معاشی جادو گری دی لوڑ

حمیداللہ بھٹی

معیشت نوں خطریاں دے بھنور توں کڈن لئی ایسی معاشی جادوگری دی لوڑ اے جہڑی آمدن دے ذرائع وچ بہتر بناوے تاں جے ملک نوں قرضیاں دے بوجھ توں نجات ملے۔ اسحاق ڈار دے آن توں توقع سی کہ انج ہووے گا مگر اوہناں نال جڑی توقعات پوری نہیں ہو سکیاں بلکہ ہر آن والا دن لنگھن والے دن توں اَبتر ہوندا جا رہیا اے۔ ایہدی وڈی وجہ ایہہ ہے کہ حکمراناں نے اپنے اطوار نہیں بدلے بلکہ سب کجھ حالات دے رحم و کرم اتے چھڈ دِتا اے۔ غیر متوقع تے تباہ کن سیلاب نے 30ارب ڈالر دا نقصان کیتا اے۔ رہائشی مکانات ڈِگن تے گھٹ ہوندی زرعی پیداوار جئے نقصانات دا مداوا کرن لئی جہڑے صدق دل نال کم کرن دی لوڑ سی تاں جے متاثرین دی بحالی ہو سکے اوہدا فقدان اے۔ا یسے بنا تے اجے تک بحالی دا کم ادھورا اے۔ خوراک وچ خود کفالت توں محروم ہون دا تقاضا سی کہ غیر آباد کھلیان نوں کاشٹ دے قابل بنایا جاندا مگر ہو ایہہ رہیا اے کہ زرعی رقبہ رہائشی کالونیاں نگلدیاں جا رہیاں نیں لیکن صاحبان اقتدار ہنوز ایسا کوئی طریقہ کار نہیں بنا سکے جہدے توں تیزی نال گھٹ ہوندے زرعی رقبے دی رفتار اتے قابو پایا جا سکے۔ ایس لاپرواہی دی وجہ نال پاکستان جیسے زرعی ملک دا ارباں ڈالر چینی’ گندم’ خوردنی تیل جئی اجناس درآمد کرن تے خرچ ہو رہیا اے۔ درآمدی بل دے باوجود ذمہ داران ہتھ اتے ہتھ دھرے بیٹھے نقصان برداشت کر رہے نیں جے خوراک وچ خود کفالت ای حاصل کر لیتی جاوے تے کسے حد تک معاشی دبائو گھٹ ہو سکدا اے۔
آئی ایم ایف دا کہنا اے کہ پاکستان نوں اگلے تن سال دے دوران بیرونی قرضیاں دی مد وچ 73ارب ڈالر دی بھاری بھرکم ادائیگیاں کرنیاں نیں۔ صرف 2022,23 وچ 32توں 34 ارب ڈالر بیرونی قرض دی صورت وچ ادا کرنے نیں مگر زرمبادلہ دے ذخائر اتے نظر پائیے تے ادائیگیاں دے عشر عشیر وی نہیں ایس لئی ادائیگیاں توں بچن لئی بیرونی قرضیاں نوں ری شیڈول کران لئی نس پج کرنا پووے گی۔ فوری طور تے ادا کرن والے 27 ارب دے بیرونی قرضیاں وچ چین دے وی 23ارب ڈالر شامل نیں۔ ایس دے علاوہ پاکستان نوں توقع اے کہ اگلے سال دے دوران کجھ دوست ملک تے کجھ عالمی اداریاں کولوں 22ارب ڈالر دی مالی معاونت حاصل ہو جاوے گی۔ا یہدے وچ سعودی عرب’ چین تے متحدہ ارب امارات دے سٹیٹ بینک دے کول رکھوائے ڈیپازٹ تک شامل نیں۔ آئی ایم ایف دے عدادوشمار دے مطابق قرضے جی ڈی پی دے اسی فیصد تک ہو چکے نیں۔ ایہہ خطرے والی صورتحال اے جہنوں بہتر کرن لئی ہنگامی بنیاداں تے آمدن دے ذرائع ودھانا ہون گے تاں جے اسی فیصد ہون والے بیرونی قرضے 2027 تک جی ڈی پی دے سٹھ فیصد تک لیائے جا سکن مگر ایس حوالہ نال جہڑی جادوگری دی لوڑ اے اوس حساب نال کم ہوندا نظر نہیں آ رہیا ۔ اج وی شاہ خرچیاں جاری نیں۔ بے مقصد وڈے وڈے وفود بیرون ملک لے جان دا سلسلہ جاری اے حالانکہ لوڑ ایس امر دی اے کہ معاشی بہتری لئی اخراجات گھٹ کردیاں ہوئیاں بچتاں اتے توجہ دتی جاوے تے غیر ضروری اخراجات نوں ختم کیتا جاوے۔
حکومت نے پچھلے ہفتے انٹرنیشنل سکو بانڈ دی اک ارب ڈالر ادائیگی نال ملک نوں دیوالیہ دے خطریاں توں چاہے وقتی طورتے ای سہی کڈ لیتا اے۔ ایشیائی ترقیاتی بینک ولوں اسٹیٹ بینک دے اکائونٹ وچ 1,5ارب ڈالر جمع کران نال زرمبادلہ دے ذخائر وچ معمولی حد تک بہتری ویکھن وچ آئی اے مگرجدوں تک قومی آمدنی ودھان لئی معاشی استحکام تے پائیدار منصوبیاں اتے توجہ نہیں ڈتی جاندی معاشی استحکام دی منزل حاصل ہونا محال اے۔ ہر آن والی حکومت نے ملک دی آمدنی وچ وادھا کرن دے بجائے قرضیاں دے ذریعے ای امور مملکت دی انجام دہی دی ایہو حکمت عملی تے تن آسانی ملکی معیشت نوں بے ڈھب کرن دی اہم وجہ اے۔ وزیراعظم شہباز شریف کہندے نیں کہ جے پن بجلی تے شمسی توانائی اتے توجہ دتی جاندی تے اج ساڈا ایندھن کابل 27 ارب ڈالر نہ ہوندا مگر ایہہ گل کردے ہوئے شاید اوہناں نوں یاد نہیں رہیا کہ اوہناں دے برادر اکبر نواز شریف 1983 توں تھوڑے تھوڑے وقفے نال مسلسل اقتدار وچ نیں۔ ساریاں دی غلطیاں دا خمیازہ اج ملک معاشی گرداب وچ دھنسدا جا رہیا اے۔ ستم ظریفی ایہہ اے کہ ہن وی پالیسی تبدیل نہیں کیتی گئی حالانکہ ویلا ضائع کیتے بغیر ایسی معاشی جادوگری دی لوڑ اے جہدے توں نہ صرف دیوالیہ دے خطرے ختم ہون بلکہ معاشی طور تے مضبوط تے خوشحال ہون دی منزل حاصل کیتی جا سکے۔
بیرونی قرضیاں دا حجم2015 وچ پینسٹھ ارب ڈالر سن جہڑے پچھلے مالی سال وچ 130 ارب ڈالر ہو گیا جہدے توں عیاں ہوندا اے کہ چالوں دہائی وچ ملکی آمدن وچ وادھا کرن دے بجائے بیرونی قرضیاں اتے ای انحصار کیتا گیا۔ ایسے پاروں قرضیاں دا بوجھ معیشت لئی ناقابل برداشت ہویا۔ عجیب تے شرمناک پہلو ایہہ اے کہ اج وی معیشت دا وڈا حصہ غیر دستاویزی اے تے ٹیکس وصولی دی شرح دنیا وچ گھٹ ترین اے۔ آمدن دے حوالے نال گل ایتھوں تک ای محدود نہیں۔ پچھلے ست ورھیاں وچ ملکی برآمدات وچ تے محض تیرہ فیصد وادھا ویکھن وچ آیا مگر درآمدات وچ بڑھوتری 85 فیصد ہو چکی اے۔ ایس خوفناک فرق نوں گھٹ کرن لئی نتیجہ خیز اقدامات دے بجائے سیاسی قیادت نے غیر ملکی قرضیاں اتے ای انحصار رکھیا جہدے توں قرضیاں دا پہاڑ کل معیشت دے کول آندا گیا تے ادائیگی بساط توں باہر’ ہن اسحاق ڈار دی ایہہ ذمہ داری اے کہ اوہ اپنے وعدیاں دی پاسداری کردے ہوئے کجھ جادوگری دا مظاہرہ کرن تاں جے وطن عزیز اتے دوالیہ ہون دے خطریاں دا خاتمہ ہووے۔ حالات دا تشویشناک پہلو تے ایہہ اے کہ حکومت دے حامی مفتاح اسماعیل جئے لوک وی ہن تے معاشی ابتری ول اشارہ کرن لگے نیں۔ ایہہ اعتراف ثابت کردا اے کہ معاشی بہتری دے حکومتی دعوویاں وچ صداقت نہیں بلکہ معاشی حالات ہور خراب ہوندے جا رہے نیں۔
انج دے حالات وچ جدوں ملک اتے معاشی طور تے دیوالیہ دے خطرے منڈلا رہے نیں سیاسی قیادت نے رویے تبدیل نہیں کیتے۔ پائیدار معاشی بہتری لئی عملی طور تے کم کرن دی سخت لوڑ اے مگر سیاسی قیادت کم دے بجائے اج وی محض الزام تراشی وچ مصروف اے حالانکہ سچ ایہہ اے کہ ملک دی اج جو وی معاشی حالت اے ایہدی ساری سیاسی قیادت ذمہ دار اے کوئی اک وی بری الذمہ نہیں مگر سارے اک دوجے نوں ذمہ دار ٹھہراندے نیں۔
عالمی مارکیٹ وچ ملکی بانڈز قدر کھو رہے نیں جہناں اتے CDS رسک پریمیم جہڑا کدی صرف چھ فیصد سی۔ 30مگروں 50 تے ہن تے 92فیصد توں تجاوز کر گیا اے۔ ایہدا مطلب اے کہ عالمی سطح تے ساڈی معیشت اعتبار توں محروم ہو رہیاں نیں۔ بینکاں نے نویں ایل سی کھولنا تک بند کردتیاں نیں تے آئی ایم ایف نے حکومتی اخراجات گھٹ نہ کرن تے ٹیکس اہداف پورے نہ کرن دی پاداش وچ قرض دی نویں قسط وی روک لیتی اے جہدی وجہ نال ڈالر دی کمی واقع ہو رہی تے بیرونی ادائیگیاں وچ عدم توازن ودھ رہیا اے۔ جے فوری اقدامات دے طور تے ڈالر دے نال متبادل دے طور تے دوجی کرنسیاں وچ تجارت کیتی جاوے تے غیر ضروری اخراجات گھٹ کرن تے ٹیکس وصولی دی شرح بہتر بنان تے توجہ دتی جاوے نیز خوراک وچ گواچی خودکفالت دی منزل دوبارہ حاصل کر لیتی جاوے تے قرضیاں وچ ڈبے ملک نوں خوشحال بنانا اوکھا نہیں مگر شرط ایہہ اے کہ بیرونی قرض اتے انحصار دی پالیسی ترک تے ہر شعبے وچ خود کفالت اتے توجہ دتی جاوے۔ ہن اسحاق ڈار کیہ معاشی جادوگری وکھاندے نیں؟ قوم منتظر اے۔ فی الحال تے حکومتی ساکھ دی وجہ نال ترسیلات زر وچ 9فیصد کمی آ چکی اے تے ملک نوں بیرونی سرمایہ کاری تے روپے دی قدر وچ سخت کمی دا سامنا اے۔ تجارتی خسارہ خوفناک حد تک ودھ گیا اے ۔ ایسے حالات وچ کوئی معاشی جادوگر ای ملک نوں معاشی مسئلیاں توں کڈ سکدا اے۔