لائلپور توں فیصل آباد تیکر پاکستان وچ ٹیکسٹائل دی صنعت دے مرکز دی تریخ دا اک جائزہ

ساندل بار پنجاب دی تریخ وچ اک سنگ میل دی حیثیت رکھدا اے۔ایہدی تریخ وی اینی ای پرانی اے جنی پنجاب دی’ قیام پاکستان توں پہلاں دُوجے شہراں دی نسبت فیصل آباد دا خطہ کجھ بوہتا ای بنجر تے ویران کہلاندا سی۔ ایہہ علاقہ ساندل بار تے سانڈل بار دے نام توں مشہور سی۔پنجاب توں ہجرت کر کے آئے کساناں’ محنت کشاں تے زمینداراں نے ساندل بار دے ویرانے نوں سرسبز تے ہرے بھرے کھیتاں وچ بدل دِتا۔ اج توں گھٹ توں گھٹ 120 ورھے پہلاں ایہہ علاقہ جنگلاں اتے پھیلیا ہویا سی۔ ایس علاقے نوں سند بار وی کہیا جاندا اے۔ دریائے راوی تے دریائے چناب وچ پھیلیا ہویا ایہہ علاقہ کسے طور وی کاشت کاری دے قابل نہیں سی۔ ایس لئی ایتھے آئے ہوئے لوکاں نے اپنے خون پسینے دے نال ایس علاقے نوں ہریالی دے قابل بنایا۔
فیصل آباد دا قیام
مغل شہنشاہ اکبر اعظم دے دور حکومت وچ دہلی دے کول رہن والے لوک اپنے اختلاف پاروں بہت سارے گروپاں وچ تقسیم سن۔ا وہناں وچوں بہت سارے لوک اپنی ریاستاں دے مالک بنے ہوئے سن۔ اکبر بادشاہ نے اوہناں سرکشاں نوں اپنی تلوار نال فتح کر لیا۔ایہہ لوگ مغل فوجاں دا مقابلہ نہیں کر سکے’ اوہ جنگلاںتے ویرانیاں وچ جا کے لُک گئے’ایہناں لوکاں نے جنگل آباد کیتے تے حضرت بابا نور شاہ ولی دے دربار دے کول اک چھوٹی جئی بستی آباد کر لئی۔ ایہہ علاقہ چونکہ ویران تے بنجر سی ایس لئی ڈاکوواں تے چوراں نے ایہنوں اپنی پناہ گاہ بنا لیا۔ 1857 دی جنگ توں فارغ ہو کے انگریزاں نے اپنا اقتدار مضبوط کرنا شروع کیتا۔ راجہ رنجیت سنگھ دی حکومت مگروں انگریزاں نے نویں آبادیاں وَل رخ کیتا۔ ایس ویلے ایہہ علاقہ ساندل بار دے نام توں مشہور سی۔ 1870 تے 1880 وچ خشک سالی تے قحط پاروں کساناں دی بغاوتاں نے ہندوستان دے سارے علاقیاں نوں اپنی لپیٹ وچ لے لیا۔ 89-1990دے دوران کساناں نوں زبردستی میدانی علاقیاں وچ منتقل کر دتا گیا تے رسمی طور تے اوہناں نوں زمیناں دا مالک بنا دتا گیا۔
حقیقت وچ اوہناں کساناں دی حیثیت غلاماں توں وی بدتر سی۔ ایہہ صرف اک برآمدی اجناس ای کاشت کر سکدے سن ‘ جہدی قیمت بڑی گھٹ مقرر ہوندی سی۔ اوہناں نوں پانی دے استعمال اتے بھاری لگان ادا کرنا پیندا سی۔ حکام دی اجازت دے بغیر ایہہ اپنی رہائش تبدیل کرن دے مجاز نہیں سن۔ پروفیسر اشفاق بخاری اپنی تصنیف چناب کلب وچ لکھدے نیں:
”اک عجوبہ روزگار نہری نظام نوں عملی شکل دین لئی لائل پور وچ زمیناں وچ چناب کالونی دے نام توں پہلی آبادی قائم کیتی گئی۔ ایہہ کینال کالونی پنجاب دے لیفٹیننٹ گورنر سرجیمز براڈوڈلائل دے نام توں منسوب ہوئی۔ لائل دے نال ہندوستان وچ بولی جان والی پراکت زبان دے لفظ پور نوں شامل کیتے جان مگروں لائل پور نامی بستی ضلع جھنگ آباد کیتی گئی۔
