کارروائی ہفتہ وار اجلاس پنجابی سنگت پاکستان

24دسمبر 2022 ہفتے دی شام نوں پنجابی سنگت پاکستان دا ہفتہ وار اجلاس پنجاب کیفے،پنجابی کمپلیکس1 قذافی سٹیڈیم لہور وچ ہویا۔ غلام حسین ساجد صاحب ہوراں دی صدارت ہیٹھ،شہزاد اسلم ہوراں”ہجرت”دے سرنانویں نال الِیکے ہوئے ناول دا اک بھاگ پرکھ پڑچول لئی پیش کیتا۔ امیدوار برائے جنرل سیکریٹری علی عثمان باجوہ ہوراں اجلاس دا مڈھ بنھدیاں ہویاں منچ تے پیر پائے تے مائک سنبھال کے صاحب صدارت ہوراں نوں سٹیج تے آون دی دعوت دتی اتے نال ای اوہناں دے پنجابی سلیکھ تے پرکھ پڑچول اچ کیتے گئے کماں تے چانن وی پایا۔ ادبی پینڈے دا ہلکا پھلکا سرویکھنا کیتا۔ سمکالی ساہت نال ڈاہڈی جڑت تے دس پائی نالے کئی پستکاں دے ناں وی گنوائے۔ غلام حسین ساجد صاحب ہوری کرسی تے براجمان ہوئے تے اگلے پراہنے شہزاد اسلم صاحب ہوراں نوں منچ تے آون دی بینتی کیتی گئی۔ پنجابی ساہت نال اوہناں دی نویکلی جڑت نوں وڈیایا”ڈھاہاں ایوارڈ”لئی اوہناں دی کتاب ”وا ورولے ”دی چون تے دس پائی۔ ایوارڈ دے معیار تے چانن پایا اتے پاکستانی ایوارڈاں نال نکا جیا تلنا کیتا۔ اوہ سٹیج تے آئے۔ پچھلے ہفتے دی کاروائی پڑھن لئی مینوں سٹیج تے بلایا۔ کاروائی پڑھن توں بعد اقبال قیصر صاحب ہوراں ولوں اعتراض کیتا گیا کہ ایہ کاروائی پرانی روایت دے خلاف اے کیونکہ ایس توں پوند کاروائی کدی وی موبائل توں ویکھ کے نہیں پڑھی گئی۔ اوہناں نوں رجسٹر تے لکھی ہوئی کاروائی وکھائی گئی تے اگوں توں پرنٹڈ فارم اچ کاروائی پڑھن نوں متھیا گیا۔
علی عثمان باجوہ ہوراں نے آکھیا کہ رجسٹراں اچ لکھیاں ہویاں کاروائیاں اکثر کھڑی جاندیاں نے تے ریسرچ واسطے ساہمنے نہیں آندیاں۔ اوہناں دا آکھنا ہا کہ اوہ آپنیاں کاروائیاں پنجابی اخبار چ نالو نال چھپواندے راہن دے تاکہ آون آلیاں ویلیاں چ کم از کم اسانی نال لبھ جاون۔ نکر اچ بیٹھے ہوئے نصیر صاحب ہوراں نے وی گل اچ حصہ پایا تے آکھیا ایڈیٹنگ میٹر(matter) اچ نہیں ہندی۔ کارروائی تے کیتے گئے اعتراض تھلے نوٹس وچ لکھ دتے جاندے نے تے اگلی کارروائی اچ اوہناں اعتراضاں نوں وی لکھ دتا جاندا اے۔ کارروائی تے اک زندہ شے وے تے انج ای اگے توں اگے چلدی راہندی اے۔”اوہناں دی گل تے ہاں دا ہنگارا بھریا گیا تے ایسmatter توں بعد ناول دا بھاگ پڑھن لئی آپنے پراہنے شہزاد اسلم ہوراں نوں مائک تے آون دی گزارش کیتی گئی۔
