” اتے ڈان وچ تبصرہ کیتا سی۔ ہن ست اٹھ مہینیاں توں اوہناں نوں کیسنر دا مرض لاحق ہو گیا سی اوہدا آپریشن حمید لطیف ہسپتال وچ ہویا۔ میں عیادت لئی گیا تے منو بھائی تے اوہناں دی بیگم وی اوتھے موجود سن۔ میں فرط جذبات توں پہلاں اوہناں نوں گلدستہ پیش کیتا تے اوہناں دا متھا چمیا تے اوہناں لئی بہت ساری دعاواں کیتیاں۔ بظاہر ایس موقعے تے انج لگدا سی جیویں بڑی چھیتی صحت یابی وَل ودھ رہے نیں مگر ”مرض بڑھتا گیا جوں جوں دوا کی”۔
زیست ہمسائے سے مانگا ہوا زیور تو نہیں
ایک دھڑکا سا لگا رہتا ہے کھو جانے کا
(محسن بھوپالی)
کمرے وچ کجھ زنانیاں موجود سن۔ اوہناں وچ اوہناں دی اپنی بیگم تے منو بھائی دی بیگم وی شامل سن۔ میرا تعارف کرواندے ہوئے کہن لگے کہ ایم آر شاہد نے قبرستاناں دی تحقیق اتے کئی کتاباں لکھیاں نیں تے ایہہ ایس لحاظ نال خوش نصیب اے کہ اوہنوں اینی گھٹ عمر تے زندگی وچ ای حکومت پاکستان نے اوہناں دی ادبی خدمات دے اعتراف وچ ایس سال صدارتی ایوارڈ ”تمغہ امتیاز” عطا کیتا اے۔ مینوں تے منو بھائی نوں تے کوئی دوچار سال پہلاں دتا گیا اے جد کہ اسیں 80 دے پیٹے وچ اے۔ اوہناں دی گل ختم ہون تے میں عرض کیتا کہ ایہہ سارے تہاڈی حوصلہ افزائی دا نتیجہ اے ورنہ میں ایس قابل کتھے سی۔ میرے تحقیقی کم نوں جس قدر اوہناں نے چاہیا’ سراہیا تے اگے ودھن دا حوصلہ دتا ایہہ اوہناں دا حصہ اے۔ اوہناں دا شفقت بھریا ہتھ ہمیشہ میرے سرا تے رہیا۔ جدوں وی اوہناں نال ملاقات دا شرف حاصل ہوندا یا فون اتے گل ہوندی۔ میرے کولوں میرے اگلے کم بارے پچھدے کہ ایس ویلے کیہڑی کتاب اتے کم ہو رہیا اے۔ ایہہ دس پندرہ سال پہلاں اوہناں نے محکمہ پلس دے متعلق کتاب مرتب کرنا چاہی۔ مینوں کہن لگے آئی جی آفس دی لائبریری تے ہووے گی تے اوہدے وچ پرانی کتاباں وی ہون گئیاں۔ میں آکھیا ہاں ہے۔ کہن لگے اوتھے لائبریرین نال صرف اک واری میرا تعارف کروا دینا۔ میں کدی کدی اوتھے جایا کراں گا۔ اوتھوں کتاباں لے کے اوتھے بیٹھ کے کجھ معلومات نوٹ کر لیا کراں گا فیر اک واری اوہ میرے دفتر آئے۔ میں اوہناں نوں لائبریری وچ لے گیا متعلقہ آدمی نال اوہناں دا تعارف کروایا تے دسیا کہ جدوں وی مرزا صاحب آن اوہناں نوں جہڑی کتاب چاہن پڑھن لئی دے دیو۔ فیر اوہ جدوں وی دفتر وچ آندے کدی ملدے کدی نہ ملدے لیکن خموشی نال اپنے کم وچ لگے رہندے۔ بالآخر اوہناں نے کتاب تیار کر لیتی اوہدا نام سی ”پولیس معاشرہ کا ایک اہم بازو” کجھ دناں مگروں مینوں اپنے خوبصورت لفظاں تے دستخطاں دے نال ایہہ کتاب کسے بندے دے ذریعے بھیجی۔ کتاب دے پیش لفظ وچ تعاون کرن تے میرا نام شکریہ دے طور تے دتا گیا سی۔
اتنی خاموشی کیوں ہوتی ہے تیری آغوش میں اے قبرستان
لوگ تو اپنی جان دے کر تجھے آباد کرتے ہیں
