کتاب ”نئے خواب نیا نصاب” دا ویروا

ڈاکٹر خالد سہیل تے مقدس مجید دی کتاب ”نئے خواب نیا نصاب” غیر روایتی ڈھنگ نال الیکی اوہ تخلیق اے جیہڑی آل دوالے وَسدی حیاتی دے رنگاں تے ڈھنگاں بارے سوال الیکدی اے۔ اوہ سارے سوال جناں دا جماعت دے کمرے وچ پچھن مگروں گلہ گھٹ دتا جاندا اے تے وَڈکیاں توں پچھن مگروں گل وچ بغاوت دا میڈل پے جاندا اے۔
جس معاشرے وچ سوال جنم نئیں لیندے اوہ صحت مند نئیں شدت پسند معاشرہ بن جاندا اے۔ اوہ نویں نظریاں دے پھل کھڑان دی بجائے نفرت تے شت پسندی دا اَڈہ بن جاندا اے۔ سوال دا مکالمے نال گوہڑا سمبندھ اے۔ا یس کتاب اندر نئی نسل دے مسئلیاں بارے مکالمیاں نوں سیانف تے وچار نال اوہناں دے حل نال پیش کیتا گیا اے۔مقدس مجید نے ایس نوں ایس دو انساناں تے دو نسلاں دے وچکارلا مکالمہ آکھیا اے۔ جس دی جانکاری تے آگوائی ویلے دی مڈھلی لوڑ اے۔
ڈاکٹر خالد سہیل نے ایس نوں ”نئی نسل کے نئے سوال” دے سرناویں توں مڈھ بنھ دے آکھیا اے کہ
نئی کتاب مدلل جواب چاہیں گے
ہمارے بچے نیا نصاب چاہیں گے
روایتوں کے کھلونوں سے دل نہ بہلے گا
بغاوتوں سے منور شباب چاہیں گے
حساب مانگیں گے اک وہ لمحے لمحے کا
ہمارے عہد کا وہ احتساب چاہیں گے
کتاب دے دیباچے دا سرناواں اے ”کیا آپ سوال پوچھنا بھول گئے ہیں؟” ایس وچ سوال دی لوڑ تے اہمیت دا بیان اے۔ کسے وی سوال تے فوری اپنی ذاتی رائے جاری کرن توں اَڈ اوس دی اہمیت نوں جاندے مدلل جواب نویں نسل واسطے اک سلاہن جوگ حوالہ ہو سکدا اے۔
ڈاکٹر خالد سہیل تے مقدس مجید وچکار ایہہ مکالمہ خطاں راہیں ہویا۔ جس نوں 29سرناویاں ہیٹھ پڑھن والے تیک درست صورت وچ بیان کیتا گیا اے۔ ڈاکٹر خالد سہیل ماہر نفسیات’ شاعر تے لکھاری نیں جناں 1975 وچ خیبر میڈیکل کالج پشاور تو ایم بی بی ایس تے 1982 وچ میموریل یونیورسٹی کینیڈا توں نفسیات وچ FRCPدی ڈگری لئی تے کینیڈا ہی جاوَسے۔ ایناں دی اردو تے انگریزی وچ چالیہہ توں ودھ کتاباں چھپ چکیاں نیں۔
مقدس مجید پنجاب یونیورسٹی لاہور وچ بی ایس سوشیالوجی دی پڑھیار تے لیکھک نیں۔ جنہاں ایس کتاب وچ اج دے نویں مسئلیاں بارے سوال ڈاکٹر صاحب اَگے پائے تے مکالماتی انداز وچ نویں نظرئیاں نوں سامنے لیاوئندا۔ ایہہ کتاب سوال چکدے ذہناں لئی کھلا بوہا ثابت ہو سکدی اے۔
پاکستان بارے گل کردیاں ڈاکٹر صاحب دا وَچار اے کہ پاکستان نے بعض حوالیاں وچ ترقی کرن تو ںاَڈ ترقی معکوس کیتی اے۔ 50 ورھے پہلاں جیہڑے سوال پچھن دی آزادی سی اوہ اج نئیں۔ ادیب’ شاعر تے پارکھاں نوں فتویٰ لگن تے جیل گھلن دے نال قتل کروا دین دا سوال کرن توں وانجا کردا اے۔ اوہناں ایس نوں کسے قوم دی بدقسمتی گردانیا اے کہ بالاں نوں سوال نہ کرن دی اجازت نہ دِتی جائے۔
ہمارے بچوں کی سوچوں پہ کب سے پہرے ہیں
کہاں سے آئے گا آزاد نوجواں کوئی
حقی گل ایہہ پئی
Human minds are like parachutes. They work only when they are open.
