سب توں انمول خزانہ،اِنسانی کردار

پاکستان بنن مگروں قائداعظم محمد علی جناح گورنر جنرل ہائوس کراچی وچ مقیم سن تے کدی کدی سیر لئی ملیر چلے جاندے۔ اک دن کسے ریلوے پھاٹک نوں کراس کر رہے سن کہ پھاٹک بند ہو گیا۔ اوہناں دے اے ڈی سی گل حسن اترے تے پھاٹک والے نوں آکھیا کہ جے ریل گڈی دور اے تے پھاٹک کھول دیو۔
چہرہ کنا ای حسین کیوں نہ ہووے کردار دی کمی کوئی چیز پوری نہیں کر سکدی۔ ساڈی زندگی دا پرائم ٹائم پیشہ وارانہ وچ لنگھدا اے جہدے وچ سب توں ودھ کردار دی لوڑ ہوندی اے۔ جے ایہہ کردار دے بغیر لنگھ گیا تے اوہدا مطلب ایہہ ہویا کہ اسیں اپنا رزق بددیانتی تے بداخلاقی دے نال کمایا۔
کار وچ قائداعظم بیٹھے نیں۔ پھاٹک کھل گیا تے اے ڈی سی جیسے ای واپس گڈی وچ بیٹھے تے قائداعظم نے کہیا: واپس جائو تے پھاٹک بند کرو۔ قنون ساریاں لئی قنون ہوندا اے۔ تسیں میرے کولوں بے اصولی دی توقع کیویں کر رہے او؟
حضرت قائداعظم دے پختہ کردار دے حوالے توں اک واقعہ ہور وی اے۔ اک واری ممبئی دے تاج محل ہوٹل وچ محفل جمی سی جتھے پاکستان بارے گلاں ہو رہیاں سن۔ حاضرین نے تحریک پاکستان بارے مضحکہ خیز گلاں شروع کر دتیاں۔ اک مسلمان کانگریسی سیاستدان نے قائداعظم دے ساتھیاں نوں انگریزاں دا زر خرید کہہ دتا۔ ایہہ سندے ای مسز سروجنی نائیڈو دے تیور بدل گئے۔ اوہناں نے مسلماناں نوں مخاطب کردے ہوئے کہیا: کیہ آکھیا تسیں؟ جناح تے اوہناں دے ساتھی زرخرید نیں! غور نال میری گل سن لوو تسیں وک سکدے او’ میں خریدی جا سکنی آں’ گاندھی تے جواہر لال نہرو دا سودا وی شاید ہو سکدا اے مگر محمد علی جناح انمول اے’ اوہنوں کوئی نہیں خرید سکدا۔ سیاسی نقطہ نظر نال اوہ ساڈے توں وکھرے رستے اتے گامزن نیں لیکن اوہناں دی دیانت ہر طرحاں دے شک و شبہ توں بالاتر اے۔
انسان نوں انمول بنان والی چیز دا نام کردار اے۔ ایہہ اوہنوں اینا قیمتی بنا دیندا اے کہ فیر کوئی اپنا ہووے یا غیر’ اوہدے اتے اکھاں بند کر کے اعتماد کردا اے۔ اک باکردار انسان معاشرے دا حسن تے اک مثبت چہرہ ہوندا اے۔ جے تریخ اتے نظر پائیے تے پتہ چلے گا کہ جہناں شخصیات نے وی قوماں دی تقدیر بدلی اے۔ کردار اوہناں دی پہلی خوبی رہی اے۔ درحقیقت قدرت وی اوسے شخص کولوں قیادت دا کم لیندی اے جہڑے کردار وچ وی اعلیٰ ہووے۔ کردار معاشرے دا اوہ بنیادی ستون اے جہدے اتے معاشرے دا پورا اخلاقی نظام کھڑا ہوندا اے تے بدقسمتی نال جے ایہہ ستون کمزور ہو جاوے تے پورا نظام دھڑام نال ڈِگ جاندا اے۔ ماضی دے واقعات وچ جھانک کے اسیں ایہہ پتہ کر سکنے آں کہ جو وی قوم کردار دے اعتبار نال کمزور ہوئی تے فیر اوتھے حرص و ہوس’ لالچ تے خودغرضی دی فضا عام ہوئی جہڑی اوہدے زوال دی وجہ بنی۔
