افتخار وڑائچ کالروی دی کتاب گجراتِ گزشتہ دا مکھ وکھالی اکٹھ

رپورٹ: فاروق ندیم
پنجاب ہائوس لہور وچ منے پرمنے ادیب افتخار وڑائچ کالروی دی کتاب گجراتِ گزشتہ رفتگان کے تناظر میں دی شاندار تقریب رونمائی دا پربندھ ہویا جہڑا مدتاں یادا رہوے گا۔تقریب دی صدارت قائد تحریک پنجابی چودھری الیاس گھمن نے کیتی جد کہ اچیجے پروہنی برطانیہ وچ مقیم منفرد لب و لہجہ دی شاعرہ محترمہ عنبرین ظفر سن۔ سٹیج سیکرٹری دے فرائض مدثر اقبال بٹ نے سرانجام دتے۔تلاوت کلام پاک مگروں تقریب دا آغاز ندیم اقبال باہو دی دل موہ لین والی پرسوز آواز وچ پنجاب دے عظیم صوفی بزرگ سلطان باہو دے کالم نال ہویا جہنے سماں بنھ دتا۔ کئی اکھاں اشکبار سن کیوں جے جیویں ندیم اقبال باہو اپنے والد اقبال باہو دے ورثے نوں اگے ودھا رہے نیں اوہ اپنی مثال آپ اے۔
رفتگان کے تناظر میں گجرات گزشتہ دے سلسلے دیاں ہن تک تن کتاباں منظرعام تے آچکیاں نیں جہناں وچ اوہناں نے سرزمین گجرات نال تعلق رکھن والیاں عظیم روحانی شخصیات عساکر پاکستان تریخ ادب طب و حکمت صحافت سیاست ثقافت تے دوجے شعبیاں وچ ملکی تے بین الاقوامی سطح تے شہرت حاصل کرن والیاں ہستیاں دا ذکر کیتا اے فصل دوئم وچ افتخار وڑائچ کالروی لکھدے نیں:
ایہناں کتاباں وچ ایسی شخصیات دا وی ذکر آیا اے جہڑیاں گجرات وچ پیدا نہیں ہوئیاں لیکن اوہناں دے آبائو اجداد دا تعلق ایسے سرزمین پاک نال سی اوہناں وچوں بعض شخصیات تے اپنے وطن مالوف گجرات نوں ساری حیاتی یاد کردیاں رہیاں نیں لیکن کجھ لوک جہناں دے آبائو اجداد دا تعلق ایسے ضلع نال سی اوہ گجرات دے حوالے نال اپنا تعارف کرواندے ہوئے جھجھکدے سن لیکن ساڈی نظر وچ اوہ ساری ہستیاں قابل احترام نیں جہناں دا کوئی نہ کوئی سانگا تے جڑت ایس دوآبے نال اے۔
افتخار وڑائچ کالروی دی کتاب گجراتِ گزشتہ رفتگان کے تناظر میں دی پنجاب ہائوس لہور وچ منعقد ہون والی تقریب رونمائی نال خطاب کردیاں ہوئیاں پنجابی یونین دے صدر ندیم رضا نے کہیا : تریخ و تہذیب کسے وی خطے دی ہووے اوہدی جانکاری اک وکھرا عمل اے۔ ایہہ روایت سینہ بہ سینہ چلدی اے لیکن ایہنوں ٹھوس حوالیاں نال ضابطہ تحریر وچ لیانا تے اوہ وی ایس طرحاں کہ اوہ اک مستند حوالہ بن جاوے اک اوکھا تے پیچیدہ عمل اے۔ وقت تے محنت طلب کم اے۔ خون جگر منگدا اے۔ ایہدے لئی بڑی تگ و دو کرنی پیندی اے۔ ایہدے لئی نہ صرف مستند حوالے لبھنے پیندے نیں بلکہ سچائی دی تہہ تک پہنچن لئی وی بڑی جدوجہد کرنی پیندی اے۔ مشکل ایہہ ایس لئی وی اے کہ تریخ نویس ایہناں لوکاں بارے لکھدا اے جہڑے تریخ بنا چکے نیں۔ ایہناں حالات تے واقعات نوں جنم دے چکے نیں۔ اپنے شعبے دے حوالے نال ایس خطے دے حالات و واقعات نوں جنم دے چکے نیں جہناں کارن ایس خطے دی تریخ و تہذیب بام تک پہنچی تے افتخار وڑائچ کالروی ایہناں سارے معیارات اتے پورا اتردے نیں۔