جدوں کسے بال دے سر تے لوہے دی ٹوپی پوا دتی جاوے تے اوہ شدولے شاہ دا چوہابن جئوندا اے۔ ایہہ ٹوپیاں لوہے دیاں وی ہو سکدیاں نیں تے روایت نال بنھے اَنھے ایمان دیاں وی۔ ایس طرحاں کرن نال اسی بالاں دی سماجی’ مذہبی تے ثقافتی سانجھ داری کردینے آںکہ جے اوہ روایت نوں چیلنج کرن گے تے اوہ خارجی ماحول نال داخلی طور تے احساس گناہ وچ مبتلا ہو جاون گے۔جدوں پورا سچ بیان کرن دی اجازت نہ ہووے تے نفسیاتی مسئلیاں دا جنم لینا لازمی اے۔ جس نوں ساڈے معاشرے وچ اثرات دا سٹہ قرار دین مگروں تعویذ گنڈیاں تے پیراں فقیراں وَل حاضری علاج قرا دتا جائوندا اے۔
خط نمبر٣ ”کیا ہم زومبی ہیں؟’ راہیں مقدس مجید نے اج دی نسل دے قیدی ہوون تے اپنے نال بنھیا بوجھ لے کے ٹرن دی منظر نگاری کرن توں اَڈ ویلے دی قید توں ازاد مسکراہٹ دی منگ کیتی اے۔
روایتی لوکاں دی زومبیز وانگ دُوجے لوکاں دے اندر توں اپنے حال توں جیون دا لطف کٹ کے سٹ دین تے اپنے وَرگا بناون دا خیال دَسیا اے۔ جذبیاں توں وانجی حیاتی لنگھاون دی کتھا سنائی اے۔ ایس دے جواب وچ ڈاکٹر خالد سہیل نے روایتی اکثریت دی روایت نال جڑے رہن تے تخلیقی اقلیت دی من دی پک ڈَنڈی تے ٹرن دے کامیابیاں دے وکھو وکھ معیار دی حقیقت بیانی اے۔
اپنے آپ نوں تخلیقی اقلیت وچ گرداندیاں اپنے چار خاباں نوں پورے کرن دے جتن بارے دَسیا اے۔ ماہر نفسیات بنن’ لکھاری بنن’ ساری دنیا دی سیر کرن تے وکھو وکھ نسلاں’ زباناں’ دھرماںدے لوکاں نال دوستی وی اپنی کامیابی گردانیا اے۔ اپنے Compassionہمدردی تے Passionجنون نوں حیات جانیا اے۔
کتاب وچ گرین زون فلسفے بارے بہت وار ذکر کیتا گیا اے۔ گرین زون فلسفے موجب انسانی شخصیت دے تن حصے نیں۔
ہر بال فطری شخصیت لے کے پیدا ہوندا اے جو Natural Selfاے۔ ایس دا اک حصہ گھر’ سکول تے معاشرے دی سماجی’ دھرمی تے ثقافتی ساتھ توں متاثر ہو کے دھیرے دھیرے Conditioned Selfوچ بدل جائوندا اے۔ا یس دی رہنمائی۔
مینوں کیہ کرنا چاہیدا اے؟
What should I do?
میں کیہ کرنا آں؟
What I have to do?
مینوں کیہ ضروری کرنا چاہیدا اے؟
What I must do?