شہزاد سلیم ہوراں مائک سنبھالیا تے نِما جیا مسکاندیاں ہویاں معذرت کیتی کہ اوہناں نے وی موبائل توں ویکھ کے ای پڑھنا اے۔ حاضرین وی ہس پئے تے اقبال قیصر ہوراں ویروا کیتا کہ”تسیں موبائل توں ویکھ کے وی پڑھ سکدے او،ایہ ہارڈ فارم اچ پڑھن آلی شرط بس جوائنٹ سیکریٹری واسطے ای اے”۔ ناول بارے حاضرین تے شہزاد اسلم ہوراں دا چند جملیاں دا وٹاندرا ہویا۔ ناول دے وچکاروں بھاگ پڑھن پاروں اوہناں نوں عرضی کیتی گئی کہ اوہ کہانی بارے وی تھوڑا بوہت دس دیون۔ اوہناں نے کہانی دیاں تنداں نوں سدھیاں کردیاں ہویاں کہانی دے مڈھ نوں پھرولیا تے بنیادی کردار دا سرا ساریاں دے ساہمنے چا کیتا۔ ناول دا مڈھ فتح محمد دی حیاتی توں شروع ہندا اے۔ روایتاں تے پچھوکڑ پوجنا اوہنوں 20 ویں صدی دی ترقی تے صنعتی مشیناں تے اعتبار کرن دی بجائے آپنے جثے دے ٹل تے ڈھگیاں نال جوڑی رکھیا۔ ویلے وَرگی حقیقت نال کون متھا لاوے۔ اخیری ہتھیار سٹھنے پئے۔ پتراں دی منی تے ڈھگے بنھ کے ٹریکٹر کلے اچ واڑ چھڈیا۔ نکا پتر پیو توں ودھ کے فوج اچ بھرتی ہو گیا تے اک دیہاڑ ریڈیو راہِیں بی بی سی اردو تے خبراں سندیاں ہویاں ووٹاں نال بنے وزیر اعظم دے پھٹے لگن دا پتہ لگا۔ ایہ ناول ملک دے اندر ہجرت تے اجاڑیاں دی اک کہانی ایں۔ ملکی تریخ نوں وی ایس کہانی دا حصہ بنایا گیا اے تے اوہناں دے سنائے گئے بھاگ نوں ویکھ کہ ایس ناول تے فیکشن دا بھلیکھا پوندا اے۔ بھاگ مکا تے پرکھ پڑچول لئی حاضرین نے آپنیاں مشکاں کسیاں۔ صاحب صدارت نے حاضرین نوں ناول تے گل بات کرن دی دعوت دتی تے آکھیا کہ”ساڈے وچوں بوہتیاں نے ایہ دور بھوگیا اے جیہڑے دور تے ایہ ناول لکھیا گیا اے۔ لہٰذ اسی ایس ناول نوں ہور وی چنگی طرحاں سمجھ تے ریلیٹ (relate) کر سکنے آں۔ حاضرین وچ دو چار منٹ دی چپ توں بعد مینہ دی پہلی کنی اقبال قیصر صاحب ہوری بنے تے اوہ بولے ”اجے تک جنی کہانی سنی ایںاوہندے مطابق تے اک سدھی سدھی کہانی چل رہی اے۔ زبان تے ٹیکنیک اخباری اے۔ کئی واری خاص چیپٹراں ( chapters) دی خاص ٹیکنیک ہندی اے،خاص زبان ہندی اے۔ تے پورے ناول اچ مختلف جگہاں تے جا گے اوہندیاں شکلاں بدلدیاں راہندیاں ہن۔ ناول دے خاص کردار جیہڑا کہ ملک دا سربراہ ریہا اے تے ظلم دی اخیر کیتو سو مذہب دے ناں تے۔ میرا ایہ سوال اے کہ کیہ ایہ ملک سٹیڈیم ایں ؟،ایتھوں دا خاص باشعور طبقہ ٹکٹکی تے ٹنگیا ہویا اے ؟ تے بے شعور عوام تماشائی نے ؟”ایہ سوال اوہناں نے ناول دے کرداراں تے جگہاں نوں ویہندیاں ہویاں کیتی جیہڑے کہ قذافی سٹیڈیم تے اشوکا تھیٹر ہائے۔ اوہناں اک وای مڑ سوال چایا”ایہ کہانی تے مجموعی طور تے ساڈے ملک دی اے لیکن اسیں ایہنوں جیہڑی نظر نال ویہنے آں کیہ ایہ ناول وی اوسے نظر نال ویکھسی ؟ اگے جا کے ایہ ناول کیہڑی شکل اختیار کرے دا ؟ شعور پیدا کرے دا یا بغاوت ؟ ایہ سب تے ناول پڑھن توں بعد ای پتہ لگنا ایں”مر اوہناں نے ناول اچ ٹائم اینڈ سپیس دی گل کیتی تے میجر اسحاق دے کردار اتے آپنے وچار سانجھے کیتے۔ ناول اچ موجود ڈرامے شکنتلا تے میجر اسحاق دے نوٹس نا بناون نوں اوہناں نے نوٹ کیتا تے ایس میٹا فکشن دے دلچسپ ہوون تے مہر لائی نالے پیش گوئی کیتی کہ ایس ناول اچ سانوں آپنا ماضی،حال تے مستقبل تروے شئیاں نظر آون دیاں۔ تنقید دا سلسلہ اگانہہ نوں ٹریا تے علی عثمان باجوہ ہوراں نے آپنی پرکھ دا مڈھ ناول دی زبان توں بنھیا
”ایہ اک چسکے آلی لکھت اے جیہندا چسکا لکھن تے پڑھن آلیاں دونواں نے لیا اے۔ جدوں کوئی امیجری بناوے،اوہندا سواد دونا ہو جاندا اے۔ شیشے اگے کھلوتے ہوئے فوجی دا چیر جیویں واہیا گیا اے اساں اونویں ای جریا اے۔ ایہ زبان دی طاقت ای اے جیس لفظاں راہیں لوں کنڈے کھلے کر چھڈے نیں۔ زبان توں اڈ ایس ناول دی اوہ حقیقت اے جیہڑی ساڈے وڈکیاں جری اے۔ تریجی شے ایہندا اک انگریزی ناول نال The Case of Exploding Mangoes نال تلنا ایں۔ محمد حنیف صاحب دا ایہ ناول انگریزی اچ تے کوئی مسئلہ پیدا نہیں کردا لیکن جدوں اوہندا اردو ترجما ہندا اے تے اوہنوں مارکیٹ وچوں چک لیا جاندا اے۔ اگر ایہ ناول”ہجرت” پنجابی اچ چھپ گیا تے ایہندے نال کیہ بنے دی ایہ تے وقت ای دسے دا”۔ مڑ اوہناں نے گل ناول دی ٹیکنیک ال پرتائی تے آکھیا ”ٹائم اینڈ سپیس دی پوند وی گل ہو چکی اے،اگر کردار تے واقعات حقیقی ہوون تے مڑ تے ٹائم اینڈ سپیس متھیا ہویا ہندا اے،ہاں اگر کوئی جادو ٹونا،یا کوئی غیر حقیقی واقعات پا دتے جان تے مڑ ایہ مسلہ نہیں راہندا۔ ناول دا فلو کمال اے۔ دلچسپ اے۔ ایہناں دی اواز نیویں ہوون دے باوجود وی اسیں کن لا کے سندے رہے آں لیکن بور نہیں ہوئے،ایہ اک بڑی وڈی کامیابی اے۔”
مڑ اوہناں نے آرٹ دے مرن دی گل کیتی،ناول دے اشوکا تھیٹر اتے حقیقت آلے اجوکا تھیٹر دا تلنا کیتا،ہمسایاں دیاں فلماں تے بین (banned) دی وجہ دسی تے آمریت دا آرٹ تے ظلم،ناول تے حقیقت اچ دونواں تھانواں تے وکھایا۔ مگر بیٹھے عامر صاحب ہوراں ترجمے پکھوں گل کیتی تے ویروا کیتا کہ The Case of Exploding Mangoes تے پابندی لگن دی وجہ اوہناں دی کوئی لاعلمی ناھی،بلکہ ایہ تعداد دی گل اے۔ انگریزی پڑھن لکھن آلے آٹے اچ لون دے برابر نے لیکن اردو سارا ملک جاندا اے۔ لہٰذا ایتھے مسلہ پیدا ہو سکدا اے۔ حالانکہ اوس دور دے سارے سیاسی رسالیاں وچ اوہ سارے واقعات لکھے ہوئے نے جیہڑے ناول دا حصہ بنے نے”۔ مڑ زبان نوں پرکھدیاں ہویاں اوہناں نے تعریف کیتی تے آکھیا کہ ”ناول دا بیانیہ ڈھیر ای ترکڑا اے”۔ اقبال قیصر صاحب ہوراں دے تبصرے دی تائید کردیاں ہویاں اوہ انج بولے بئی”ادب نال ای معاشرے اچ تبدیلی آندی اے تے ایس ناول نال وی لازمی بدلا آوے دا”۔
