14واں پروفیسر علی ارشد میر پنجابی میلہ 2022-23

فاروق ندیم

میلے ٹھیلے دی روایت اونی ای قدیم اے جنی دھرت پنجاب۔ آرین دی قدیم ترین کتاب رگ وید وچ درج اے’ ایہہ منڈا دراوڑی لسانی گروہ دے عریبین قبائل’ جناں موہنجوداڑو’ ہڑپا تے ٹیکسلا وَرگے نمونے چھڈے۔ ایہہ پنجاب دے قدیم باشندے’ ایہہ Son of Soil رج کے ”سوم رس” پیندے نیں تے بدمستی نال رج کے نچدے نیں۔ ایہہ داسو نیں’ ایہہ داس نیں جنہاں دی مزاحت مارنی پینی اے’ پر مرے گی نئیں۔ایہہ Untouchable نیں۔ 1500 ورھے تائیں عظیم ہڑپائی تہذیب و ثقافت تے مل مارن دیاں کوششاں وچ اوہناں دھاڑویاں نوں ہرواری اوس بدھ وچ کئی پھٹ جرنے پئے سن۔ رگ وید او کتاب اے جو معدوم دریا سرسوتی دی نشیب توں منسوب گھاگھرہ دے موسمی سیلابی زرگاہ توں لے کے ہڑپائی تائیں دے علاقیاں وچ تقریباً ڈھائی سو ورھیاں دے درمیان تخلیق ہوئی۔
گل ایہہ نتری’ علمائے آثار قدیما نے انسان دی معلوم تریخ توں لے کے ہن تائیں دے ویروے وچ پنجاب دی اومکھ دی کاڈھ کڈھی اے۔ پنجاب دا مزاج محض عسکری تے مزاحمتی’ رومانوی تے فطری من مستی دا اے۔ ایہہ موج میلہ مڈھ قدیمی اے۔
پنجاب وچ میلے ٹھیلے دی تریخ نے مختلف رنگ وٹائے نیں۔ پنجاب وچ رسم ریت نہ صرف موسماں نال جڑی بلکہ فصلاں دی بار آوری نال لے کے ٹری۔ مذہبی اشرات دے تابع وی رہی تے اوس توں بغاوت دی شکل وچ لوکائی نال وی جڑی۔
میلے ٹھیلیاں وچ جو کجھ ہندا اے’اوہدیاں صورتاں وی بدلیاں’ ویلے دے نال جڑیاں۔ ایہہ میلے ٹھیلے ناٹک منڈلیاں’ سٹریٹ تھیٹر’ فوک لور نال ٹردے۔ ویلا کجھ اگانہہ ہویا تے میلیاں وچ سرکساں’ میجک شوز’ موت دے کھوہ’ موت دے گولے’ مقامی کھیڈاں’ پینگ پنگھوڑے’ روایتی مٹھیاں سلونیاںکھانیاں دی ریت وی ودھائی۔ پارسی تھیٹراں دے اشرات گھٹا کے پنجابی تھیٹر پنجاب دے میلیاں دی شان ودھاندے رہے۔ ٹو رنگ ٹاکی چلی تے او وی نال ہو ٹری۔ خانہ بدوشی دی چھاپ وی گہری سی۔
یورپ تے ”جپسی” جو ”کارنیوال” سجاندے نیں۔ اوہناں وچ ”جوئے” دے مختلف کلاسیکل سٹال تے ”سوم رس” لازمی جز اے جیویں جادوگر شتر مرغ دے آنڈے ورگا شیشے دا گولا گھماندیاں قسمت دا حال دسدے نیں۔ ایہہ سب کجھ پنجاب دے میلیاں دی وی روایت اے پر شکلاں وَکھریاں نیں۔ ایہہ میلے ٹھیلے پنجاب دی ثقافت دا اک بھرواں ذخیرہ اے۔ پبلک تے پرائیویٹ سیکٹر وچ ایہہ روایت ضرور قائم رہنی چاہی دی اے۔