دے جذبے کردے نیں۔ بندہ ایناں جذبیاں دی پیروی نہ کرے تے احساس گناہ دا شکار ہو جاندا اے۔
نیچرل سیلف دا دُوجا حصہ Creative Selfوچ بدل جاندا اے۔ ایس دی رہنمائی:
مینوں کیہ کرنا پسند اے؟
What I like to do?
میں کیہ کرنا چاہنا واں؟
What I want to do?
مینوں کیہ کرن نال محبت اے؟
What I love to do?
دے جذبے کردے نیں۔
روایتی لوکاں دا کنڈیشنڈ سیلف’ کریٹیو سیلف توں وَڈا ہوندا اے۔ جد کہ تخلیقی لوکاں وچ کریٹیو سیلف کنڈیشنڈ سیلف توں وَڈا ہوندا اے۔ تخلیقی فنکار اک روایتی معاشرے وچ رہوے تے اوس واسطے کریٹیو سیلف دا اظہار اوکھا ہو جاندا اے۔ اوس دا اظہار کرن نال اوہ سماجی تضاد دا شکار ہون مگروں وڈی قیمت ادا کردا اے۔
ڈاکٹر صاحب نے ایہہ وی دسیا پئی جدوں اوہ پاکستان وچ سن تے اوہ زیادہ خوش نئیں سن۔ روایتی معاشرے کارن اوہناں دی حیاتی
80 فیصد مینوں کیہ کرنا چاہیدا اے؟
80% What I should do?
20% میری محبت کیہ کرن وچ اے؟
20% What I love to do?
دے حساب نال لنگھدی سی۔ کینیڈا وسن مگروں اوہناں دی حیاتی
80% مینوں جو کرن وچ محبت اے
80% What I love to do
20%مینوں کیہ کرنا چاہیدا اے
20% What I should to do
دے حساب نال لنگھدی اے۔
گرین زون فلسفے بارے کھلارویں ڈھنگ نال گل کرن مگروں جانکاری درج کیتی اے کہ اسی سارے نفسیاتی طور تے ہرے’ پیلے تے لال زون وچ رہنے آں۔ جس نوں Semotional Zone آکھیا جاندا اے۔ ڈاکٹر صاحب دا تجربہ اے کہ
(1) جدوں اسی خوشی ہونے آں تے ہرے حلقے (Green Zone) وچ ہونے آں۔
(2) جدوں تھوڑے پریشان تے فکرمند ہونے آں یا غصے وچ اون لگنے آں تے پیلے حلقے (Yellow Zone)وچ ہونے آں۔
(3) جدوں آپے توں باہر زیادہ غصے وچ یا مایوسی دی حالت وچ ہونے آں تے اوہ لال حلقہ (Red Zone) ہوندا اے۔
(4) رن خصم دے گرین زون مکالمے واسطے ضروری اے کہ دونویں گرین زون وچ ہوون۔ اک غصے وچ ہووے تے دُوجے نوں اُڈیکنا چاہیدا۔ اڈیک نہ کرن دی صورت وچ اوہ وی لال زون وچ جا سکدا اے۔
(5) اسی جوڑے نوں آکھ سکنے آں کہ اوہ ہر ہفتے گرین زون وچ اک دُوجے نال گل بات کرن۔ جس وچ سارے ہفتے دے مسئلیاں بارے حل کرن نال اوہناں دے حل بارے وی وچار سانجھے کرنا۔
(6) جے دونویں زیادہ غصے وچ ہوون۔ اک دُوجے نال گل نہ کر سکن تے اوہناں نوں لکھت راہیں اک دوجے تیک اپنے وچار اپڑانے چاہیدے نیں۔ تاں جے اوہ سنجیدگی نال اک دُوجے دے وچاراں بارے گوہ کر سکن۔
