وادی سندھ دا راجہ داہر تے عربی دھاڑ

راجہ داہر کشمیری پنجابی راجہ چج تے جنوبی وادی سندھ \ انڈس ویلی دی سماٹ \ مقامی ماں”سوہنی رانی”دا سبھ توں نکا پتر اے جہڑا کہ وادھو لکھت کاراں نیڑے 663 عیسوی نوں بھٹنڈا ”چڑھدے پنجاب” وچ جمیا ، 695 توں عرب دھاڑو \حملہ آور”عماد الدین محمد بن قاسم ثقفی”دی 712ئ/ 93 ھ دھاڑ تک 17 سال راجہ رہا ایہہ وادی سپت سندھو دے جنوبی حصے دا چھیکڑی \ آخری کشمیری برہمن راجہ جس دی کہ راجدھانی ”اروڑ”سی ۔ اس دے بعد وادی سپت سندھو وچ عرب ، ایرانی فارسی بانی ، افغانی ”دھارمک دھاڑاں ”دی ہک لمی واری دا منڈھ بنہیا جاندا اے ۔ کشمیری برہمن گزرے زمانے تے ہن وی ہندو دھرم دے سبھ توں معزز برہمن سمجھے جاندے ہن ۔ راجہ داہر بارے ایہہ لکھیا ملدا اے کہ اس نے اپنی بھین نال شادی کیتی ہوئی سی کیوں کہ جوتشی نے دَسیا سی کہ ایہہ بہت نصیباں والی اے ۔ اس گل وچ کنی اک حقیقت اے اس گل دی حقیقت بارے اج صرف قیاس توں ہی کم لیا جا سکدا اے کیوں کہ پرانے زمانے وچ اتہاسکاراں مطابق ایتھے بھین تے بھین رہی وادی سپت سندھو دے واس کزن میرج وی نہیں سی کردے ہوندے ۔ البتہ دھاڑاں \ حملہ آوراں بارے ایہہ ضرور ملدا اے کہ عرباں نے جس راجے بارے نفرت پھیلانی ہوندی اوتھے دھاڑ پان دا کارن ایہہ ضرور لکھیا ہوندا اے کہ دراصل ایہہ راجہ \ حاکم شراب پین نوں جائز سمجھدا سی ، جنسی خواہش پوری کرن وچ دھی بھین تے ماسی پھوپھی نوں وی نہیں سی بخشدا جتھوں اسیں اس نال لڑائی لڑی سی تے اج تہانوں وی دھی بھین دی پہچان اے ۔ عراقی \ عرب تاجرین دے بیڑے دی دیبل \ ٹھٹھہ \ کراچی دی بندرگاہ تے سمندری ڈاکاں \ بحری قزاقاں ہتھوں لٹے جان دی سزا حاکم \ راجے دا اسلوں تختہ ہی الٹ کے کیویں پوری ہوندی اے اس گل دا سمجھنا اج دے باشعور عوام توں بڑا اوکھا ہویا اے۔
حجاج بن یوسف نے راجہ داہر نوں خط اچ دھمکی دتی کہ لٹے گئے مال اچ سری لنکا \ سراندیپ توں ساڈے تحفے ، زیارت کرن آلے ، بیوہ سوانیاں تے انہاں دے مرداں دیاں لاشاں آ رہیاں ہن ۔ بادشاہ نے صرف ایہہ کہہ دتہ کہ ”ڈاکاں ہتھوں لٹیا ہویا سامان پچھاں مڑوانا میرے وس وچ نہیں تے نا ہی ایہہ میری ذمہ داری اے”۔ 76 ہجری نوں مکہ نیڑے طائف دے ثقفی قبیلے وچ جمن والا عماد الدین محمد بن قاسم بصرہ دے گورنر قاسم دا پتر تے عراق دے گورنر حجاج بن یوسف دا بھتیجا اے ۔ پنج سال دی عمر وچ جس دا پیو چلنا کرگیا ۔ اموی خلیفہ ولید بن عبدالملک دے دور وچ عراق دے گورنر تے اپنے چاچا حجاج بن یوسف دے حکم تے /708 91ہجری نوں 15 سال دی عمر وچ ایرانی کرداں دے خلاف لڑیا تے شیراز دا گورنر بنا دتہ گیا ۔جد حجاج بن یوسف نے شیراز دے گورنر نوں ہند \ سندھ تے دھاڑ پاون \ حملہ کرن دا حکم دتہ تاں اس نے چھ ہزار مہان لڑاکو ، سرکہ ، سرکے دے پانی نال پکیاں روٹیاں تے باقی جنگی خرچیاں واسطے موٹی رقم دے کے ”جہم بن زحر”دی اگوائی ہیٹھ قافلہ شیراز دے گورنر محمد بن قاسم کول گھلیا جہڑے کہ اگاں مکران آئے جتھے کہ پہلے ہی عربیاں دی حکومت ”محمد بن ہارون”چلا رہا ہائی ۔ ایتھے محمد بن قاسم دا قافلہ ہک مہینہ رہ کے اگلی جنگی حکمت عملی تیار کریندا رہا ۔ کیوں کہ اصل پہلی فتح دیبل بندر گاہ تے اس دے بعد راجہ داہر دا راجگڑھ تباہ کرنا سی ، اس واسطے عراق وچوں منجنیقاں تے ہور ہتھیار خوراک وغیرہ پہاڑی رستے دی وجہ توں سمندری رستے توں بیڑیاں وچ آ رہا ہائی جتھوں ہتھار تے لڑاکو دیبل وچ کٹھے اپڑنے ہن ۔ انہاں کول کئی منجنیقاں ہن پر ہک منجنیق ”عروس”جس نوں چلان لئی پنج سو بندے دی لوڑ ہوندی اے وی موجود ہائی جس نے دیبل دی فتح وچ سبھ توں ودھ کردار نبھایا۔