ایہہ ذکر کرنا وی اہم اے کہ ساندل بار وچ جھنگ شہر نوں وڈا شہر تصور کیتا جاندا سی۔ ساندل بار دے مشرقی علاقے دا واحد مقام پکی ماڑی دریائے چناب توں تقریباً 21میل دور اے۔ ایتھے حضرت بابا نور شاہ ولی دا دربار اے۔ دوردراز دے علاقیاں توں لوک ایتھے آ کے منتاں تے مراداں منگدے تے سکون محسوس کردے نیں۔ صرف پکی ماڑی اک ایسی جگہ سی جتھے انسانی آبادی سی ورنہ سارا علاقہ جنگلاں اتے پھیلیا ہویا سی۔انگریز انجینئراں نے پکی ماڑی توں اک میل دور بتدریج اوس جنگل وچ رہ کے اوس جنگل دی کٹائی شروع کردتی۔ سیالکوٹ’ لدھیانہ’ جالندھر تے ہوشیار پور توں کساناں تے کاشتکاراں نوں بلوایا گیا۔ ویکھدے ای ویکھدے ایہہ علاقہ آبادی دے قابل ہو گیا۔
سرجیمز دے نام تے بسائے جان والا ایہہ قصبہ 1896 وچ معرض وجود وچ آیا۔ ایس قصبہ نوں پوپم ینگ (سی آئی اے) نے اک مربع فٹ وچ ڈیزائن کیتا۔ اٹھ بازار تعمیر کیتے تے اک شاندار گھنٹہ گھر بنایا۔ تقریباً اک سو دس ایکڑ چار مربع فٹ دے پھیلائو وچ جنوب مشرق تے شمال مشرق ول اَٹھ بازار تے اک چوک ترتیب دتا۔
1977 وچ سعودی عرب دے شاہ فیصل شہید کیتے گئے تے حکومت پاکستان نے اظہار یکجہتی لئی شہر دا نام لائلپور توں تبدیل کر کے فیصل آباد رکھ دتا۔ 1981 وچ اوہنوں ڈویژنل ہیڈ کوارٹر بنا دتا گیا تے اوہدے وچ فیصل آباد’ ٹوبہ ٹیک سنگھ تے جھنگ دے اضلاع شامل کیتے گئے۔ 2000وچ نویں ضلعی نظام دے قیام دے نال ای ڈویژنز ختم کر دتیاں گئیاں۔2008 وچ اک واری فیر ڈویژناں نوں بحال کردتا گیا تے فیصل آباد ڈویژن وی دوبارہ قائم ہو گئی۔
ایہہ وطن عزیز وچ ٹیکسٹائل انڈسٹری دا مرکز اے۔ اوہدی یارن مارکیٹ ایشیا دی سبتوں وڈی یارن مارکیٹ اے۔ ضلع بھر وچ تقریباً چار سو توں ودھ وڈے صنعتی کارخانے کم کر رہے نیں جہناں وچ زیادہ تر سوتی کپڑے دے کارخانے نیں۔ صنعت و تجارت دے لحاظ نال وی فیصل آباد ملک وچ تیجے نمبر اتے اے۔قیام پاکستان ویلے ایتھے دو درجن دے کول چھوٹے وَڈے کارخانے سن جہناں دی تعداد 1984 وچ 43ہو گئی۔ ہن صنعتی یونٹاں دی گنتی اک ہزار توں ودھ اے۔ کپڑے دی صنعت دے علاوہ آٹے’ پٹ سن’ بناسپتی گھیو’ خوردنی تیل’ مشروبات’ شکر’ پلائی ووڈ’ چپ بورڈ’ مصنوعی کھاد’ ہوزری ‘ نشاستہ’ گلو کوز’ آرٹ سلک’ ٹیکسٹائل مشینری’ زرعی آلات تے کلاک تیار کرن دے بہت سارے کارخانے وی ایس شہر وچ قائم ہو چکے نیں۔ صابن سازی دی صنعت وی عروج اتے اے۔ فیصل آباد نوں قائداعظم محمد علی جناح دی میزبانی دا شرف وی حاصل اے۔ قائداعظم 1943 وچ تحریک پاکستان دے دوران ایتھے تشریف لیائے سن تے دھوبی گھاٹ دے میدان وچ ہزاراں مسلماناں دے اجتماع نال خطاب فرمایا سی۔ 1951 وچ فیصل آباد دی آبادی اک لکھ 79 ہزار سی جو 1991وچ گیارہ لکھ چار ہزار توں تجاوز کر چکی سی۔
فیصل آباد وچ ادبی روایت