(7) ڈاکٹر صاحب گرین فلسفے راہیں ہر بندے نوں مشورہ دیندے نیں کہ اوہ ہر دیہاڑے گھٹو گھٹ اک گھنٹہ ہرے زون وچ رہوے۔ ایہہ اک گھنٹے دا ویلا کتاب پڑھدیاں’ میوزک سندیاں’ اپنے دوست نال گل بات کردیاں وی لنگھایا جا سکدا اے۔
(8)جد دونویں بندے ہرے زون وچ رہندے نیں تے اوہناں دا مکالمہ وی ایسے زون وچ آ جاندا اے۔ ویاہی حیاتیاں وی ایسے زون وچ آجائوندیاں نیں جتھے اوہ سب پیار نال سب مسئلیاںبارے گل بات کر سکدے نیں۔
(9) ایس ہرے زون وچ رہن والے جوڑے اپنے چار بیلیاں تے رشتہ داراں نوں وی ہرے زون بارے دسدے نیں۔ اوہناں نال مکالمہ کردے نیں تے ذہنی صحت دا خیال رکھدے نیں۔
(10) جنا ودھ بندے ایس ہرے زون وچ ویلا لنگھائوندے نیں اوہنے خوش رہندے نیں۔ اوہناں دا خاندان تے کم کرن دی رتھاں وی ہرے زون دا حصہ بن جاندے نیں۔ جتھے سب اک دوجے دا خیال رکھدے وچار سانجھے کردے تے مثبت سوچ نوں عمل دا حصہ بنائوندے نیں۔
ڈاکٹر خالد سہیل نے خوشحال حیاتی لنگھاون واسطے خاص مشغلیاں نوں عادت وچ بدلن تے حیاتی نوں سوہنا’ بامعنی تے سلاہن جوگ بناون تے زور دتا۔
ایس کتاب دا دُوجا وڈا سرناواں تخلیقی لوکاں دیاں عادتاں تے گل توں اڈ زنانیاں دے مسئلیاں بارے وی گل بات اے۔ مغرب دی Women`s Liberation Movement نوں ویہویں صدی دی خاص سماجی تحریک دسیا اے۔الزبتھ سٹینٹین’ بے ٹی فریڈین’ سیمون دی بووا’ اینائس نن’ ایماگولڈمین’ جرمین گریر’ فریڈ افرام رانخمین’ ورجینیا وولف توں اڈ مشرقی زنانیاں وچ فہمیدہ ریاض’ کشور ناہید’ بانو قدسیہ’ عشرت آفرین’ امرتا پریتم تے فروغ فرخزاد بارے ذکر کردیاں دسیا کہ ایناں سماجی کارکن زنانیاں تے لکھاریاں دی کوششاں تے قربانیاں نال بہت ساری زنانیاں وچ خود اعتمادی پیدا ہوئی۔ ایناں سب نے حقوق تے چھوٹ مگروں اپنی حیاتی نوں چنگا بنایا۔
کشور ناہید دی جانکاری دیندیاں دسیا کہ ا وہ اک صاف گو’ حق پرست’ بے خوف تے نہ ڈرن والی زنانی اے۔ سچ آکھدی اے۔ سچ لکھدی اے۔سچ دی قیمت ادا کرن واسطے ہمیش تیار رہندی اے۔
کتاب وچ بار بار ذکر کیتا گیا اے کہ جے ساڈی قوم نے ترقی کرنی اے تے سانوں اپنے نوجواناں نوں سنجیدہ مکالمیاں وَل لیائونا ہووے گا۔ Evolution through Education یعنی تعلیم راہیں تبدیلی سارے مسئلیاں دا حل اے۔ قوماں تعلیم دے سنجیدہ مکالمیاں نال ترقی کردیاں نیں۔
خطی مکالمیاں دے نال مقدس مجید دے 5کالم سرناویں
(1) ڈاکٹر خالد سہیل کی کتاب Creative Minority
(2) بہرے گونگے اور اندھے لوگوں کی کتھا
(3) ہمارے ٹی وی ڈرامے اور نوجوان خواتین
(4) ہماری خواتین اور ان پر عاشق جن
(5) محترم اساتذہ ایک نظر ادھر بھی