کردار کیہ اے؟ کردار اپنے نال اک وعدے دا نام اے۔ ایہہ روز دا امتحان اے جہدے وچ تہانوں سرخرو ہونا پیندا اے۔ ایہہ دن دا محاسبہ اے جہدے وچ تسیں خود نوں اپنی ای عدالت وچ کھڑا کردے نیں تے ایس گل دا احتساب کردے نیں کہ میں اپنے نال کیتے گئے وعدے نوں کس حد تک نبھایا’ میں کدھرے کمزور تے نہیں پے گیا تے جے کوئی غلطی ہوئی اے تے کیوں؟ ایس وعدے نوں نبھان والا تے اپنا محاسبہ کرن والا انسان فیر معاشرے وچ منفرد بن جاندا اے کیوں جے اوہ صاحب کردار ہوندا اے۔
ساڈے معاشرے وچ کردار بارے کجھ غلط فہمیاں پائیاں جاندیاں نیں۔ اسیں سمجھنے آں کہ جہڑے انسان دے کول پیسہ بوہتا ہووے’ جہڑا فیکٹریاں تے کارخانیاں دا مالک ہووے تے اوہ کردار والا ہوندا اے۔ حالانکہ انج نہیں۔ پیسے دی فراوانی دا مطلب ہر گز ایہہ نہیں اے کہ اوہ بندا صاحب کردار وی اے۔ جے انج ہوندا تے اج نیب وچ خوشحال لوکاں دے کیس نہ پئے ہوندے جہناں اتے ارباں روپے دے کرپشن دے الزامات نیں۔ دوجی غلط فہمی ایہہ اے کہ جہدے کول وسائل بوہتے ہون تے اوہ باکردار ہوندا اے۔ ایہہ گل وی درست نہیں کیوں جے پرتعیش زندگی جین والے بہت سارے لوک وی تہانوں کردار توں خالی مل جان گے۔
معاشرے نے کردار نوں تن وڈیاں برائیاں دے نال جوڑیا اے۔ شراب’ بدکاری تے کرپشن جد کہ حقیقت ایہہ اے کہ ایہہ سارے کردار دی وڈی تصویر وچ چھوٹے چھوٹے حصے نیں۔ کردار دا مطلب اے پیشہ وارانہ اخلاقیات۔ تہاڈے اتے جہڑی حیثیت نال جنی وی ذمہ داری عائد اے۔تسیں ایہناں ساریاں نوں بہترین انداز وچ نبھائو۔ تسیں جے نوکری کردے او تے دفتر دا ویلا تہاڈے کول امانت اے جہدے وچ تسیں پوری انرجی دے نال دفتری کماں نوں پورا کرنا اے۔ تسیں جے کسے دے پیو’ شوہر’ ماں یا بیوی او تے ایس ذمہ داری نوں تسیں پوری ایمانداری نال نبھانا اے۔ تسیں کسی ملک دے رہن والے شہری او تے تسیں اوتھے قنون دا پورا پورا خیال رکھنا اے۔
اسیں جے اپنی پوری زندگی نوں 70ورھیاں دی عمر فرض کر لیے تے فیر ایس گل دا جائزہ لئیے کہ ساڈی زندگی دا سب توں ودھ ویلا کہڑی چیز وچ لنگھیا اے تے پتہ چلے گا کہ نوکری کردے یا کاروبار کردے۔ ایہدے توں ثابت ہوندا اے کہ ساڈا ذریعہ معاش ساڈی زندگی دا پرائم ٹائم ہوندا اے۔ ایس پرائم ٹائم وچ سب توں ودھ کردار دی لوڑ ہوندی اے کیوں جے ایہہ پرائم ٹائم جے کردار دے بغیر لنگھ گیا تے ایہدا مطلب ایہہ ہووے گاکہ ایس شخص نے بددیانتی تے بداخلاقی دے نال رزق کمایا اے۔ ایسے توں اپنے بالاں دا ڈھڈ پالیا اے تے ایہہ چیز ایہدے لئی شدید خسارے دا کارن بنے گی۔
یاد رکھو! کردار نوں اسیں صرف عبادتاںتک محدود نہیں کر سکدے معاشرے وچ تہانوں اپنی دینی ذمہ داریاں نبھان والے بہت سارے لوک ملن گے لیکن اوہ اپنی پیشہ وارانہ ذمہ داریاں وچ کمزوری دا مظاہرہ کردے نیں۔ ایہدا مطلب ایہہ ہویا کہ اوہ لوک اللہ دے نال نماز وچ وعدہ کر کے تے آندے نیں کہ اسیں اپنی ذمہ داریاں نوں ایمان داری دے نال پورا کراں گے لیکن اپنے ایس قول اتے عمل پیرا نہیں ہوندے جہدے توں صاف ظاہر ہوندا اے کہ اوہ عبادت گزار نیں لیکن اوہناں دی سوچ تے عمل وچ تبدیلی نہیں آئی۔