فیصل آباد وچ ادبی تے شعری روایت کم و بیش 100سال توں ودھ عرصہ اتے محیط اے۔ پرانے اخبار’رسالے تے انجمناں توں مل جان والی قرارداد دے ذریعے ایتھے دا جہڑا شعری منظرنامہ مرتب ہوندا اے اوہدے وچ ن م راشد پہلے وڈے شاعر نیں جہناں نے 1920 دی دہائی وچ گورنمنٹ کالج لائلپور توں ایف اے دا امتحان پاس کیتا سی۔ بڑے گھٹ لوک ایہہ جاندے نیں کہ اوہناں نے ایسے کالج توں تعلیم حاصل کیتی سی۔
1940دے کول محی الدین خلوت تے عبدالحق کامل نے اپنے اپنے انداز وچ شعری روایت نوں اَگے ودھایا’ قیام پاکستان مگروں ہن تک بہت سارے ایسے شاعر سامنے آئے نیں جہناں نے ایس شعری منظرنامے وچ اپنی اپنی خداداد صلاحیتاں نال رنگ بھرے نیں۔ مقامی شاعراں وچ خلیق قریشی تے منظور احمد منظور دو وڈے نام نیں۔ منظور احمد منظور ہمہ جہت فنکار سن۔ اوہناں نے شاعری وچ اک عرصے تک اردو غزل و نظم دی تخلیق دی آبیاری وچ حصہ لیتا۔ منظور احمد منظور دا روشن دماغ روشنی تے زندگی دی گواہی بن کے دیروحرم تے دیدہ بینا دی صورت ساڈے نال مکالمہ کر رہیا اے۔
خلیق قریشی دا اصل نام غلام رسول سی۔ اوہ 14اگست 1916 وچ موضع لنگیاں ضلع گجرات وچ پیدا ہوئے۔ اوہ اکو ویلے شاعر’ ادیب’ صحافی’ خطیب تے سب توں وڈی گل ایہہ اے کہ پاکستان تے بانی پاکستان دے جان نثار ساتھی سن۔ تحریک پاکستان’ تشکیل پاکستان تے تکمیل پاکستان اوہناںدی زندگی دا مطمح نظر رہیا۔ سردوش ہوا (نظمیں)’برگ سدرہ (نعتیں) تے نقش کف پا (غزلاں) اوہناں دی قادر الکلامی دا ثبوت نیں۔
ہجرت مگروں ایتھے آن والے شاعراں وچ م حسن لطییف’ حافظ لدھیانوی’ حزیں لدھیانوی ‘ فیض جھنجھانوی تے دوجے شاعر سن جہڑے ہندوستان توں ہجرت کر کے ایتھے مقیم ہو گئے تے تادم آخر ایتھے رہے۔ سٹھ دی دہائی وچ اردو نظم تے غزل دی تازہ کاری دی اک لہر نے جنم لیتا جہدے وچ افضل احسن رندھاوا’ نذیر ناجی تے فاروق حسن دے نام نمایاں نیں۔ اوہناں مگروں اقبال سروش تے تنویر جیلانی تے کجھ عرصہ مگروں عدیم ہاشمی دے نام سامنے آندے نیں۔ فیصل آباد دی شعری روایت وچ شاعرات دا کردار نہایت اہمیت دا حامل اے۔ اوہناں شاعراں وچ عزیز انجم حیدر’ روبینہ شوکت’ڈاکٹر آنسہ احمد’ سعید اعوان’ ڈاکٹر ناہید رفعت یاسمین’ ساجدہ ہاشمی’ کنیز اسحاق’ ثمینہ رئیس نشیب’ رضیہ عثمانی’ گلفام نقوی’ میمونہ روحی تے محترمہ سمیرا دے نام نمایاں نیں۔ ایہہ اوہ شاعرات نیں جہناں دے شعری مجموعے چھپ چکے نیں۔
فیصل آباد وچ افسانہ نگاری دا جائزہ
افسانوی ادب جہڑا مذہبی ادب مگروں ایس دور دا محبوب ترین موضوع اے اپنی اک وکھری تے کھلی دنیا رکھدا اے۔ ایہدے وچ پہلی گلا یہہ اے کہ تبلیغ اسلام دا جذبہ اکثر و بیشتر داستاناں تے افسانیاں وچ اک مرکزی خیال رکھدا اے۔ افسانیاں دے اہم تے بنیادی کردار ہمیشہ اسلام تے ایہدی تعلیمات دے علمبردار ہوندے نیں تے اسلام تے مسلماناں لئی مصائب برداشت کردے تے آزمائشاں توں لنگھدے نیں۔ افسانہ جدید ہووے یا قدیم’اردو وچ لکھیا گیا ہووے یا کسی ہور زبان وچ’ انسانی نفسیات توں گہرا تعلق رکھدا اے۔