دے نال خالد سہیل دے تن کالم
(1) فہمیدہ ریاض اور مشرقی عورت کی کہانی
(2) مغربی عورتوں کی آزادی کی طویل جدوجہد کی مختصر کہانی
(3) کیا مرد ماضی کی زنجیروں سے آزاد ہو سکتے ہیں
شامل نیں۔
کالم ‘کیا مرد ماضی کی ذہنی زنجیروں سے آزاد ہو سکتے ہیں؟’ وچ اج پاکستان دے سب توں وڈے مسئلے تے چانن پا کے مرد تے زنانی دی برابری تے حقوق و فرائض بیان کردیاں اک تخلیق کار مرد دے اندر دا سچ درج کیتا اے۔ دسیا اے کہ مرد دی آزادی عورت دی آزادی توں وَکھ اے۔ ایہناں دونواں دی آزادی دا بنیادی فرق اے کہ جدوں عورت آزاد ہوندی اے تے اوس دے حقوق نال فرائض دی چھوٹ وچ وادھا ہوندا اے جد کہ مرد دے آزاد ہونا نال اوس دی طاقت وچ گھاٹ ہوندی اے۔ ایتھوں گویڑ لایا جا سکدا اے کہ مرد جناں چیزاں نوں حقوق سمجھدا سی اوہ تے چھوٹ سی۔ اوہ وی انصاف توں وانجی۔ جیہڑی اوس نوں واپس کرنا پیندی اے۔ بہت سارے مرد ایناں دے اینے عادی ہو چکے ہوندے نیں کہ اوہ ایناں نوں واپس کرن توں اڈ ایس حقیقت توں انکار ای چنگا جاندے نیں۔
ڈاکٹر خالد سہیل نے اخیر تے سٹہ کڈھیا کہ اج اسی انسانی تریخ تے ارتقا دے موڑ تے آگئے آں جتھے سانوں احساس ہو رہیا اے کہ اسی مرداں تے زنانیاں نوں روایتی خانیاں وچ قید کیتا اے۔ جدوں اسی آکھنے آں کہ اوس زنانی نے مرداں وانگ مقابلہ کیتا یا اک مرد زنانی وانگ شرمایا تے اسی صدیاں توں چلے آئوندے سماجی رویے دے پنجے وچ آجانے آں۔
اج اسی جانن لگے آں کہ نفسیاتی طور تے ہر مرد دے اندر اک زنانی تے ہر زنانی اندر اک مرد اے۔ ساہنوں سب نوں اوس نال ملنی کرنی چاہیدی اے جیہڑا ساڈے اندر وسدا اے۔اسی جدوں جسمانی حداں توں اُچیاں ہو کے نفسیاتی تے سماجی طور تے چنگے انسان بناں گے۔ اک دوجے نوں برابری تے دوستی دا درجہ دیاں گے تے بہت سارے سماجی’ نفسیاتی تے اخلاقی مسئلیاں تے قابو حاصل کر لوواں گا۔
سرناویں ‘نئی نسل کے نئے سوال’ بڑی عورت کی کتھا’ عورتوں کی جدوجہد’ شادی اور خواتین کی معاشی خودمختاری’ مردوں کی آزادی’ والدین اور اساتذہ کی ذمہ داریاں’ علیحدگی قیامت ہے’ طلاق’ تاحیات اندھیری رات’ عورتوں کے حقوق’ عورتیں اور حسن کے کھوکھلے معیار’ خواتین کے نفسیاتی مسائل’ پاکستانی لوگ اور نفسیاتی مسائل’ شادی اور جوڑوں کی تھراپی’ جنسی تعلیم اور پاکستانی معاشرہ’ جنسی تعلیم کی ضرورت اور اہمیت وغیرہ اوہ احساس تے چبھدے سوالاں تے جواباں دا تذکرہ اے جس دی جانکاری اج دی نویں نسل دا لازمی حق اے۔ جانکاری مگروں اٹھدے سوالاں دے جواب دینا ساڈی ذمہ داری۔