مجبوری یا شوق؟ملک چھڈن دا رجحان ودھ گیا

تحقیقاتی رپورٹ

ملک وچ روپے دی ڈِگدی ساکھ نے ناصرف مہنگائی وچ بے پناہ وادھا کیتا اے بلکہ بیروزگاری تے بیرونی سرمایہ کاری وچ کمی نے ملک وچ بے یقینی دی کیفیت پیدا کردتی اے۔ ایس صورتحال دے کارن زرمبادلہ دے ذخائر تیزی نال ڈِگ رہے نیں۔ ملک وچ اشیائے ضروریہ دی کمی دا خدشہ ظاہر کیتا جا رہیا اے۔ ایس غیر یقینی دی صورتحال وچ ملک چھڈن والیاں دی تعداد وچ وادھا ہو رہیا اے۔ ملک چھڈن والیاں وچ نوجواناں دی گنتی بہت زیادہ اے۔ پاکستان انسٹی ٹیوٹ آف ڈویلپمنٹ اکنامکس ولوں کیتے جان والے حالیہ سروے وچ ایس گل دا انکشاف ہویا کہ ملک دی کل آبادی وچوں 37فیصد لوک بیرون ملک جان دے خواہش مندنیں جہناں وچ 62 فیصد آبادی نوجواناں اتے مشتمل اے۔ پاکستان دی کل شہری آبادی وچوں 40فیصد آبادی ایسی اے جہڑی مناسب موقعے فراہم کیتے جان تے ملک چھڈن نوں ترجیح دیوے گی تے ملک دے پنڈاں دی کل آبادی دا جائزہ لیے تے 36فیصد افراد پنڈاں توں وی باہر جان دا موقع تلاش کر رہے نیں۔
شہراں وچ رہائش پذیر بوہتے لوک ملازمتاں یا ذاتی کاروبار نال جڑے ہوندے نیں۔ ملکی معاشی صورتحال وچ ابتری دی وجہ نال وڈے کاروبار بند ہو رہے نیں تے چھوٹے کاروبار وچ لوکاں نوں نقصان دا اندیشہ اے۔ ایہہ سروے اوس ویلے سانے آیا جدوں ملک سنگین مالی مسائل دے نال نال سیاسی عدم استحکام دا وی شکار اے۔ آن والے دناں وچ پاکستان دی سیاسی صورتحال کیہ ہووے گی ایس بارے یقین نال کجھ کہیا نہیں جا سکدا جد کہ سارے معاشی اشاریے ملک لئی خطرے دی گھنٹی وجا رہے نیں۔
صوبیاں وچ شرح؟
پاکستان دے سارے صوبیاں وچ پنجاب اوہ واحد صوبہ ا ے جتھے دی 47فیصد عوام ایہناں حالات وچ ملکی معاشی تے سیاسی صورتحال بارے مثبت سوچ رکھدے ہوئے ملک وچ رہن نوں ترجیح دے رہی اے۔ آزاد جموں وکشمیر’ بلوچستان تے گلگت بلتستان دے عوام مستقبل بارے گومگوں دا شکار نیںجہدی واضح مثال ایہہ اے کہ آزاد جموںکشمیر دی 44فیصد آبادی جدکہ بلوچستان تے گلگت بلتستان دی 42فیصد آبادی نے ملک چھڈن نوں ترجیح دتی۔حیران کن طور تے اسلام آباد دے شہریاں دا باہر جان دا رجحان دوجے شہراں دی نسبت گھٹ اے کیوں جے اوہناں لوکاں دا شمار قدرے امیر لوکاں وچ ہوندا اے۔ اسلام آباد دے رہائشی 73 فیصد عوام نے ملکی صورتحال اتے اطمینان دا اظہار کردے ہوئے ملک وچ رہن نوں ای ترجیح دین دا اظہار کیتااے۔ ملک وچ مرداں دی کل آبادی وچوں 49فیصد مرد جدکہ زنانیاں دی کل آبادی وچوں 26فیصد زنانیاں ملک توں باہر جان دے خواہشمند نیں۔
تعلیم یافتہ افراد لئی روزگار دیاں مشکلاں؟