ندیم رضاہوراں مزید کہیا کہ پنجاب ہائوس لہور نوں ایہہ اعزاز حاصل اے کہ ایہدے بابا گرونانک دیوجی مہاراج آڈیٹوریم وچ ہن تک دو سو توں ودھ علمی ادبی ثقافتی تقریباں منعقد ہو چکیاں نیں جہڑا کہ اک منفرد اعزاز اے۔ افتخار وڑائچ کالروی دی کتاب رفتگان کے تناظر میں گجرات گزشتہ دی تقریب رونمائی ایس لئی اک وکھری شناخت رکھدی اے کہ اوہناں نے شاہی تریخ نویساں وانگوں شاہواں دی مدح سرائی نہیں کیتی بلکہ اوہناں عظیم لوکاں بارے سچ بیان کیتا اے جہناں نے خطہ ارض گجرات نوں اک ایسی پہچان دتی جہدے نقوش کدی معدوم نہیں ہو سکدے۔
تقریب نال خطاب کردیاں ہوئیاں شبر ہاشمی نے کہیا کہ افتخار وڑائچ کالروی دی کتاب ساڈے لئی اک ایسی مستند دستاویز دی حیثیت رکھدی اے جہدے توں گجرات دے ماضی دی جاگرتی حاصل کیتی جا سکدی اے۔ افتخار وڑائچ کالروی نے صحیح معنیاں وچ فرزند گجرات ہون دا حق ادا کر دتا اے۔ ایہہ ساڈے جیاں لئی مشعل راہ اے۔ اسیں ایہناں نوں خراج تحسین پیش کرنے آں۔ ایہہ محض ایس خطے اتے لکھی گئی تریخ نہیں ساڈے خطے دی اوہ رخشندہ مثال اے جہدے تناظر وچ اسیں اپنے ماضی نوں بہتر طور تے جان سکنے آں۔ تریخ دے جدلیاتی عمل وچ ہر لنگھدا لمحہ جیویں تریخ دا اہم حصہ بندا اے اسیں ایس کتاب دے ذریعے اوہدا شعور حاصل کر سکنے آں۔
محترمہ عنبرین ظفر صاحبہ نے اظہار خیال کردیاں ہوئیاں افتخار وڑائچ کالروی دی کتاب نوں اک ایسی روشن مثال قرار دتا جہدی ضوفشانی کدی مدھم نہیں ہو سکدی۔ ایہدے چانن وچ اسیں گجرات دی تریخ و تہذیب نوں بہتر طریقے نال جان سکنے آں۔ ایہہ ریفرنس بک اے۔ اوہ معیاری کسوٹی اے جہڑی آن والے مورخاں دی رہنمائی دا فریضہ ادا کردی رہوے گی۔ ایہہ اوہناں دا کمال فن اے اوہناں نے مکمل یکسوئی تے محنت نال بھرویں کوشش کیتی اے۔ سارے شعبہ ہائے زندگی وچ اہم کرادر ادا کرن والیاں دا ذکر کیتا جاوے۔ اوہناں دی ایہہ کاوش قابل ستائش وی اے تے قابل تقلید وی۔
افتخار وڑائچ کالروی دی کتاب رفتگان کے تناظر میں گجرات گزشتہ بارے میاں آصف پنجابی دا خیال سی۔ ایسی کتاب تے ہرضلع بارے ہونی چاہیدی اے۔ پنجاب ہائوس دے روح رواں مدثر اقبال بٹ نے ایس کتاب دی تقریب رونمائی دا جہڑا معرکہ سرانجام دتا اے اوہ قابل فخر اے لیکن ایہہ سلسلہ رکنا نہیں چاہیدا ۔ ایہناں نوں چاہیدا اے کہ اوہ اوہناں سارے اہل قلم دی حوصلہ افزائی کرن جہڑے اپنے اپنے اضلاع دی تریخ تے تہذیب اتے لکھ چکے نیں لکھ رہے نیں یا فیر لکھنا چاہندے نیں۔ کوئی ایسا پروگرام وی ترتیب دینا چاہیدا اے جہدے وچ اوہناں احباب نوں اکٹھا کیتا جاوے تاں جے اوہ آپس وچ تبادلہ خیالات کر سکن۔ اپنے ایس عمل نوں ہور وی زرخیز بنا سکن۔ایسی کتاباں نوں بابافرید اکیڈمی لہور ولوں شائع وی ہونا چاہیدا اے کیوں جے پنجاب ہائوس دا ایہہ پبلشنگ ادارہ جیہڑا کہ اعلی معیار دی کتاباں شائع کرن وچ اپنا ثانی نہیں رکھدا اوہدا جادو ہور وی سر چڑھ کے بولے۔ مدثر اقبال بٹ وزیرآباد دی محبت دے مقروض نیں۔ اوہناں نوں ایہہ قرض وی فرض سمجھ کے چکانا چاہیدا اے۔ مینوں یقین اے وزیرآباد دی تریخ و تہذیب اتے اوہناں توں بہتر کوئی ہور نہیں لکھ سکدا کیوں جے اوہ اج وی لہور وچ رہن دے باوجود وزیرآباد دی چاہت اپنے دل دے جزدان وچ لکائے پھردے نیں۔ اوہناں دا وجود جے لہور وچ اے تے روح اج وی وزیرآباد وچ بھٹکدی پھر رہی اے۔ اپنے اپنے ضلعیاں دی تریخ تے تہذیب لکھن والیاں یا لکھن دی خواہش رکھن والیاں لئی افتخار وڑائچ کالروی دی ایہہ کتاب کسے سنگ میل توں گھٹ نہیں۔ رفتگان کے تناظر میں گجرات گزشتہ نے ایس تشنہ کامی نوں مٹا دتا اے جہڑی گجرات دی تریخ تے تہذیب دے حوالے نال سی۔ اوس خلا نوں بھر دتا اے جہڑا ایس سلسلے وچ سی۔
سیکرٹری پنجابی ادب سنگت ڈاکٹر مشتاق قمر نے افتخار وڑائچ کالروی دی کتاب نوں اک خوشگوار حیرت قرار دیندیاں ہوئیاں کہیا کہ ایس کتاب نوں پڑھے بغیر کوئی وی سرزمین گجرات نوں بہتر طور تے نہیں سمجھ سکدا۔ اوہناں نے اپنی مٹی نال جڑت دا حق ادا کردتا اے۔ ایس خطہ ارض نوں جیویں اوہناں نے بیان کیتا اے شاید ای کوئی ہور بیان کر سکے۔ اوہناں نے جہڑے کمٹمنٹ نال ایس کتاب نوں لکھیا اے اوہ اوہناں دا وصف اے۔ایہہ ذوق جنوں ایہناں دا خاصہ اے۔ اینی عرق ریزی شاید ای کوئی ہور کر سکے۔ اوہناں نے سارے شعبہ ہائے حیات دی اہم شخصیات نوں جویں اجاگر کیتا اے میں اوہدے اتے اوہناں نوں داد دینا واں۔گجرات دی تریخ تے تہذیب بزرگان دین عساکر پاکستان علمی ادبی ثقافتی شخصیات طب و حکمت دی ہستیاں تے صحافتی خدمات سرانجام دین والیاں نوں جانن تے سمجھن لئی ایس توں بہتر کوئی تصنیف میری نظر توں نہیں لنگھی۔ ایس کتاب نوں سارے تعلیمی تے علمی درسگاہواں تے اداریاں دی زینت بننا چاہیدا اے۔ سمندر نوں کوزے وچ بند کرن دا ہنر کوئی ایہناں کولوں سکھے۔ ایہناں نوں نثر اتے عبور حاصل اے ایہناں دی تحریر فنی محاسن دے نقائص توں مبرا اے۔ اللہ کرے زور قلم اور زیادہ۔
پنجابی دے مہان ناول نگار تے لمز یونیورسٹی دے پروفیسر زاہد حسن نے افتخار وڑائچ کالروی دی تصنیف رفتگاںکے تناظر میں گجرات گذشتہ نوں اک ایسی باکمال تصنیف قرار دتا جہدا ہر لائبریری وچ ہونا ضروری اے تاں جے لوک گجرات دی تریخ تے تہذیب نوں بہتر طور تے سمجھ سکن۔ پروفیسر زاہد حسن نے مختلف تریخی تے تہذیبی حوالیاں نال واضح کیتا کہ ایس سرزمین نال تعلق رکھن والیاں نے برصغیر پاک وہند دی تریخ تے کیسے اثرات مرتب کیتے نیں۔ اوہناں نے کہیا کہ ایہدے وچ کوئی شک نہیں افتخار وڑائچ کالروی نے تریخ نویسی دا حق ادا کر دتا اے۔