فیصل آباد دے جدید افسانہ نگاراں وچ وی شدید ردعمل دا مشاہدہ کیتا گیا جدوں ترقی پسند تحریک دے دوران بے رحم حقیقت نگاری’ مقصدیت نوں مبالغہ آمیزی دی حد تک شامل کردتا گیا۔ چنانچہ جدید افسانہ نگاراں نے ادب وچ نعرے بازی تے ادب نوں سیاسی حربے دے طور تے استعمال کرن دی کھل کے مخالفت کیتی۔ 1960 دی دہائی وچ اردو افسانے نے موضوع تے رجحان دے اعتبار نال اک وڈی کروٹ لیتی جہدے مگروں فیصل آباد دے افسانہ نگاراں دے ہاں زبان و بیان دے نویں نویں تجربے’ فن دے ارتقا تے تکمیل دے امکانات دا پتہ دیندے نیں۔ اوہناں دے ہاں اک منفرد تے غیر روایتی اسلوب نوں اپنان دا میلان نظر آندا اے۔ علی اختر’ پرویز انجم’ اخلاق حیدر آبادی’ جاوید اقبال تے گلزار ملک دے ہاں ہر پاسے بکھرے ہوئے موضوعات دی پرچھائیاں’ کرداراں’ مکالماں تے مناظر دی صورت وچ ترتیب پا کے کہانی دا روپ دھار لیندی اے لیکن اوہناں وچ فکر تے نظریے دی مہک اجے مقبول اے جہڑی کہانی نوں افسانہ نگاراں دی نمائندگی تے ہمیشگی دا ضامن بنا دیندی اے۔
فیصل آباد دے افسانہ نگاراں تے اوہناں دے افسانوی مجموعیاں وچ علی اختر دے کرب دی دہلیز’ بول ری گڑیا’ آئو درختوں پہ نام لکھیں’ تیرا دھیان رہتا ہے…جاوید اقبال دے تنہا چاند اور ساری راتیں’ شام آشنا’ خواب موسم اور آدھے درد دی شام۔ اخلاق حیدرآباد کا ادھوری تحریر’ گلزار ملک دے آزادی کے لیے ایک مزدورکی موت’ آگ’ اندھوں کی بستی میں محبت’ رفعت یاسمین دا بات سے بات۔ طاہرہ اقبال دے سنگ بستہ’ریخت تے گنجی بار’ ایہناں سارے مجموعیاں وچ جہناں سماجی’ معاشرتی تے نفسیاتی مسئلیاں اتے قلم چکیا گیا اے۔ اوہ سارے ایس عہد دے مسئلے نیں’ اوہناں دے کردار ایہناں عوامل تے عواقب دے وچ زندگی گزاردے ہوئے ساڈی اکھاں ویکھے ہوئے کردار نیں۔ زندگی ماضی’ حال تے مستقبل دی کڑیاں وچ محصور اوہناں کوئی نفسیاتی پیچیدگی پیدا کیتے بغیر اوہناں نے ٹھوس زندگی دی واضح کوشش کیتی اے۔ فنی تے تکنیکی کمزوریاں توں قطع نظر اوہناں دے ہاں مشاہدہ دی وسعت نے روزمرہ دی زندگی دے معمولی واقعہ توں مواد لے کے اختصار دے نال کہانی وچ سمود تا اے۔ فیصل آباد وچ وی جدید افسانے نے سیاسی’ معاشی’ معاشرتی’ جنسی تے نفسیاتی زاویاں نوں بالکل نویں پیرہن عطا کردتے۔
فیصل آباد وچ فن ناول نگاری دا جائزہ
فیصل آباد وچ اردو ناول نگاری دی تریخ وچ اہم مقام رکھدے نیں۔ فیصل آباد دے ناول نگاراں نے اردو ادب وچ لکھے جان والے ناولاں وچ جہڑے کارہائے نمایاں انجام دتے نیں اوہ نہ صرف فیصل آباد دی علمی تے ادبی روایت دا حصہ نیں بلکہ اردو ادب وچ گراں قدر وادھے دا کارن وی بنے نیں۔ ناول انگریزی دا لفظ اے۔ ناول تے قصے وچ وڈا فرق اے۔ اک ناول وچ زندگی دے مختلف تجربات تے مناظر ہوندے نیں۔ ناول لکھن لئی بڑی پختگی تے پڑھے لکھے ہوئے شعور دی لوڑ ہوندی اے۔ فیصل آباد دے اہم ناول نگاراں وچ بتول فاطمہ دا برگ گل’ کلیسا توں کعبہ تک’ سیمیں کرن دا ناول خوشبو ہے تو بکھر جائے گی’ طاہرہ اقبال دے ناول گراں’ عبداللہ حسین دے ناول اداس نسلیں’ نادرا لوگ’ رات’ باگھ’ قید’ واپسی کا سفر۔ منزہ سلیم دے ناول ادھوری عورت’ وحید احمد دا ناول زینو’ مندری والا’ علی اکتر دے ناول پھر اک تارا ٹوٹا’ بچھڑنا زخم دیتا ہے دے علاوہ بہت سارے ناول نگار تے اوہناں دی تخلیقات نمایاں نیں تے اوہناں ناول نگاراں دے ہاں مشاہدہ’ تخیل’ تصور’ فکر تے احساس وچ اوہناں دی شخصیت دا بڑا ڈونگھا رنگ ابھردا اے۔ اوہناں ناولاں وچ سانوں فنی پختگی دے معیاری نمونے ملدے نیں۔ اوہناں سارے ناول نگاراں نے عہد جدید دی سچی تصویراں پیش کیتیاں نیں تے فکری آہنگ دے توسط توں معاشرتی حقیقت نگاری نوں لطیف پیرائے وچ بیان کیتا اے۔
فیصل آباد گو کہ اک صدی پرانا شہر اے تے اوہدی تہذیبی جڑاں بہت زیادہ ڈونگھی تے قدیم نہیں نیں۔ قیام پاکستان توں پہلاں پنجابی شاعری وچ سندر داس عاصی’ نند لال پوری تے تیجا سنگھ صابر دے نام نمایاں سن۔ اوہناں وچوں سندرداس عاصی 1906وچ پیدا ہوئے تے تقسیم ویلے لدھیانہ (بھارت) وچ منتقل ہو گئے سن۔ پرلے پار دے نام توں تہاڈا مجموعہ کلام شائع ہویا۔ نندلال نور پوری ضلع لائلپور (فیصل آباد)دے پنڈ نور پور وچ 1906 وچ پیدا ہوئے۔ خالصہ کالج لائلپور وچ زیر تعلیم رہے۔ ادب تے انشا توں طبعی لگائو سی۔ شعر تے شاعری’ افسانہ نگاری تے ڈرامہ نویسی کیتی۔ فلم منگتی دی کہانی’ مکالمے تے گیت وغیرہ
ترتیب دتے۔ تہاڈی تصنیفاں وچ نور پریاں’ ونگاں’ چنگیاڑے ‘ جیوندا پنجاب تے میرے پنجاب شامل نیں۔ تیجا سنگھ صابر دا تعلق وی لائلپور توں سی۔ قیام پاکستان ویلے بھارت وچ منتقل ہو گئے تے دہلی وچ مقیم ہوئے۔
تہاڈی تصنیفاں وچ پرچھانویں’ یادگار’ پورب دا چانن تے جگدیاں جوتاں وغیرہ شامل نیں۔ مشہور انڈین فلمی گیت کار ساحر لدھیانوی وی کجھ عرصہ فیصل آباد وچ مقیم رہے۔ فیض جھنجھناوی’ رفعت ہاشمی’ سعید الفت’ صائم چشتی’ حزیں لدھیانوی’ ثمر فردوسی’ جمال الدین’ حافظ لدھیانوی’ جان جوزف’ حامد الوارثی’ بخش لائلپوری’ حسن نثار’ بری نظامی’ علامہ نور بخش توکلی جئے ادیب تے شاعر وی فیصل آباد دی دھرتی نال تعلق رکھدے سن۔ موجودہ دور دی جہناں اہم علمی تے ادبی شخصیات دا تعلق فیصل آباد توں اے۔ اوہناں وچ ڈاکٹر محمد باقر’ باری علیگ’ سلیم بیتاب’ منظور احمد منظور’ افضل کوٹلوی’ اشفاق بخاری’ عظمت اللہ خان’ پروفیسر عصمت اللہ خان’ گلزار ملک’ علی اختر’ حافظ لدھیانوی’ ستار طاہر’ ظہور عالم شہید، نادر جاجوی ، سید امین علی شاہ نقوی ، اختر سدیدی ، عبیر ابو زری،سید زیارت حسین جمیل ، شوق عرفانی ، اقبال شیدا ، مسرور بدایونی ، نصرت صدیقی ، افضل احسن رندھاوا، اخلاق حیدر آبادی، اشرف اشعری، نور محمد نور کپور تھلوی، خلیق قریشی، ظہیر قریشی ، عبد الستار نیازی ، غلام رسول شوق، ڈاکٹر شوکت علی قمر ، پروفیسر مفتی عبد الروف ، الیاس مرزا ، احمد