دلچسپ گل ایہہ اے کہ ملک توں باہر جان دی خواہش دا اظہار یونیورسٹیاں تے کالجاں دے طالبعلماں وچ سکولاں دی نسبت بوہتاویکھیا گیا اے جد کہ اوہ افراد جہڑے تعلیم دے حصول توں دور رہے نیں اوہناں وچ باہر جان دی خواہش وچ کمی ویکھی گئی اے۔ ایہدی بنیادی وجہ تعلیم یافتہ افراددا ملک توں کسے وی وجہ توں چلے جانا آسان اے تے ایہدے لئی اینے وسائل دی وی لوڑ نہیں ہوندی اے۔ انج جیویں جیویں ملک وچ نوجواناں دی تعلیم وچ وادھا ہو رہیا اے ویسے ویسے اوہناں دی روزگار دے حصول لئی باہر جان دی خواہش وچ وی وادھا ہو رہیا اے۔سروے وچ ایس گل ول وی نشاندہی کیتی گئی اے کہ بیشتر گھٹ آمدنی والے افراد روزگار دے بہتر موقعیاں دی تلاش وچ ملک توں باہر جان نوں فوقیت دیندے نیں۔
بیرون ملک جان دی ترجیحات ؟
پائیڈ ولوں کیتے جان والے سروے دا تفصیلی جائزہ لیتا جاوے تے ایس سروے وچ چھ مختلف ترجیحات عوام دے سامنے رکھی گئیاں جہناں وچوں عوام نے باہر جان دے مقصد بارے اپنی ترجیحات نوں منتخب کرنا سی۔ ایہناں ترجیحات وچ بہتر روزگار داحصول’ عزت افزا ماحول’ متواتر موقعیاں دی فراہمی’ بہتر حفاظتی انتظامات’ نصفی مساوات دا حصول تے دُوجے آپشن شامل سن۔ایس طرح ترجیحات دا موازنہ کرن لئی پنج مختلف پیمانے مقرر کر لیتے گئے جہناں دی بنیاد تے عوام دی ترجیحات دا تناسب کڈیا گیا۔ ملک چھڈن دی خواہش دا اظہار کرن والے افراد وچوں 79فیصد افراد نے بہتر روزگار لئی ملک چھڈن نوں ترجیح دتی۔ روزگار دی تلاش وچ کسے دوجے ملک کیتی جان والی ہجرت ترقی پذیر ملکاں وچ ترسیلات زر دے وادھے وچ اہم کردار ادا کردی اے۔ اک اندازے دے مطابق دنیا دی تقریباً 3.5فیصد آبادی اپنے ملکاں توں باہر رہ رہی اے۔ ایس سروے دے مطابق 65فیصد افراد دے بیرون ملک ملازمت دی وجہ روزگار دے بہتر موقعے دا حصول اے۔ آبادی دے لحاظ نال پاکستان 22کروڑ توں ودھ آبادی دے نال دنیا دا چھیواں ملک اے جد کہ افراد ی قوت باہر جان دے لحاظ نال پاکستان جنوبی ایشیا دا دوجا وڈا ملک اے۔ ترسیلات زر وچ پاکستانی تارکین وطن اپنا حصہ پان وچ اہم کردار ادا کردے نیں۔ حصول روزگار لئی ملک چھڈن والیاں دی تعداد وچ وادھے دا رجحان ویکھن وچ آیا اے۔
بیورو آف امیگریشن اینڈ اوورسیز امپلائمنٹ دے اعدادوشمار
پاکستان انسٹی ٹیوٹ آف ڈویلپمنٹ اکنامکس دی جاری کردہ رپورٹ مگروں ملک دے فیصلہ سازاں وچ تشویش دی اک لہر دوڑ گئی اے۔ اعدادوشماردا جائزہ لیتا جاوے تے پائیڈ دی ایس رپورٹ دی توثیق ہو جاندی اے۔ سال 2022دے شروع وچ 11مہینے جنوری تا نومبر وچ 7لکھ 65ہزار 172 افراد روزگار دے حصول دے سلسلے وچ بیرون ملک گئے نیں جہڑے کہ پچھلے دو سالاں دی مجموعی تعداد توں وی ودھ اے۔بیرون ملک جان والے پاکستانیاں دی تعداد سال 2021 وچ 2لکھ 88ہزار 280 جد کہ سال 2020وچ 2لکھ 25ہزار 213سی۔ دلچسپ گل ایہہ اے کہ 2015وچ 9لکھ 46ہزار 571 افراد رزوگار دے حصول لئی بیرون ملک گئے جہڑے ہن تک سالانہ بیرون ملک جان والیاں دی تعداد وچ سب توں ودھ نیں۔ چالوں سال ملک توں روزگار دی تلاش وچ باہر جان والے پاکستانیاں دی تعداد وچ ہون والا وادھا ماضی وچ 2019 وچ وی ویکھیا گیا سی۔ جدوں سال 2018 دی نسبت سال 2019 وچ 63 فیصد وادھے دے نال 6لکھ25ہزار 876 افراد نے دوجے ملکاں دا رخ کیتا۔ سال 2018وچ بیرون ملک نوکریاں دے حصول لئی منتقل ہون والے افراد دی تعداد 3لکھ 82ہزار 439سی۔ سال 2020تے 2021وچ ہون والی کمی دی وڈی وجہ عالمی وبا کورونا سی جہدے کارن عالمی معیشت جمود دا شکار ہوئی جد کہ بیشتر خلیجی ملکاں وچ ہوٹلنگ’ انڈسٹری تے سروس سیکٹر وچ نوکریاں دا فقدان پیدا ہویا۔انج سال 2019 دی نسبت سال 2020وچ روزگار لئی بیرون ملک جان والے پاکستانیاں دی تعداد وچ64فیصد کمی ویکھی گئی۔
پیشے دے لحاظ نال تارکین وطن دا تناسب
بیرون ملک جان والیاں وچ اوہناں افراد دی تعداد بوہتی اے جہناں دا پیشہ مزدوری اے۔ اوہناں لوکاں وچ ڈرائیور’ مستری’ ٹیکنیشن’ الیکٹریشن’ منیجر تے سیلزمین شامل نیں۔ البتہ تعلیم یافتہ افراد وچ وی بیرون ملک جان دا رجحان ویکھن وچ آ رہیا اے جہناں وچ زیادہ تر مکینک’اکائونٹنٹ’ انجینئر’ ڈاکٹر’ ٹیچر تے فنکار شامل نیں۔ایہناں ہنرمند افراد دا شمار اوہناں لوکاں وچ ہوندا اے جہڑے ایہہ سمجھدے نیں کہ بیرون ملک جا کے بہتر آمدن حاصل کرسکنے آں۔
چالوں سال ملازمت دے حصول ئی جان والے افراد دا شعبے دے لحاظ نال موازنہ کیتا جاوے تے سال 2022دے ابتدائی 11مہینے جنوری تا نومبر 3لکھ 28ہزار 888مزدور’ 2لکھ 13ہزار 883 ڈرائیور’ 32ہزار 532مستری’ 21ہزار 517ٹیکنیشن’ 18ہزار 800الیکٹریشن’ 16ہزار 346منیجر’ 10ہزار 526 اوپریٹر’ 10ہزار 372 مکینک ‘ 6ہزار 685 اکائونٹنٹ’ 5 ہزار 534انجینئر’ 2ہزار 214ڈاکٹرز’ ایک ہزار924کمپیوٹر انیسلٹ’ 894ٹیچرز تے 418ڈیزائنرز شامل سن۔ سال 1971 توں لے کے نومبر 2022تک ریکارڈ اک کروڑ 23لکھ 94ہزار 186 پاکستانی افراد بیرون ملک رزوگاری دے حصول لئی گئے۔ جہناں وچوں 48 لکھ 2ہزار 890مزدور’ 16لکھ 96 ہزار 63 ڈرائیور’ 8لکھ 27ہزار 236مستری’ 5لکھ 43ہزار 399ترکھان’ 4لکھ 92ہزار 426 ٹیکنیشن تے 4لکھ 21ہزار 54الیکٹریشن نیں جد کہ ہن تک 97ہزار 812منیجر’ 68ہزار 166اکائونٹنٹ’ 31ہزار 168ڈاکٹرز’ 12ہزار 701نرسز’ 9ہزار 968ڈیسزائنرز تے 7 ہزار 222 فنکار بیرون ملک بہتر روزگار دی تلاش وچ جا چکے نیں۔
کناں ملکاں دا انتخاب؟
پاکستان نال حصول روزگار لئی بوہتے لوک عرب ملکاں دا رخ کردے نیں۔ ایہدی بنیادی وجہ اوتھے آسانی نال ملازمت دا حول اے تے گھٹ تعلیم یافتہ لوکاں لئی بہتر موقعیاں دا اوہنا اے۔ ایہناں ملکاں لئی وزیرے دا حصول وی آسان اے۔ ایہناں عرب ملکاں وچ سعودی عرب تے متحدہ عرب امارات نوں خاص حیثیت حاصل اے۔ 2022 وچ وی ملازمت دے حصول لئی سعودی عرب پاکستانیاں دی اولین ترجیح رہیا جہڑا کہ 1971 توں لے کے ہن تک پاکستانیاں دی توجہ دا مرکز رہیا اے۔ ایتھے چالوں سال جنوری تا نومبر 4لکھ 74ہزار 63 پاکستانی گئے۔ متحدہ عرب امارات وچ 1لکھ 19ہزار105نے جد کہ 77ہزار 53 پاکستانیاں نے ملازمت دے حصول لئی عمان دا انتخاب کیتا جہڑے بیرون ملک ملازمت کرن والے افراد دا تیجا وڈا ٹھکانہ بنیا۔ ایسے طرحاں 51 ہزار 634 پاکستانیاں نے قطر جد کہ 12ہزار 811پاکستانیاں نے بحرین دا رخ کیتا۔ ایسے طرحاں رزوگار دے سلسلے وچ بیرون ملک منتقل ہون والے پاکستانیاں دا دوجے ملکاں دے حوالے نال جائزہ لیتا جاوے تے 5ہزار 26افراد ملیشیا’ 3ہزار 160افراد رومانیہ’ 2ہزار 279 افراد برطانیہ’ اک ہزار 926افراد کویت’ اک ہزار 655افراد جنوبی کوریا’ 815افراد جاپان’ 691 افراد امریکہ’ 602افراد چین تے 566افراد نے جرمنی دا انتخاب کیتا۔
ملک چھڈن دا رجحان ودھ گیا
1971 توں 2022 تک سعودی عرب وچ 62لکھ 35ہزار 361 افراد’ متحدہ عرب امارات وچ 40لکھ 76ہزار 510افراد’ عمان وچ 9لکھ 21ہزار 547افراد’ قطر وچ 2لکھ 84ہزار 91افراد جدکہ بحرین وچ 2لکھ 7ہزار 335افراد روزگار دے حصول لئی بیرون ملک گئے۔ ایسے طرحاں سال 1971 توں ہن تک بیرون ملک روزگار دی تلاش وچ جان والے افراد داجائزہ دوجے ملکاں دے حوالے نال کیتا جاوے تے 2لکھ 7ہزار 335 افراد بحرین’ اک لکھ 87 ہزار 572افراد کویت’ اک لکھ 16ہزار 75افراد ملیشیا’ 81ہزار 462افراد لیبیا’ 18ہزار 696افراد برطانیہ’ 17ہزار 800افراد جنوبی کوریا’ 7ہزار 649افراد امریکہ’ 7ہزار 433افراد چین تے 2ہزار 777افراد نے جاپان دا انتخاب کیتا۔
صوبیاں تے شہراں دا تقابلی جائزہ
پنجاب آبادی دے لحاظ نال ملک دا سب توں وڈا صوبہ اے۔ ایسے وجہ نال تارکین وطن دا تعلق وی سب توں ودھ پنجاب نال اے تے صوبہ پنجاب دے شہر وی ایس حوالے نال سرفہرست نیں۔ حصول روزگار لئی لوکاں نے سب توں گھٹ ہجرت اسلام آباد توں کیتی۔ 1971 توں لے کے ہن تک صوبیاں دی سطح تے بیرون ملک روزگار دے حصول دے سلسلے وچ جان والے پاکستانیاں دی گل کیتی جاوے تے پنجاب توں 60لکھ 76ہزار 927افراد’ سندھ توں 11لکھ 8ہزار 981افراد’ خیبر پختوانخوا توں 36لکھ 27ہزار 515افراد’ بلوچستان توں اک لکھ 26ہزار 690افراد’ آزادجموں وکشمیر توں 73ہزار 247 افراد جد کہ دوجے علاقیاں توں 26ہزار 475 افراد بیرون ملک ملازمت لئی گئے۔ اعدادوشمار دے مطابق چالوں سال شہادت کوٹ’ بولان’ لہری’ تربت تے سکردو توں کوئی وی پاکستانی بیرون ملک ملازمت لئی نہیں گیا۔