جدید دور وچ پنجاب دے ثقافتی میلے دو رنگاں وچ رنگے گئے نیں۔ا ک رنگ اے لوکائی دے مزاج دا۔ ایہہ میلے ٹھیلے پنڈاں’ شہراں’ قصبیاں وچ رونق میلہ لاندے نیں۔ لوکاں دا جی پرچاندے نیں۔ او وی اوہناں دا انگ بن جاندے نیں۔ ایہہ چھوٹے وڈے شہراں وچ ہون آلے میلیاں دے مزاج دی ونڈ اے۔وڈے شہراں دے میلیاں دے روپ رنگ وچ میلے ٹھیلے دی روایت اگانہہ ودھ رہی اے۔ اوہے’ علمی’ادبی’ فنی’ سماجی’ تفریحی میلیاں ورگی روایت اے جو پنجاب دی ثقافت دے مختلف مظاہر نیں۔ ایہہ روایت پڑھے لکھے لوکاں تے اوہناں دے ہم رکاباں راہیں پنجاب دی ثقافت نوں ودھا رہی اے۔ ایہو جئے میلیاں دا مزاج مڈیا کر اے۔ اک خاص پیٹرن اے۔ بھاویں او میلے کسے شخصیت نال منسوب ہون۔ کسے واقعے نال جڑے ہون یا فیر موسم دے حوالے نال ہون۔
وڈے شہراں دیاں سہونیاں عمارتاں’ خوبصورت ایڈی ٹورماں دے دلفریب ماحول وچ ہون آلے ایہہ میلے’ گراسی پلاٹاں تے رنگ برنگیاں روشنیاں نال سجدے نیں۔ ایہناں میلیاں دی اک خاص بنتر اے۔ میلے وچ لوک گیت تے رقص مشاعرہ’ گروپ ڈسکشن’ تھیٹر’ سلائیڈاں’ مووی’ روایتی کھابے’ کھیڈں’ موج مستی’ الائو دوالے جذبیاں دا اظہار’ ڈھول ڈھمکا’ شغل میلہ’ اظہار خیال و جذبہ دے مختلف طریقے نال جڑے ہندے نیں۔ ایہہ روایت وی چلنی چاہی دی اے۔ پنجاب دی ثقافت دا اک بھرواں اظہار اے۔
پنجاب دے ایہہ ثقافتی میلے وی دو حصیاں وچ تقسیم نیں۔ ایہہ ونڈ اے’ اردو تے پنجابی دی مزے دی گل تے ایہہ اے۔ ایہہ لسانی ونڈ پنجاب دی ثقافت نوں ودھان لئی فکری حساب نال اکو الیہہ دی مسافر اے۔ ایسے ونڈ دے حساب نال اردو پکھوں ”فیض امن میلہ” اے۔ پنجاب دے مزاج دے سارے رنگ اوس وچ نیں۔ ایہہ میلہ پنجاب دے اندر پنجاب دے مزاج دی اک خاص ادا لے کے اگانہہ ودھ رہیا اے۔ بڑا مقبول اے۔ ایس ونڈ دے حساب نال پنجابی وچ پروفیسر علی ارشد پنجابی میلہ سرخیل اے۔ ایہہ اپنے حساب سر پنجاب دی ثقافت دامظہر اے۔ ہر ورھے ہندا اے۔ ہن تائیں14 میلے ہو چکے نیں جو بڑے یادگار رہے۔ایہہ پنجابی ثقافت دا اظہار دا بھرواں رنگ اے۔
پروفیسر علی ارشد میر پنجابی میلہ ایس واری دو دن دا سی۔ ایہہ چودھواں (14) میلہ پنجاب لینگوئج’ آرٹ اینڈ کلچر یعنی پلاک دی خوبصورت تریخی عمارت وچ ہویا۔ عمارت دے باہر الائو دوالے ڈھول ڈھمکا وی ہویا تے پنجابی کھابے وی چلے۔ لجھمر وی ہویا’ تے گیت وی چلے۔ رلتی متراں منڈلیاں وی سجائیاں تے خیالاں دے گھوڑے وی دوڑے۔14واں میر پنجابی میلہ ایس لحاظ نال وی منفرد سی کہ میلے وچ شریک آرٹ کالجاں دے منڈیاں کڑیاں نے اوتھے خوبصورت لان وچ مصوری کیتی۔ سکیچ بکاں تے جذبے اُلیکے’ کسے نے فاسٹ فوڈ کھا کے اعلیٰ افکار سوچدیاں’ نیند دے ہوٹے کھاندے پنجاب دی ثقافت اگانہہ ودھائی۔