آپنی گل مکان توں فوراََ بعد عامر فراز صاحب ہوراں صاحب صدارت توں اجازت منگدیاں ہویاں آکھیا کہ اوہناں نے کسے ضروری شادی تے جانا ایں لہاذا اوہناں نوں پنجابی سنگت پاکستان دے چیف الیکشن کمیشنر ہوون پاروں اک ضروری اعلان دی اجازت دتی جاوے۔ صاحب صدارت دی اجازت نال اوہناں نے سٹیج تے آ کے علی عثمان باجوہ اتے احتشام کاظم نوں پنجابی سنگت پاکستان دے بلا مقابلہ بالترتیب جنرل سیکریٹری تے جوائنٹ سیکریٹری چنے جان دی خبر سنائی اتے ودھائی دتی۔ نالے اگلے ہفتے دے اجلاس اچ ہناندی تقریب حلف برداری دا اعلان کیتا۔ نال ای اوہناں نے پچھلے جنرل سیکریٹری تے جوائنٹ سیکریٹری دا شکریہ وی ادا کیتا کہ اوہناں ڈھیر محنت نال پورا سال سنگت نوں چلایا۔
گل اک آری مڑ حاضرین ال پرتی تے جناب اقبال قیصر صاحب ہوراں ناول دی پرکھ پڑچول آلی لکیر دا دائرہ بنادیاں ہویاں سینسر شپ نوں گھیرا پایا تے ناول دی تواریخی پکھ نوں اوہندا مڈ منیا۔ یاداں دی کتاب دا ورقا تھلدیاں ہویاں اوہناں نے ٹھڈی ہاہ بھری تے بولے”اساں اوہ وی دور ویکھیا اے کہ ریڈیو ٹیلی وژن تے اک لیٹر آیا جیہڑا کہ سرکاری آرڈر سی۔ جیہدے وچ آکھیا گیا کہ تمام اوہ گیت،ٹاکس،ڈرامے وغیرہ کسے وی آرٹ دے شعبے وچ لفظ ”شراب”نہیں ورتیا جاوے گا۔ بلکہ ایتھے تک کہ اوہ ساریاں نظماں،غزلاں یا مضمون وغیرہ وی بند کر دتے جان جیہڑے بغاوت تے اکساون جیویں کہ شعر اے
جس کھیت سے دہقاں کو میسر نہ ہو روزیاس
کھیت کے ہر خوشہ گندم کو جلا دو
اور ایہ سب ریکارڈ تے موجود اے۔ سو ایہ زبان دا مسلہ نہیں،ایہ ایس توں اگے دا مسلہ اے”۔
دور بیٹھے ہوئے عامر فراز صاحب ہوراں وی آپنی یاد سانجھی کردیاں ہویاں 2003 دے زلزلے دی گل سنائی تے آکھیا ”میں اک دفعہ خالد احمد نال ٹی وی تے گیا،خالد احمد ہوراں اک زلزلے بارے نظم لکھ کے دتی جیہدے وچ جملہ ”مل کے کھائیں گے”یا ایہدے نال کوئی رلدا ملدا مصرع ورتیا گیا۔ پروگرام مینیجر نے اعتراض لا دتا کہ ایہ ”کھانے پینے کا لفظ نہیں آئے گا”۔ اسیں پریشان کہ ایہ کیوں تے اوہ پتہ لگا کہ اوہناں نوں ایہندے وچوں اشتراکیت دی بو آندی اے”۔ ایہ گل سنی تے سارا ہال ہس ہس کے دوہرا ہو گیا۔ ایویں ای اوہناں نے دسیا کہ اک خاتون دا ناں سی بے نظیر جیہڑی کہ ریڈیو تے کم کردی سی۔ اوسے دور وچ بے نظیر دے ناں تے پابندی لگی سی لہاذا اوہناں نے پروگرام تے بڑے ای کیتے لیکن اوہناں نوں کریڈٹ نہیں دتا گیا۔ کیونکہ ریڈیو تے بے نظیر دا ناں نہیں سی لے سکدے۔ عامر فراز صاحب دی رائے توں بعد جناب محمد عباس مرزا صاحب بولے تے اوہناں نے ریاست دے بیانیے دے رد اچ گل کیتی۔ ریاست دے پیدا کردہ دولے شاہ دے چوہیاں تے رزسٹنس (resisted) دے ناں ہوون تے گل کیتی۔