چالوں سال دے شروع وچ 11مہینے جنوری توں نومبر دے دوران بیرون ملک جان والے پاکستانیاں دا موازنہ صوبیاں دے حوالے نال کیتا جاوے تے 2022 وچ ہن تک پنجاب توں سب توں ودھ 4لکھ 24ہزار 679افراد بیرون ملک گئے۔ خیبر پختوانخوا توں 2لکھ 44ہزار 599 افراد’ سندھ توں 54ہزار 437افراد ‘ آزادکشمیر توں 27ہزار 50افراد’ بلوچستان توں 7ہزار 372افراد جد کہ دوجے علاقیاں توں 1ہزار 101افراد روزگار دے حصول لئی بیرون ملک گئے۔ بیورو آف امیگریشن اینڈ اوورسیز ایمپلائمنٹ دے اعدادوشمار دے مطابق چالوں سال وفاقی دارالحکومت اسلام آباد توں 5ہزار 934 افراد بیرون ملک گئے۔ملک دے سارے شہراں وچ سب توں ودھ سیالکوٹ توں 38ہزار 775 افرادبیرون ملک روزگار دے حصول لئی گئے جد کہ ڈیرہ غازی خان توں 33ہزار 611افرادنے بیرون ملک ملازمت حاصل کیتی۔ کراچی توں ایس عرصے دے دوران 17ہزار 734افراد’ لہور توں 20ہزار 303افراد’ پشور توں 14ہزار 647 افراد’ کوئٹہ توں 1ہزار 833افراد بیرون ملک گئے۔ 1971 توں ہن تک پاکستان دے مختلف شہراں توں روزگار لئی بیرون ملک منتقل ہون والے پاکستانیاں دا جائزہ لین تے وفاقی دارالحکومت اسلام آباد توں ہن تک 89ہزار 378افراد’ کراچی توں 6لکھ 37ہزار 90افراد’ سیالکوٹ توں 5لکھ 32ہزار 921افراد’ لہور توں 4لکھ 36ہزار 194افراد’ راولپنڈی توں 4لکھ25ہزار 284′ گوجرانوالہ توں 4لکھ 14ہزار 602 افراد’ پشور توں 2لکھ 27ہزار’ 403 افراد تے کوئٹہ توں 26ہزار 149افراد روزگار دے حصول لئی بیرون ملک گئے۔
ماضی وچ بیرون ملک جان والیاں دے اعدادوشمار بیورو آف امیگریشن اینڈ اوورسیز ایمپلائمنٹ دے قیام توں لے کے ہن تک سال 2015وچ سب توں ودھ 9لکھ 46ہزار 571 افراد بیرون ملک روزگار دے حصول لئی گئے۔ 1971 توں ہن تک اک کروڑ 23لکھ94 ہزار 186 افراد بیرون ملک روزگار دے حصول لئی گئے۔ رپورٹ دا جائزہ لیتا جاوے تے سال 1971 توں 1980 تک 6لکھ 8ہزار 93افراد’ سال1981توں 1990تک 10لکھ 1ہزار 897 افراد’ سال 1991توں 2000تک 12لکھ 72 ہزار 27 افراد’ سال 2001توں 2010تک 24لکھ 72ہزار 319افراد’ سال2011توں 2020تک 59لکھ86 ہزار 398 افراد جد کہ سال 2021توں 2022تک 10لکھ 53ہزار 452افراد بیرون ملک ملازمت لئی گئے۔ چالوں سال پاکستان توں باہر جا کے ملازمت کرن والے افراد دی تعداد سال 2016مگروں ریکارڈ ہون والی ہن تک دی سب توں ودھ تعداداے۔
بیور آف امیگریشن دے اعدادوشمار دا جائزہ لیتا جاوے تے ملک دی غیر تجربہ کار لیبر فورس بیرون ملک نوکری کرن نوں بوہتی ترجیح دیندی وکھائی دیندی اے۔ چالوں سال دے شروع وچ 11مہینے جنوری تا نومبر وچ 3لکھ 31ہزار 511 غیر تجربہ کار افراد بیرون ملک روزگار دے حصول لئی گئے جد کہ ایس دورانیے وچ 16 ہزار 429 اعلیٰ تعلیم یافتہ’ 18ہزار 856 اعلیٰ تجربہ کار افراد’ 3لکھ 20ہزار 56تجربہ کار افراد جد کہ 78ہزار 320نیم تجربہ کار افراد بیرون ملک ملازمت لئی گئے۔ ایسے طرحاں سال 1971 توں ہن تک 52لکھ 54ہزار 742 غیر تجربہ کار افراد’ 2لکھ 50ہزار اعلیٰ تعلیم یافتہ افراد’ 52لکھ 86 جہزار 6327 تجربہ کار افراد جد کہ 11لکھ 49ہزار 899 نیم تجربہ کار افراد بیرون ملک ملازمت دے سلسلے وچ گئے۔