پلاک دی عمارت دے وڈے ہال وچ آرٹ گیلری سجائی گئی جس وچ آرٹ دیاں مشہور درسگاہواں دے کڑیاں منڈیاں دیاں پینٹگنز لائیاں گئیاں سن۔ اوسے آرٹ گیلری وچ اک تھاں تے ”کہانی دربار” سجایا گیا جو دو دن پنجابی زبان تحریک دے قائد الیاس گھمن دی شاہی گدی دی چھتر چھاویں چلیا۔ پنجابی زبان وچ کہانی دا کھیتر بڑا بھرواں اے۔ پنجابی وچ کہانی آلیاں پوری کھیپ اے جو اگانہہ ہور ودھ رہی اے۔ پنجابی زبان نوں ترقی دے رہی اے۔14میر پنجابی میلے وچ پنجابی دے جیہڑے کہانی لکھن آلے ہیرے موتی سن۔ اوہناں وچ پنجابی کہانی دا مان ودھان آلے سن۔ الیاس گھمن’ پروین ملک’ علی اشرف شہید’ زویا ساجد’ فاروق ندیم’ سعید انجم کھوکھر’ نورالعین سعدیہ’ جاوید پنچھی’ اعجاز’ مخدوم ٹیپو’ صابر علی صابر’ حمید رازی’ نصیر احمد’ زبیر احمد’ عائشہ اسلم’ علی عثمان باجوہ’ راشد جاوید’ منیر خاں شیروانی’ طاہر سندھو’ علی انوار احمد’ مشتاق قمر تے شہزاد اسلم۔
ہفتہ 31دسمبر 2022نوں پروفیسر علی ارشد مہر پنجابی میلہ دا پہلا دن سی۔ ایس پلاک بلڈنگ دی لائبریری دے نال بنے ہال وچ گل بات’ وچار وٹاندرا’گروپ ڈسکشن ‘ انٹرویوز’ علمی’ ادبی’ ثقافتی’ سماجی بحث مباحثے ہوئے۔ایہہ ہال نمبر اک اکھواندا اے۔ ایس وچ مکالمے دے جو سیشن چلے’ اوس وچ فاروق ندیم نے ”اورل ہسٹری تے پنجابی ادب” دے حوالے نال گل بات چھیڑی۔ گل ٹورن آلے سن پروفیسر ڈاکٹر سرمد فروغ ارشد تے گل دے مکھ مہاڑ سن۔ عظیم ملک جو کہ پنجابی شاعری دا منفرد اظہار اے۔ چیتے رہوے کہ میر پنجابی میلہ براہ راست میر ٹی وی توں وی وکھایا گیا۔ پنجابی تھیٹر تے سماج بدلی دے موضوع اتے ڈاکٹر عزیز عادل تے ڈاکٹر سلمان بھٹی نے مکالمہ کیتا۔ سوانیاں دا پنجابی ادب او موضوع سی جس اتے پروین ملک’ ثمینہ اسما تے عفت عاشق نے وچار وٹاندرا کیتا۔ اشرف سہیل نے ”بال ادب دیاں کہانیاں اتے شاعری دا بالاں دی نفسیات تے اثر” اتے بھرواں چانن پایا۔ ”پنجابی التھا کاری دیاں اوکڑاں” بارے تفصیلی جانکاری دین آلے سن۔ حمید رازی تے رستم جمیل پال جد کہ ”عابد عمیق دی یار وچ اک بیٹھک” ہوئی۔ پروفیسر زبیر احمد تے گل بات نبھائی۔ فاروق ندیم نے پروگرام موجب ”پنجابی صحافت تے حکومتی ایجنڈا اتے” اک بھرواں سیشن پنجابی یونین دے چیئرمین تے پنجاب ہائوس راہیں پنجاب سیوا نبھان آلے مدثر اقبال بٹ تے قائد تحریک پنجابی زبان الیاس گھمن دے درمیان سی لیکن مدثر اقبال بٹ ہوراں دی طبیعت ناساز ہون پاروں ایہہ بیٹھک نہ ہو سکی تے اوہنوں سنن ویکھن دی تاہنگ آلے تڑفدے ای رہ گئے۔