بھلیکھا ٹی وی نال تعلق رکھن والے شاعر ادیب کالم نگار فاروق ندیم نے تقریب رونمائی وچ اپنے خیالات دا اظہار کردیاں ہوئیاں کہیا کہ گجرات توں متعلق تریخی مغالطے دور کرن لئی ایس توں بہتر کوئی کتاب میری نظر توں نہیں لنگھی۔ افتخار وڑائچ کالروی نے تریخ گجرات نوں عوام دے نقطہ نظر نال رقم کیتا اے۔ ایہہ کتاب اک مستند حوالے دے طور تے زندہ رہوے گی۔
تقریب دے اختتام تے قائد پنجابی تحریک چودھری الیاس گھمن نے اپنے خطاب وچ انکشاف کیتا کہ سکھ مذہب دے دوجے گرو دا تعلق وی ایسے مردم خیز خطہ زمین نال سی۔ پنجابی زبان و ادب وچ گجرات نال تعلق رکھن والے تخلیق کاراں نے جہڑے کارنامے سرانجام دتے نیں اوہناں نوں فراموش نہیں کیتا جا سکدا۔
برصغیر پاک و ہند دی تریخ وچ اہل گجرات دا بہت کنٹری بیوشن اے۔ ایہہ روایت اجے زندہ اے تے زندہ رہوے گی۔ ایہو ورثہ اوہناں نوں اقوام عالم وچ ممتاز کردا اے۔ اہل گجرات دے ماضی تے اوہدے مزاحمتی کردار نے اپنے ہون دا وجود منوایا اے۔ صاحب طرز ادیب افتخار وڑائچ کالروی نے مفاداتی تریخ نہیں لکھی نہ ای اوہنے بیرونی مورخاں دے مفادات تابع اوہنوں تحریر کیتا اے۔ سب توں ودھ کے تے ایہہ افتخار وڑائچ نے بالادست استحصالی طبقیاں نوں تقویت دتی اے۔ اوہنے سچ دا بھرم رکھیا اے عوام دی نمائندگی کیتی اے۔اوہدی کتاب نویں افکار و نظریات دی آئینہ دار اے۔ اوہدے حوصلے تے ہمت دی داد دینی چاہیدی اے۔ مینوں یقین اے کہ اہل گجرات جیویں پنجابی کاز وچ اپنا حصہ پا رہے نیں مستقبل وچ وی اوہناں دے اندر پنجابی لہر موجزن رہوے گی۔ اوہ پنجاب پنجابی زبان تے پنجابیاں لئی اپنا کردار ادا کردے رہن گے۔
تقریب رونمائی دے اختتام تے سٹیج سیکرٹری مدثر اقبال بٹ نے اپنے الوداعی کلمات وچ کہیا کہ پنجاب ہائوس ہمیشہ وانگوں مثبت کردار ادا کردا رہوے گا۔ پنجابی زبان نوں تعلیمی دفتری عدالتی تے صحافتی زبان بنوان لئی سرگرم رہوے گا۔ اہل پنجاب تریخ نہیں بلکہ تریخ بنان والے نیں تے اپنا ایہہ کردار نبھاندے رہن گے۔ پنجاب ہائوس پنجابی پیاریاں دا اوہ مرکز اے جہدے جھنڈے تھلے سارے متحد تے منظم نیں۔ اپنے حقوق دی جدوجہد وچ مگن نیں۔گجرات گزشتہ دی تقریب رونمائی مگروں پرتکلف لوازمات دے نال اہل شرکت دی پذیرائی کیتی گئی۔ حسب روایت ایس فریضے نوں بلال مدثر بٹ نے بڑی خوش اسلوبی نال نبھایا۔ اوہناں دی تعریف نہ کرنا بخیلی ہووے گی ۔ بلال مدثر بٹ تے اوہناں دی ٹیم نے کسے صلہ و ستائش دی پرواہ کیتے بغیر پروہنیاں دی سیوا کیتی۔ انج فیر شام ڈھلے ایہہ یادگار تقریب اپنے اختتام نوں اپڑی۔