شہباز خاور ، ڈاکٹر عبد الشکور ساجد انصاری ، منظر مفتی ، فقیر مصطفی امیر نواز، ڈاکٹر محمد اختر چیمہ، شفقت حسین شفقت، ڈاکٹر محمد عالم خان، ڈاکٹر اعجاز فاروق اکرم ، ڈاکٹر انعام الحق جاوید، ڈاکٹر خالد عباس بابر ، اختر وارثی، زاہد فخری، ڈاکٹر ریاض مجید، ڈاکٹر زاہد اشرف ، حاتم بھٹی ، دلشاد احمد چن ،اسیر سوہلوی ، یعقوب سفر ، بیکس بٹالوی ، عبیر ابو زری،ڈاکٹر امداد حسین امداد ،شفقت حسین شفقت ،بدر منیر ڈار ،صدف جالندھری، ڈاکٹر شاہد اشرف، ڈاکٹر شبیر احمد قادری،پروفیسر ریاض احمد قادری، ثنااللہ ظہیر،اشرف یوسفی، عبد الستار شاہد، محمد فیاض ماہی ، فاروق انجم ، سلیم شاہد ، کنیز اسحاق ، ڈاکٹر سرور شیخ ،ڈاکٹر اصغر علی بلوچ ، ڈاکٹر سعید احمد ، عابد جمیل عابد ،حکیم رمضان اطہر ، انجم سلیمی ،کاشف نعمانی ، مقصود وفا ،ڈاکٹر حمید محسن ، کوثرعلی ، رانا محمد گلزار کپور تھلوی ،محمد اشرف خان شرف، یونس جیلانی ،اقبال عظیمی ، ڈاکٹر افضال احمد انور، مقصود وفا،علی زریون،انجم سلیمی، ڈاکٹرقاسم یعقوب،علامہ ضیا حسین ضیا،ڈاکٹر افضل حمید، ڈاکٹر جمیل اصغر، ڈاکٹر اظہار احمد گلزار ، پروفیسر عبد الرحمن شاکر ،افضل خاکسار، شہزاد بیگ، منیر احمد خاور ، جاوید اقبال ، گلزار ملک ، ڈاکٹر محمود رضا سید ، جمال شاہد ، محمد عامر گلزار، عمران سانول، انور انیق ،ڈاکٹر اقبال ناز جئے بے مثل اہل قلم تے ادبا دے نام خاص طور تے قابل ذکر نیں۔
فیصل آباد وچ شعبہ طب
میڈیکل دے شعبہ وچ ڈاکٹر شجاع طاہر تے میاں محمد حنیف نے گراں قدر خدمات سرانجام دتی اے۔ ڈاکٹر شجاع طاہر نے اپنے انڈیپینڈنٹ میڈیکل کالج تے میاں محمد حنیف نے مدینہ یونیورسٹی دے ذریعے وطن عزیز نوں ہر سال سینکڑاں دی تعداد وچ کوالیفائیڈ ڈاکٹر مہیا کیتے نیں۔ ایہہ دونواں نجی ادارے فیصل آباد شہر دے وقار تے شناخت دی علامت نیں۔ میڈیکل دے شعبہ وچ جہناں سپیشلسٹ ڈاکٹراں نے اپنی منفرد پہچان تے شناخت بنائی۔ اوہناں وچ ڈاکٹر مہناز روحی، ڈاکٹر الطاف بشیر ، ڈاکٹر سعدیہ خان ، ڈاکٹر حمیرا ارشد ،ڈاکٹر شائستہ ناگرہ ، ڈاکٹر اورنگ زیب خان،ڈاکٹر محمود علیم ،ڈاکٹر ولی محمد ساغر ،ڈاکٹر طفیل محمد ،ڈاکٹر محمد اشرف ،ڈاکٹر کفایت اللہ سلیمانی ،ڈاکٹر جانباز احمد، ڈاکٹر سلطان عبداللہ ،ڈاکٹر نعمان خورشید ، ڈاکٹر ارشد بشیر،ڈاکٹر اعجاز واہلہ ،ڈاکٹر جمیل رانا ،ڈاکٹر شاہد جمیل ،ڈاکٹر عثمان انصاری ،ڈاکٹر عبد الشکور ساجد انصاری ،ڈاکٹر اعظم بخاری ،ڈاکٹر خواجہ محمد انیس ،ڈاکٹر میجر اے رحمان ، ڈاکٹر حسن اختر بخاری ،ڈاکٹر رانا محمد خان ،ڈاکٹر نسیم مرزا ،ڈاکٹر شوکت محمود ،ڈاکٹر حسن رضوی ، ڈاکٹر صولت نواز،ڈاکٹر اے جی ریحان تے دوجے بہت سارے۔