میلے دے دُوجے دن وی اوسے ہال نمبر اک وچ مکالمے دے جیہڑے دور چلے’ او وی اپنی تھاں بھنڈار سی۔ پنجابی لئی اوکڑاں دی مکھ وکھالی سی۔ نویں اتہاس دا پند سی۔ ماہ و سال دے حوالے نال ویکھئے تے ایہہ دن سی اتوار یکم جنوری 2023دا۔ ویلے دی کندھ توں پشلے سال دا کیلنڈر اتر چکیا سی۔ ایس وچ جو پہلا سیشن ہویا اوہدا موضوع زمینی حقیقتاں نال جڑیا سی۔
موضوع سی: ”ماحولیاتی تبدیلیاں اتے پنجاب” ایہہ سیشن چلایا پروفیسر ڈاکٹر سرمد فروغ ارشد نے جد کہ ڈاکٹر وقاص اسلم چیمہ نے بڑی تفصیل نال جاگرتی دتی۔ اک بڑا اہم موضوع سی ”پنجابی نصاب دیاں لوڑاں تھوڑاں” ایس سیشن وچ جانکاری دین لئی دو ماہر تعلیم سن تے مزے دی گل ویکھو دونویں ای شاعر سن۔ اک بستی سی’ پروفیسر عباس مرزا دی۔جو بولدے نیں تے لگدا اے منہ وچ شرینی رکھی اے تے نال اوہناں دے سن پروفیسر ڈاکٹر عباد نبیل شاد ہوریں جو اوس ویلے تک کھیہڑا نہیں چھڈدے جد تائیں اپنے موضوع نوں پورے سیاق و سباق نال سمجھا نہ لین۔ پروفیسر عباس مرزا تے عباد نبیل شاد دونویں ای ماہر سن۔ دُوجیاں نوں اپنا ہم خیال بنان دے۔ اوہناں گل بڑی نکھیڑی۔ اک بڑا اہم سیشن سی۔ پنجابی ثقافتی ادارے تے حکومتی سرپرستی” ایس وچ رلتی سن پنجابی کھوج گڑھ دے ڈائریکٹر اقبال قیصر تے فاروق ندیم۔ سیشن وچ ایس موضوع نوں نبھان دا حق اقبال قیصر نے نبھایا۔ موجودہ زمینی حقائق تے معروضی سچائیاں بارے جس موضوع تے وچاروٹاندرا سی’ اوہدی بڑی اہمیت سی۔ موضوع سی ”پنجاب اندر مادری زباناں دی لہراں دا پچھوکڑ تے مستقبل” ایس سیشن نوں ٹوریا پروفیسر ڈاکٹر سرمد فروغ ارشد نے ٹوریا جد کہ ایس موضوع اتے بڑے بہترین رنگ نال چانن پایا امجد سلیم منہاس نے۔ میر پنجابی میلے دا اک سیشن ہو چکیا سی۔ سائیں اسیر عابد دے حوالے نال جس وچ گل ٹوری فاروق ندیم نے تے پروفیسر زبیر احمد نے عابد عمیق دے حوالے نال سیر حاصل گل بات کیتی۔ اوہناں دیاں دونویں کتاباں چوں نظماں وی سنائیاں۔ ایس اگلے سیشن وچ موضوع پلٹاواں سی۔ ایس لئی کہ ایہہ ”اسیر عابد دے ناں اک بیٹھک” سی جس وچ بانہہ بیلی سن۔ پروفیسر عباس مرزا’ پروفیسر عباد نبیل شاد تے اکرم شیخ’ فقیر کامل’ اوہناں رلتیاں نے اسیر عابد دے فن تے شخصیت اتے پوری پوری جانکاری دِتی۔ موجودہ حالات دی مناسبت نال اک نہایت اہم موضوع سی۔ ”مزدور کسان اتے حکومتی پالیسیاں” ایس ہوالے نال پوری حقیقتاں دی جاگرتی دین آلے سن ۔ عرفان کامریڈ’ عامر ریاض ٹوٹو تے شوکت چودھری’ اوہناں ساری بڑی تفصیل نال سچ بیانی کیتی۔ اک فکر انگیز موضوع سی ”پنجابی انٹرٹینمنٹ دا مستقبل” تے ایس بارے کھل کے سمجھایا ڈاکٹر عطااللہ عالی تے ٹیپو سلطان نے۔ ہال نمبر اک دے دوناں دناں دے سیشناں وچ چاہ دے بھنڈار توں بعد دربار سجیا۔ جا کے پلاک دے آڈیٹوریم وچ۔ جتھے میلے دے دونوں دن رج کے رونقاں رہیاں۔ دونوں دن بڑے لیجنڈری لوک شامل ہوئے۔ دونویں دن ای بڑی تیزی نال دلاں تے چھان آلے ”لال بینڈ” دے فنکاراں نے مقبولیت دے لحاظ نال میلہ لٹ لیا۔ لوکاں نوں اپنے نال گان تے لے آندا۔ صوفی کلام راہیں مزدوراں کساناں دے مسئلے اجاگر کیتے۔ میلے دے رلتیاں نوں اپنا ہم خیال بنایا۔
پلاک آڈیٹوریم وچ شام دے پروگراماں دی جو سیج سجی اوس وچ پہلے دن اک شام پنجاب’ پنجابی زبان تے پنجابیاں لئی مثالی جدوجہد کرن آلے چیئرمین پنجاب لوک ہردے ناں کیتی گئی۔ چیتے رہوے ایہہ مہان پنجابی سیوک کوئی تے سوجھوان پنجابی تہذیب و ثقافت دے ودھا پاروں حیاتی وقف کرن آلا قسور مبارک بٹ ایس بلیک دسمبر وچ دنیا توں اوہلا کر گیا سی۔ اوہدے لئی اوہدی وَسوں ساہیوال دے متر پیارے ای اداس نئیں بلکہ دنیا بھر وچ وَسدے اوہدے سجن وی دکھی نیں۔ قائد تحریک پنجابی زبان الیاس گھمن’ ڈاکٹر سعید خاور بھٹہ’ محمد اختر خان تے قسور مبارک بٹ دے بھانجے نے اوس بارے یاداں سانجھیاں کیتیاں۔ شام دے سیشن وچ سی ترنجن لہور دا انٹریکٹو یا غیر روایتی ناٹک۔ چیتے رہوے’ ایس ٹائپ دے ناٹک تے سٹریٹ تھیٹر دنیا بھر وچ سماج بدلی دی وچار دھارا آلے وَرتدے نیں۔ ایس غیر روایتی ناٹک دا پچھوکڑ انسان دے شعور پھڑن دے نال ای ٹریا آ رہیا اے۔ شام دا سیشن ایس کارن بڑا اہم سی کہ اوہدے وچ چار سو فلماں تے لیجنڈ آف مولا جٹ دے لکھاری ناصر ادیب تے لیجنڈ آف مولاجٹ دے گیت لکھن آلے سوجھوان تے شاعر ڈاکٹر خاقان حیدر غازی نال ملنی سی۔ناصر ادیب نے اپنے تے ایس لیجنڈری فلم دے حوالے نال جانکاری دتی۔ ڈاکٹر خاقان حیدر غازی نے اپنے گیت دے پچھوکڑ بارے تے اپنے متعلق جاگرتی دتی۔
میر پنجابی میلے وچ دل لٹیا ”لال بینڈ” نے۔ پروفیسر ڈاکٹر تیمور رحمان نے اوہناں دے ساتھیاں نے جو پرفارمنس دتی’ اوہنے سنن آلیاں نوں کیل دتا۔ میلے دے رلتی لال بینڈ پرفارمنس تے نچے وی تے نال رل کے گاندے وی رہے۔ تاڑیاں مار مار کملے ہوئے۔ پروفیسر علی ارشد میر فائونڈیشن ولوں انعامی کتاباں نوں ایوارڈ دتے گئے۔ پروفیسر ڈاکٹر عامر ظہیر دے فرانس سفر دے ہوالے نال کلھیا گیا اوہناں دا سفر نامہ میدان مار گیا۔ ”کافی چاکلیٹ تے پرفیوم” نوں ایوارڈ ملیا۔ ناول دے کھیتر وچ حمید رازی دا سوہنا لکھیا ناول ”کوٹھی نمبر8” دے ہتھ میدان رہیا۔ پرکھ پڑچول وچ ڈاکٹر محمد ایوب سوجھ سار نے ایوارڈ لیتا۔ شاعری وچ رائے محمد خان ناصر دی کتاب ”سیت” نوں ایوارڈ ملیا۔ میلے دے پہلے دن دا آخری آئیٹم سی صوفی رقص تے ایہہ صوفیانہ رقص وکھایا ندیم عباس نے۔ انج ایہہ میلہ پہلے دن دا مکیا تے آخری توں وی آخری آئٹم سی روٹی ٹکردا۔