ناول دے مناظر دی تعریف کیتی تے ایس توں بعد بولن دی واری نصیر احمد صاحب ہوراں دی آئی۔ اوہناں نے سب توں پوند ایس گل دی نندیا کیتی کہ اک بھاگ نال ناول دا ککھ پتہ نہیں لگدا۔ اتوں مڑ ایہ شہزاد اسلم صاحب نے۔ ایہناں دا کوئی پتہ نہیں اخیر تے جا کے ہر شے neglect کر دین تے پتہ لگے ایہ political story ہے ای نہیں۔ وڈے ناول تریخ تے فکشن دے درمیان توازن دا ناں ہندے نے۔ اگر اک بھاگ،جیہڑا اساں سنیا ایں اوہندی گل کرئیے تے لگدا اے جیویں تریخ چوکھی لکھی گئی اے۔ فکشن آلی لہر زرا متاثر رہی اے۔ کوڑے مارن آلے منظر نوں اگر مزید فکشنلائز کر دتا جاندا تے کیا ہی بات سی۔ ایس طرحاں توہاڈا ذیادہ رنگ نکھر کے ساہمنے آونا سی۔ حتمی گل ایہ ای اے کہ سارا ناول پڑھ کے اک گل کیتی جا سکدی اے۔
ایس توں بعد جناب صاحب صدارت ہوری آپ بولے تے آکھیا ”میں نصیر احمد دی ہاں اچ ہاں ملانا واں،میں شہزاد اسلم دیاں دو کتاباں پوند وی پڑھ چکیا واں تے دو دو واری پڑھ چکیا واں تے دونواں واری میری رائے اِکو ای ہائی۔ کہانی سندے ہویاں مینوں وی لگا اے کہ فیکشن اچ فکشن دی نسبت فیکٹ آلا ایلیمنٹ چوکھا اے۔ اسیں تے اوہ نسل آں جنھاں ایہ سارا فیکٹ آپنیاں اکھاں نال ویکھیا اے تے بھگتیا وی اے۔ میری اک کتاب آئی ہائی اوہناں دناں اچ جیہڑی میرے واسطے پریشانی دا سبب بنی”۔اوہ ہسدیاں ہویاں بولے ”اوہ وکھری گل اے اقبال قیصر دی طرحاں میرے تے مقدمہ نہیں بنیا لیکن اوہندے نتیجے اچ میری یونی ورسٹی دی نوکری چلی گئی”۔کہانی ول مہاڑ کیتی تے آکھیا کہ ”جیویں دا ایہناں دا علامتی انداز ھے وے،کج آکھیا نہیں جا سکدا کہ اگانہہ جا کے ہر شے دا پاسا ای پلٹ جاوے تے سانوں لگے کہ ایہ تے سیاسی سٹوری ہے ای نہیں۔ لیکن مڑ وی ایس حصے دی خوبصورت مینوں ایہندی زبان ای لگی اے۔ کہانی دے محول اچ میں چونکہ رہ چکیا واں شاید ایس واسطے میری دلچسپی پیدا نہیں ہو سکی لیکن زبان آپنے ال چِھکی رکھیا اے۔ شکنتلا دے معاملے اچ راجہ دشانت دے حوالے مینوں چھکیا اے۔نالے اوہناں وضاحت کیتی کہ ہِندی کرداراں دے ناں دے اخیر تے الف آجاوے تے اوہ الف نہیں پڑھی دا۔ جیویں کہ راونا نوں راون بولنے آں،ایہ الف لکھیا ای جاندا اے بس،ایویں دے ہور بوہت سارے لفظ نے جنھاں چ سنکرت دا الف بولن اچ نہیں اوندا صرف لکھن اچ اوندا اے۔ ناول دے کردار میجر اسحاق تے اوہناں آپنے میجر اسحاق دا حوالہ دتا۔ زبان دی اک واری مڑ تعریف کیتی۔ بولڈنیس نوں وڈیایا تے ہس کے آکھیا ”سانوں ایس عمر اچ ایڈی بولڈ زبان لکھدیاں ہویاں انج ای شرم آ جاندی اے”۔مڑ اوہناں کہانی دی زبان اچ طنز دے پہلو تے ‘وادھے’دا ٹیگ لایا تے آکھیا ”مینوں طنز ایہندے وچ غالب نظر آیا اے۔ ایس توں بعد اوہناں آکھیا کہ ہور کوئی گل کرنا چاہندا اے تے کر سکدا اے میں کوئی حتمی گل نہیں کیتی۔