اپنی شخصیت وچ کردار دی پختگی کیویں پیدا کیتی جاوے؟ ایس مقصد لئی پنج اصول نیں۔ ایہناں اصولاں نوں جہڑا انسان وی اپنا لوے تے نہ صرف اوہدی دنیا سنور سکدی اے بلکہ اوہ اخروی کامیابی دا وی حقدار ہو سکدا اے۔
پہلا اصول: ایس گل دا یقین اے کہ میرے نصیب وچ جہڑا رزق لکھیا اے اوہ مینوں مل کے رہوے گا۔ معاشرے وچ اک ایسی فضا قائم ہو چکی اے کہ ہر شخص ودھ توں ودھ مال جمع کرن دے چکر وچ اے۔ اسیں زبان توں ایہہ تے کہندے آں کہ ہر انسان اپنا رزق اپنے نال لیاندا اے لیکن خوف’ اندیشے تے جلدبازی پاروں اکثر ویلے اسیں ایس اصول نوں توڑ دیندے آں۔ سانوں ایہہ خوف ہوندا اے کہ کدھرے مادی چیزاں توں محروم نہ ہو جائیے۔ اندیشہ ایس گل دا ہوندا اے کہ پتہ نہیں کل کیہ ہووے گا۔ کدھرے ایسا نہ ہووے کہ سانوں ایہہ چیز نہ ملے تے جلد بازی تے ساڈی فطرت وچ شامل اے۔
یاد رکھو کہ رزق صرف کھان پین دا نام نہیں تے پیسہ جہنوں اسیں رزق سمجھدے آں اوہ تے اوہدی بہت ای محدود شکل اے۔ رزق دی سب توں بہترین شکل صحت اے۔ رشتے وی رزق نیں کیوں جے انسان دے کول رشتے نہ ہون تے فیر اوہدی سب توں وڈی خوشی وی پھکی ہوندی اے’ ایہدا چھوٹا جیا غم وی پہاڑ جنا ہوندا اے۔ رزق دی اک ہور شکل عزت وی اے کیوں جے اک انسان دی عزت پاروں ای لوک ایس نال تعلق رکھنا چاہندے نیں تے خدانخواستہ کسے دی عزت نہ رہوے تے فیر قدرت اوہنوں موقعے وی نہیں دیندی۔ کردار نوں نبھانا اوہدوں آسان ہوندا اے جدوں انسان نوں اپنا رزق ملن دا یقین ہووے۔ اوہدا جے ایہہ ایمان ہووے کہ دنیا ایدھر توں اودھر ہو سکدی اے لیکن میرا رزق میرے کولوں نہیں کھو سکدا تے فیر اوہ کدی خوف’ وہم تے جلد بازی دا شکار نہیں ہووے گا تے نہ ای بدکرداری دا مظاہرہ کرے گا۔
دُوجا اصول: اللہ تعالیٰ دی صفت رحم اتے یقین’ اسیں بسم اللہ الرحمن الرحیم کیوں پڑھدے آں؟ اوہدے پچھے حکمت ایہہ اے کہ اوہدے وچ اللہ تعالیٰ دی صفت رحم نوں بیان کیتا گیا اے۔ دراصل ایتھے اک اشارہ رحم مادر ولوں وی اے۔ ماں دے ڈھڈ وچ موجود بچہ مکمل طور تے اللہ دے آسرے اتے ہوندا اے۔ ایہدے کول منگن دا شعور نہیں ہوندا لیکن فیر وی اوہنوں رزق ملدا اے۔ اوہنوں جیویں دے اسباب تے سازگار حالات دی لوڑہوندی اے اوہ بہترین انداز وچ فراہم کیتے جاندے نیں۔ ہن ایتھے بسم اللہ پڑھن وچ مینوں تے تہانوں ایہہ یاد دلانا مقصود اے کہ جدوں رحم مادر وچ اللہ تعالیٰ نے سانوں پالیا اے تے ہن کیوں نہیں پالے گا؟ ایسے لئی زندگی وچ بیداری بہت ضروری اے۔ بیداری دا مطلب ایہو اے کہ انسان اپنے خالق نوں پہچان لووے جے اوہ دنیاوی مزیاں وچ اینا گواچ جاوے کہ اوہ اپنے آپ نوں تے اپنے خالق نوں بھل جاوے تے فیر اوہدی اکھ اوہدوں کھلدی اے جدوں موت سر اتے ہووے لیکن ایس ویلے کوئی فیدہ نہیں ہوندا۔ بیدار انسان جدوں وی اپنی زندگی اتے غور کردا اے تے اوہدے دل توں بے اختیار الحمدللہ نکلدا اے۔