طب روحانی دے شعبے وچ حکیم دوست محمد تے حکیم مولانا عبدالرحیم اشرف دے نام بہت نمایاں نیں۔ طب دے شعبے وچ بالخصوص مولانا عبدالرحیم اشرف دا نام سنہری حروف نال لکھن والا اے۔ مولانا عبدالرحیم اشرف اک ممتاز عالم دین ہون دے علاوہ اک بریک بین’ نبض شناس تے محقق طبیب تے حاذق وی سن۔ چنانچہ اوہناں نے طب یونانی نوں جدید تحقیق دی بنیاد تے اپ ٹو ڈیٹ کرن لئی جامعہ طبیہ اسلامیہ دے قیام دا جامعہ تعلیمات اسلامیہ وانگوں تن تنہا پربندھ کیتا’ جہڑا پاکستان وچ اپنی نوعیت دا بہترین نجی ادارہ اے۔ ہمدرد فائونڈیشن دے ادارے تے یونیورسٹی دے علاوہ ملک بھر وچ ایس سطح دا ہور کوئی تحقیقی تے تدریسی ادارہ موجود نہیں اے۔ جامعہ عربیہ اسلامیہ’ جو اک تدریسی تے تحقیقی ادارہ سی۔ ایہدے قیام دے نال نال مولانا حکیم عبدالرحیم اشرف نے اشرف لیبارٹریز دے نام تے جدید خطوط اتے اک دوا ساز اداری وی قائم کیتا جہدے وچ دوائیاں دی تیاری جدید ترقی یافتہ سائنسی انداز وچ مشینی آلات دے ذریعے کیتی جاندی اے۔ ایہو وجہ اے کہ اشرف لیبارٹریز بین الاقوامی سطح اتے اک منے پرمنے تے اپنی نوعیت دا ممتاز ادارہ بن چکیا اے۔ ڈاکٹر زاہد اشرف (تمغہ امتیاز) ایس ویلے اشرف لیبارٹریز پرائیویٹ لمٹیڈ دے ڈائریکٹر نیں جو مدیراعلیٰ ماہنامہ المنبر مدیر اعلیٰ ماہنامہ رہنامئے صحت تے سینئر نائب صدر پاکستان طبی کانفرنس نیں جو اشرف لیبارٹریز دا انتظام تے انصرام بہ احسن چلا رہے نیں۔ طب دے شعبہ دے علاوہ اوہ اک مایہ ناز ادیب تے صاحب کتب طبیب وی نیں۔ ایس دے علاوہ ماہنامہ صوت الاسلام (عربی اردو) تے ماموں کانجن دا تعلیم الاسلام وی قابل ذکر نیں۔
حکیم دوست محمد محلہ سنت پورہ وچ 100سال دی عمر تک اپنا مطب چلاندے رہے نیں ایتھے قرب و جوار توں آئے ہوئے مریضاں دا ہر ویلے ہجوم لگیا رہندا سی۔ محلہ گرونانک پورہ وچ نامور نبض شناس حکیم فتح محمد سالہا سال تک ایف ایم پیام شفا دے نام توں اپنا مطب چلاندے نیں۔ حکیم فتح محمد بصارت توں محروم سن لیکن خدا نے اوہناں نوں نبض ویکھ کے خونی رشتیاں دا پتہ دسن دا ملکہ عطا کر رکھیا سی۔ حکیم فتح محمد دے کئی اک شاگرد جنہاں نے طب وچ اپنا نام بنایا۔ اوہناں وچ اوہناں دے اپنے پتر حکیم ثنااللہ تے حکیم محمد افضل خان دے نام نمایاں نیں جہناں نے ست عشریاں تک دیسی جڑی بوٹیاں دے علاج معالجے دے ذریعے توں ہزاراں لوکاں نوں شفایاب کیتا۔فیصل آباد تریخ دے قدیم ادوار توں علم و ادب’ شعرو سخن’ صنعت و حرفت’ طب و حکمت تے جذب و سلوک دا مرکز رہیا اے۔
برصغیر دی جدوجہد آزادی وچ کئی نامور شخصیات دی جدوجہد تے لہو شامل اے۔ اوہناں ای ہستیاں وچ اک منی پرمنی ہستی بھگت سنگھ اے۔ بھگت سنگھ 28 ستمبر 1907 نوں جڑانوالہ دے نواحی پنڈ 105گ ب بنگیانوالہ وچ پیدا ہویا۔ ایہدے والد کشن سنگھ جد کہ والدہ دا نام ودیاوتی سی۔ بھگت سنگھ نوں انقلابی تے ترقی پسند نظریات گویا ورثے وچ ملے سن کیوں جے اوہدا والد کشن سنگھ تے چاچا تحڑیک آزادی دے سرگرم کارکن سن تے دادا ارجن سنگھ وی بھارت دی سیاست وچ سرگرمی نال حصہ لیندے سن جو ہندو آریہ سماج پارٹی دے رہنما دے طور تے جانے جاندے سن۔ اوہ برطانوی راج توں ہندوستان نوں آزاد کران دی جدوجہد وچ سرگرم عمل سن۔ بھگت سنگھ نے نوجواناں لئی اک پلیٹ فارم بنایا جہدا نام نوجوان بھارت سبھا سی۔ ایس پلیٹ فارم دے ذریعے بھگت سنگھ نے اپنے ساتھیاں دے نال رل کے انقلاب دے پیغام پورے ملک وچ پھیلان دا کم شروع کردتا۔ ہولی ہولی نوجوان بھارت سبھا نوجواناں وچ کافی مقبول ہو رہی سی۔ ایس خوف نال بھگت سنگھ اک جھوٹے کیس وچ گرفتار کر لیتا گیا۔ برطانوی راج وچ اوہناں اتے ایہہ الزام لایا کہ بھگت سنگھ نے ہجوم وچ دھماکہ کیتا اے۔ بھگت سنگھ نوں گرفتار کر کے جیل وچ بند کردتا گیا تے بالآخر 23سال دی عمر وچ اوہ پھانسی دے پھندے اتے جھول گیا۔ اوہ پوری دنیا توں سرمایہ دارانہ نظام نوں اکھاڑ کے سٹن دی لڑائی لڑ رہیا سی۔2019 وچ پنجابی لوک ورثہ دا اک وفد الیاس گھمن دی سربراہی وچ 105گ ب بنگیاناوالہ وچ بغل سنگھ دے نام توں منسوب بھگت سنگھ دی حویلی ویکھن لئی اوہناں دے پنڈ پہنچیا۔ ایس حویلی نوں اوتھے دی ورک برادری نے تزئین تے آرائش کر کے بھگت سندھ دی تصویراں اتے مبنی خوبصورت گیلری تے لائبریری بنا رکھی اے۔ جٹ ورک برادری نے الیاس گھمن دی معیت وچ گئے ۔ وفد نوں شایان شان طریقے نال خوش آمدید کہیا تے بھگت سنگھ نال منسوب ساری تصویراں تے کتاباں دا ذخیرہ وی وکھایا۔ ایس وفد وچ ڈاکٹر اظہار احمد گلزار’ ڈاکٹر فیاض مہگیانہ’ جمال شاہد’ احمد حیات خان بلوچ’ میاں ناصر محمود’ ایکسین فیسکونوید احمد دے علاوہ دوجے بہت سارے افراد شامل سن۔
1857 دی جنگ آزادی دے ہیرو رائے احمد خان کھرل شہید دا تعلق وی فیصل آباد نال سی۔ اوہ 1857 دی جنگ آزادی دے دوران وچ نیلی بار دے علاقے وچ مقامی قبیلیاں دی برطانوی راج دے خلاف بغاوت (گوگیرہ بغاوت) دے رہنما تے سالار سن۔ 21ستمبر نوں انگریزاں تے سکھاں دے فوجی دستیاں نے گشکوریاں دے کول نورے دی ڈل دے مقام اتے دوران نماز رائے احمد خان کھرل اتے حملہ کردتا۔احمد خان کھرل تے اوہدے ساتھی بڑی بہادری نال لڑدے ہوئے شہید ہو گئے۔
تریخ دان لکھدے نیں کہ جے راوی دی روایت نوں کسی کھرل اتے فخر اے تے اوہ رائے احمد خان کھرل اے جہنے برصغیر اتے قابض انگریز سامراج دی بالادستی نوں کدی تسلیم نہیں کتیا سی تے بالآخر اوہناں دے خلاف لڑدے لڑدے اپنی جان تک دے دتی۔ سائنس دے شعبے وچ بین الاقوامی شہرت حاصل کرن والے سائنسدان ڈاکٹر سعید اختر درانی تے ڈاکٹر ثمر مبارک مند وی فیصل آباد ضلع وچ پیدا ہوئے۔ سائنسی خدمات دے صلے وچ ستارہ امتیاز نال نوازیا گیا۔ ایتھے دے اک ہور سائنسدان ڈاکٹر ایم اے عظیم نیں۔ آرٹسٹ ضیا محیا لدین ‘ گلوکار مرحوم نصرت فتح علی خان’ راحت فتح علی خان تے فلمی اداکارہ ریشم دا تعلق وی فیصل آباد نال اے۔ مرحوم نصرت فتح علی خان قوال تے مہر علی’ شیر علی قوال نے قوقلی تے مخصوص گائیکی وچ منفرد مقام حاصل کیتا تے بین الاقوامی شہرت حاصل کیتی۔