شفقت تنویر مرزا وزیرآباد وچ پیدا ہوئے۔ شروع دی تعلیم وزیرآباد’ بہاولنگر’ گریجویشن’ گورنمنٹ کالج اٹک تے پوسٹ گریجویشن گارڈن کالج’ راولپنڈی توں کیتی۔ مگروں ریڈیو پاکستان راولپنڈی نال جڑ گئے۔ ایتھے اوہناں نے اخباراں وچ لکھنا شروع کیتا۔ ایہدے مگروں لہور آ گئے جتھے پہلے اوہناں نے سول اینڈ ملٹری گزٹ تے اوہدے مگروں امروز وچ ملازمت اختیار کر لیتی فیر مساوات اخبار جوائن کر لیتا۔ پیپلز پارٹی دے دور حکومت وچ اوہ واپس امروز آگئے۔ ضیاء الحق دے دور وچ نیشنل پریس ٹرسٹ توں جہناں صحافیاں نوں کڈیا گیا مرزا صاحب اوہناں وچ شامل سن۔ ایہہ امرزو دے آخری ایڈیٹر سن ایہدے مگروں امروز دا گلہ گھونٹ کے ہلاک کردتا گیا۔ ایہدے مگروں اوہ روزنامہ ڈان وچ بطور کالم نویس شامل سن۔ اوہ نظریاتی بندے سن۔ اوہناں نے ہمیشہ اصولاں دے تحت زندگی گزاری تے جہڑے وی اصول اپنائے اوہدے اتے ساری عمر قائم رہے۔
شفقت تنویر مرزا اوہ واحد دانشور سن جہناں نے سب توں پہلاں پنجاب نوں دو صوبیاں وچ تقسیم کرن دے خلاف آواز بلند کیتی تے مردے ویلے تک ایس تقسیم دے خلاف رہے۔ اوہناں دا موقف سی کہ پنجاب ای دی تقسیم کیوں؟ پہلے پنجاب نوں اوہدی اپنی زبان توں محروم کردتا گیا تے ہن اوہدے وسائل توں وی محروم کیتا جا رہیا اے۔ اپنے ایس موقف دی سچائی وچ اوہناں نے بہت سارے کالم لکھے۔ اوہ صحافی ہون دے ناطے اپنے اخباراں وچ اردو یا انگریزی زبان وچ لکھدے رہے۔ ایہہ اوہناں دی مجبوری سی لیکن اوہناں دا اپنا تخلیقی تے تحقیقی کم پنجابی زبان وچ اے جہڑا بڑا وقعی اے اوہناں دی منی پرمنی کتاباں وچ ”آزادی مگروں پنجابی ا دب” ”ادب راہیں پنجاب دی تاریخ” ”پنجابی ادب” ”تحریک آزادی وچ پنجابی دا حصہ” ”آکھیا سچل سرمست نے” بوہا کوئی نا” ”لہو سہاگ” تے ”پولیس معاشرہ کا اہم بازو” شامل نیں۔اوہ لاہور پریس کلب دے لٹریری کمیٹی دے سرپرست وی سن۔ وفات ویلے اوہناں دی عمر 81 ورھے سی۔ اوہ پنجابی ادبی بورڈ دے صدر تے پنجابی ادبی سنگت تے مجلس شاہ حسین دے بانیاں وچوں اک سن۔ 2006 وچ حکومت پاکستان نے اوہناں دی ادبی خدمات دے اعتراف وچ اوہناں نوں پرائیڈ آف پرفارمنس دا اعزازعطا کیتا سی۔ اوہناں نے بہت ساریاں کتاباں دے ترجمے وی کیتے جہناں وچ شاہ حسین’ سچل سرمست’ ہاشم علی شاہ’ خواجہ نذیر’ حافظ برخوردار شامل نیں تے سینکڑاں تنقیدی تے تحقیقی مقالے لکھے۔ اوہناں دا انتقال 20نومبر 2012نوں ہویا۔ آخری آرام گاہ ڈیفنس قبرستان وچ اے جتھے ساڈے بہت سارے مشاہیر محو خواب ابدی نیں۔ زندگی دا ہور اہم واقعہ وی گوشگزار کردا چلاں۔ 2002سال وچ 21اگست نوں میری والدہ ماجدہ دا انتقال ہویا۔ اوہدے مگروں جہڑی چھوٹی عید آئی تے سب توں پہلاں اوہناں نے سویرے سویرے فون کر کے والدہ دا افسوس کیتا تے کہیا کہ شاہد تہاڈے ماں دی وفات مگروں پہلی عید اے ایس لئی میں فون کیتا اے ورنہ ہمیشہ تسیں مینوں عیدین دے موقع تے عید مبارک دا پیغام دیندے او۔ ایس توں اندازہ ہوندا اے کہ اوہناں دے اندر کنا درد تے ہمدردی سی۔
مر گئے ہم تو زمانے نے بہت یاد کیا
٭…٭…٭