تیجا اصول: کردار نوں پختہ کرن دا اک ہور اصول اے۔ الحمدللہ کہن دا مطلب ایہہ اے کہ سانوں اپنے کول موجود نعمتاں دا احساس ہو گیا تے اسیں دلوں اپنے رب دا شکر ادا کر رہے آں۔ ساڈے لئی سب توں وڈا شکر دا مقام صبح دا وقت اے کہ جدوں رات بھر اسیں موت جئی حالت وچ رہ کے صبح دوبارہ زندہ ہونے آں۔ ساڈا جسم سلامت ہوندا اے تے اسیں چل پھر سکنے آں۔ اک لمحے لئی اوہناں لوکاں دا سوچو جہناں نوں اج دے دن دا سورج ویکھنا نصیب نہیں ہویاتے اوہناں لوکاں بارے وی سوچو جہڑے ہتھ پیراں توں معذور نیں اوہ کنے دوجے لوکاں دے محتاج نیں۔
چوتھا اصول: ماضی وچ میرے رب نے مینوں پالیا’ مستقبل وچ وی اوہو پالے گا۔ کردار دی پختگی دا تعلق کل اتے یقین دے نال اے۔ ہر اوہ انسان جہدا کل اتے یقین نہیں اے تے اوہدے لئی باکردار رہنا وی اوکھا اے۔ کل اتے یقین اوسے انسان دا ہوندا اے جو اپنے ماضی اتے نظر پاندا اے کہ میرے رب نے کیویں کیویں عجیب تے ناممکن حالات وچ وی میرے اتے کرم کیتا۔ کرم اوہ ہوندا اے جو انسان نوں اوہدی اوقات توں ودھ مل جاوے تے جے غور کیتا جاوے تے ساڈے وچوں ہر انسان کرم یافتہ اے کہ ساڈے اتے ہر ویلے ساڈی اوقات توں ودھ کرم کیتا جا رہیا ہوندا اے۔ زندگی وچ بے لوث محبتاں دا ملنا ایس گل دی علامت اے کہ اللہ تہاڈے اتے مہربان اے لیکن ایہہ چیز اوہو محسوس کر سکدا اے جہدے کول بصیرت والی اکھ ہووے۔
پنجواں اصول: ہر کم نوں نیک نیتی دے نال کرنا: ہر اوہ شخص جہڑا انساناں نوں وکھان لئی نہیں بلکہ اپنے رب دی رضا حاصل کرن لئی سارے کم کرن لگ جاندا اے تے اوہدی زندگی وچ سکون آنا شروع ہو جاندا اے۔ اللہ دی رضا نوں سامنے رکھ کے زندگی لنگھان والا انسان بہترین کردار دا حامل شخص ہوندا اے۔ جے کوئی انسان نیک نیتی دے نال کم کردا اے تے اپنی پیشہ وارانہ ذمہ داریاں پوریاں کردا اے تے اوس چیز دا صلہ نہ صرف اوہنوں اپنی زندگی وچ بلکہ اوہدی اولاد دی زندگی وچ وی ملنا شروع ہو جاندا اے۔ اولاد دی کامیابی ہر انسان دی سب توں وڈی خواہش ہوندی اے۔ جدوں اولاد کامیاب ہوندی اے تے انسان دی ساری زندگی دی تھکاوٹ اُتر جاندی اے۔ خدانخواستہ اولاد نکام ثابت ہو جاوے تے فیر ساری زندگی دا سکون غارت ہو جاندا اے۔
سانوں زندگی وچ کئی لوک انج ملدے نیں جو اپنا کم پوری ایمانداری تے نیک نیتی دے نال کردے سن تے اللہ نے اوہناں دی اولاد لئی وسائل پیدا کرنا شروع کر دتے جد کہ کئی انج دے لوک وی نیں جہناں نے زندگی بھر خوب مال و متاع جمع کیتا چونکہ اوہناںدی نیت ٹھیک نہیں سی ایس وجہ نال کجھ وی اوہناں دی اولاد دے کم نہیں آیا تے نکامی اوہناں دا مقدر بنی۔
مینوں میرا رزق مل کے رہوے گا۔ اللہ دی رحمت اتے بھروسہ’ شکر گزاری’ کل اتے یقین تے نیک نیتی۔ ایہہ پنج ایسی خصوصیات نیں جہڑیاں انسان نوں باکردار بناندیاں نیں۔ انسانیت دی تکمیل کردار دے نال ہوندی اے۔ اوہدی کمی کوئی دنیاوی چیز پورا نہیں کرسکدی کیوں جے چہرہ کنا ای حسین کیوں نہ ہووے ‘ کردار بالآخر بازی لے جاندا اے۔