پاکستانی معیشت وچ ترسیلات زر نوں خاص اہمیت حاصل اے۔ ایس مد وچ حاصل ہون والے ڈالرز ناصرف زرمبادلہ دے ذخائر نوں سہارا دیندے نیں بلکہ ملکی کرنسی نوں ڈی ویلیو ہون توںوی بچاندے نیں۔ پاکستان دی معیشت وچ برآمدات تے درآمدات وچ خاصا فرق اے تے ہر ویلے ڈالراں دی کمی دا خدشہ رہندا اے۔ ایس کمی نوں وی ترسیلات زر توں حاصل ہون والے ڈالراں نال پورا کرن دی کوشش کیتی جاندی اے۔ سال2020تے 2021دے دوران 5لکھ 13ہزار 493افراد نے پاکستان توں باہر جا کے ملازمت کرن نوں ترجیح دتی جدکہ ایہناں سالاں دی نسبت ایس سال پاکستان آن والے ترسیلات زر وچ 70کروڑ ڈالر دی کمی واقع ہوئی اے۔ ایس معاملے دا تفصیلی جائزہ لیتا جاوے تے چالوں سال جنوری تا نومبر 27.5 ارب ڈالر دے ترسیلات زر آئے نیں جہڑے کہ پچھلے سال دے ایس عرصے دے دوران توں تقریباً 1.1ارب ڈالر گھٹ نیں۔پچھلے سال2021وچ جنوری تا نومبر ترسیلات زر 28.6 ارب ڈالر سن۔ جیویں کہ بیان کیتا گیا پاکستانیاں دا روزگار لئی رجحان سعودی عرب’ متحدہ عرب امارات’ عمان’ قطر تے بحرین اوہناں ولوں بوہتے نیں۔ تاہم اوہناں ملکاں توںآن والے ترسیلات زر وچ پچھلے سال2021دی نسبت اک ارب ڈالر توں ودھ دی کمی ویکھی گئی۔ چالوں سال 2022دے شروع وچ 11مہینے جنوری تا نومبر وچ اوہناں پنج ملکاں توں 14.2ارب ڈالر دی ترسیلات زر آئیاں جہڑی کہ پچھلے سال2021وچ جنوری تا نومبر وچ 15.3ارب ڈالر سن۔
قارئین کرام! ایہہ ساری صورتحال بیان کرن مگروں اک شعر یاد آرہیا اے
سلگتی آ گ میں جلنا بہت آ سان ہے لیکن
بہت مشکل ہے اپنوں سے جدا پردیس میں رہنا
کوئی وی پاکستانی اپنے ملک تے اپنے عزیز و اقارب توں دور رہنا نہیں چاہندا۔ ایہہ حالات دی ستم ظریفی اے کہ ساڈے پاکستانی بھراواں نوں دیارا غیر جا کے روزگار کمانا پیندا اے۔ اک زمانہ سی جدوں تصور کیتا جاندا سی کہ جہڑا بندا (مزدوری لئی) باہر چلا گیا گویا اوہدی نسلاں سنور گئیاں۔ ممکن اے انج ہوندا ہووے مگر حقیقت ایہہ اے کہ پردیس کٹنا دنیا دا مشکل ترین کم اے۔ اوتھے رہن والیاں دی زندگی کسی صورت آسان نہیں ہوندی۔ اوہ اپنے خاندان توں دور رہ کے اک اذیت ناک زندگی گزاردے نیں۔ اپنیاں دی جدائی تے خاندان دی کمی کوئی وی پوری نہیں کر سکدا۔
تسیں رپورٹ ملاحظہ کیتی کہ بیرون ملک جان والیاں وچ سب توں ودھ تعداد لیبر فورس دی اے۔ ایہناں وچوں بوہتی تعداد نوجواناں دی اے۔ ایہہ نوجوان دن رات لہو پسینہ اک کر کے اپنے اہلخانہ دی تقدیر بدلن دی کوشش کردے نیں۔ محض ڈرامیاں تے فلماں دی گل نہیں جدوں ایہہ لوک اک لمی عمر لنگھا کے اپنے وطن آندے نیں تے اوہناں دے کول سوائے پچھتاویاں دے کجھ نہیں ہوندا۔ بیرون ملک جانا قطعی بھیڑی گل نہیں لیکن جہناں حالات وچ ساڈے لوک باہر جاندے نیں اوہدے وچ شوق گھٹ تے مجبوری بوہتی اے۔ دنیا اوہناں دی مجبوری توں فیدہ چکدی اے۔