پلاک’ قذافی سٹیڈیم وچ ہون آلے میر پنجابی میلے دے آخری دیہاڑ دے نماشیں آڈیٹوریم وچ ہون آلے ثقافتی پروگراماں نے دھماں پا دتیاں۔ آڈیٹوریم کھچاکھچ بھریا سی۔ بے شمار لوکاں نوں تھانہ ملی تے اوہناں بلڈنگ توں باہر چونترا لایا تے اگ دے بھانبڑ دوالے ڈھول دی تھاپ تے خوب نچے تے گائے تے پلاک ایڈیٹوریم وچ پہلوں تے مہک کھلاری گان والیاں نے۔ ایس وچ اچ ٹیسی اپڑے مہان لوک فنکار شوکت علی دے پتر عمران شوکت علی تے فیر پڑ انج بجھیا۔ صوفی رقص وچ پوری دنیا اندر مشہور پروفیسر نگہت چودھری نے کلاسیکل کتھک دے نادر نمونے پیش کیتے۔ چیتے رہوے صدارتی ایوارڈ برائے حسن کارکردگی لین آلی پروفیسر نگہت چودھری دیاں فن رقص تے لکھیاں کتاباں یونیورسٹیاں وچ پڑھائیاں جاندیاں نیں۔
سٹیج تے ناٹک دا رنگ جمایا مشہور پنجابی شاعر صابر علی صابر دے لکھے ناٹک نے تے ایہہ ناٹک پیش کیتا اوہناں دی اپنی ناٹک پارٹی دے فنکاراں نے۔فیر واری آ گئی اوس لال بینڈ دی جس دی اڈیک وچ میلے دے رلتی بڑی چاہت نال اڈیک رہے سن۔ پروفیسر ڈاکٹر تیمور رحمان تے اوہناں دے ساتھیاں نے لال بینڈ ولوں سعد ضیائی دا گانا ریلیز کیتا۔ لال بینڈ نے مقبولیت دے جھنڈے گڈ دِتے۔ لوک اوہناں دے گیتاں اتے نچے وی تے گائے وی۔ تاڑیاں دی گونج وچ ای آڈیٹوریم گونجدا رہیا۔ لال بینڈ نال رَل کے میلے دے رلتیاں نے پرجوش نعرے وی لائے جد کہ جنہاں نوں آڈیٹوریم وچ بیٹھن’ کھڑون دی تھاں نہ لبھی اور پشلے دیہاڑ وانگوں عمارت توں باہر مچ دوالے جلی پاندے رہے۔ میلے دا اختتام ہویا صوفی رقص تے۔ ندیم عباس دے صوفیانہ رقص نال سارے مست ہو گئے۔
انج میلہ مکیا’ لنگر کھلیا’ روٹی ٹکر دے ورتارے توں بعد میل ملئی تے انت وچ سارے گھروگھری تے او 2023دی پہلی رات سی۔ رات بھج چکی سی۔ لہور شہر فوگ تے سموگ وچ گواچ رہیا سی۔ ایس پاروں ہون والے روگ دی کسے نوں پرواہ نئیں سی کیونکہ پنجاب دی ثقافت وچ گواچن آلیاں لئی دِلاں دے روگ ای کافی نیں۔
تے اگلے ورھے جدوں 2024/2023 دے دناں وچ جدوں 15 واں میر پنجابی میلہ ہووے گا۔ خورے حیاتی دی گڈی دے کنے ای مسافر جا چکے ہون گے تے خورے کنے ای نویں مسافر سوار ہون گے’ کوئی جانے نہ۔