امجد سلیم صاحب ہوراں ہجرت دے موضوع تے گل کیتی۔ زمانیاں دی ہجرت دا حوالہ دتا،خیالاں دی ہجرت دا ناں لیا تے اک جگہ توں دُوجی جگہ تے ہجرت دا موازنہ کیتا۔ پورے پورے سسٹم دی ہجرت،قبل مسیح توں مسیح ول ہجرت وغیرہ۔ بلکہ اج دا ماڈرن دور ٹی وی،انٹر نیٹ تے موبائل فون ایہ سب کج وی اک دور توں دوجے دور ول ہجرت ای اے۔”
صاحب صدارت ہوراں رسول قمر ہوراں نوں آکھیا کہ تسی وی کوئی گل کرو تے اوہناں نے مختصر جئی گل کیتی ”کاش ایس طرحاں دا ادب شروع توں ای لکھیا جاندا تے انج دے حلات نا ہندے۔ اج نویں نسل نوں تے آپنی تریخ دا پتہ ای کوئی نہیں،کرداراں دے ناں تک نہیں اوندے نصاب تک بدل گیا اے۔ لہاذا انج دے ناول لکھے جانے چاہی دے نے ”۔
بابا نجمی نے وی آپنے وچار سانجھے کیتے تے آکھیا ”نثر آلیاں نے شاید گھٹ لکھیا ہووے لیکن شاعری اچ کدی وی گھاٹا نہیں ریہا۔ اوس عہد دے وچ وی ساڈے شاعراں نے آپنے قلم نہیں روکے۔ استاد دامن،حبیب جالب،فیض صاحب وغیرہ اودوں وی ظلم دے خلاد لکھدے رہے نے۔ ایہ سارا ناول لکھت توں بعد یقینا ساڈی اون آلی نسل واسطے بڑا ای فائدے مند رہوے دا۔ ایہندے توں بعد میں آپنے وچار سانجھے کردیاں ہویا آکھیا ”اک بھاگ سن کے رائے دینا اوکھا اے کہ ناول دا سر نانواں ”ہجرت”سن کے جاپدا اے کہ شاید لیکھک ہوری دوراں دی ہجرت ول نا لے جاون گل نوں۔ ماڈرن ازم توں پوسٹ ماڈرن ازم،کلیش او سویلائزیشن،سوشل میڈیا ریویلیوشن توں کلچرل ٹرانسفرمیشن بلکہ ہن تے میٹا ماڈرن ازم دے نظریاں دی جیہڑی ہجرت ہوئی اے،مینوں لگدا اے ایہ کہانی نوں ایہ رخ وی دے سکدے نیں۔ لیکن اخیری گل سارا ناول پڑھ کے ای کیتی جاسکدی اے۔
ایس توں بعد زین نے گل بات کیتی تے ناول دی زبان دی تعریف کیتی۔ نالے منظر نگاری نوں چوکھا پسند کیتا۔ علی عثمان باجوہ ہوراں اقبال قیصر صاحب ہوراں نوں انانسمنٹ واسطے بلایا،سٹیج تے آ کے اوہناں نے اگلے ہفتے دے اجلاس اچ حلف برداری دی تقریب دا اعلان کیتا،ورھے وار کوِی دربار دی انانسمنٹ کیتی تے نویں ذما داران نوں مبارکباد دتی۔ پچھلے عہدیداران دے رجسٹراں دی اگلیاں تک منتقلی دا اعلان وی کیتا جیہڑا کہ اگلے ہفتے دے اجلاس اچ ہووے گا۔ ایس توں بعد صاحب صدارت ہوراں نے باقاعدہ طور تے اجلاس دی برخاستگی دا اعلان کیتا تے اجلاس دا انت ہو گیا۔