دھاڑاں
پنج گور دی دھاڑ
مکران دا گورنر محمد بن ہارون بیماری نال وی محمد بن قاسم نال ٹرن لئی تیار ہو گیا ۔ دھاڑاں دا قافلہ علاقے وچ پہنچن نال نکی موٹی جھڑپاں پہلے ہی شروع ہو گیاں ہن جتھوں محمد بن قاسم نے پہلے انہاں نکیاں ریاستاں نوں فتح کرن دا پروگرام بنایا ۔ انج پنج گور وچ پہلی دھاڑ پئی جتھے کہ حجاج بن یوسف دے گھلے ہوئے عربی دھاڑاں کامیابی حاصل کیتی ۔ پر اس تے کئی مہینے ضرور لگ گئے ہن ۔ اس جگہ نوں پہلے ”قنزپور” آکھیا جاندا سی ۔مکران اچوں راجے داہر کول ہر ویلے دیاں خبراں پکیاں پہنچدیاں رہیاں اس نے اپنی ماتحت ریاستاں نوں ہوشیار کر دتا جنہاں راہ اچ ہی قافلے نوں بہوں نقصان پہنچایا تا کہ دھاڑو راجگڑھ اروڑ اپڑن توں پہلے ہی کمزور ہو جاون پر عربیاں دی مکران اچ سرکار ہون دے کارن ہور دھاڑو وی پچھوں ہور وی آندے رہے ۔
ارمن بیلہ
پنجگور دے بعد ارمن بیلہ تے حملہ کیتا گیا جتھے کہ نال آیا ہویا مکران دا بیمار گورنر”محمد بن ہارون”مر گیا ۔ اسے شہر اچ حجاچ بن یوسف دے گھلے ہوئے جنگی سامان نال بھرے ہوئے سمندری راہ توں بیڑے قافلے دے حوالے کیتے گئے ۔
لسبیلہ دی لڑائی
محمد بن قاسم دی عرب یلغار دی خبر پہلے ہی راجہ داہر تک پہنچ چکی سی جس دی خبر تے مدد لئی اس نے لسبیلہ دے حاکم \ راجا نوں کیتی تے مدد لئی وی آکھیا ۔ چنانچہ لسبیلہ دے راجے نے عرب دھاڑاں دے 6000 \چھ ہزار دا لشکر لنگھن ویلے اپنے علاقے دے پہاڑی راہ دے پہاڑاں وچ کئی جگہ تے وقفے وقفے نال لڑاکاں دیاں ٹولیاں بٹھایاں ہویاں ہن جہڑیاں کہ اچانک تیراں تے نیزیاں نال جاندے قافلے تے دھاڑ \ حملہ پا دیندے جتھوں دھاڑاں دے قافلے نوں بہوں نقصان ہویا جس دی عربیاں نے پچھاں وی اطلاع گھلی ۔ کئی دفع دی اچانک دھاڑ توں تنگ آ کے آخرکار عربی لڑاکاں پہلے لسبیلہ دے قلعہ تے دھاڑ پان دا فیصلہ کیتا ۔
دیبل تے قبضہ
دیبل منڈھ توں ہی وادی سپت سندھو دے میدانی علاقے تے عرب تاجراں وچکار ہک وڈا تجارتی مرکز آ رہا اے ۔ موجودہ پنج دریائی دھرتی پنجاب دے زرخیز میداناں دے تاجراں دی منڈھ پرانی بندرگاہ دیبل ہی آ رہی اے ۔ اس دا تعارف بہت پرانا اے مختلف عرب ، فارسی باناں اپنی کتاباں وچ کیونکہ اس نوں ”دیبل”لکھیا اے جد کہ اس دا مقامی ناں ہور اے ، تاں ساڈے کول عربی کتاباں وچ اس واقع دی نسبت نال ”دیبل”مشہور اے ۔
دیبل وچ سمندر کنارے ہک بہت ودھیا مندر سی جتھے کہ مختلف سوداگر آ کے پراتنا پوجا کردے تے نذرانے چڑھاندے جتھوں کہ ایہہ بہت ہی مشہور تے امیر مندراں وچ شمار ہوندا ۔ نماشاں نوں جد چراغ بلدے تے شیکھر \ گمبد دی چوٹی تے موجود تیز سمندری ہواواں نال ریشمی جھنڈا وی چمکن تے لہران لگ جاندا جہڑا کہ سمندر وچ بہت دوروں ہی نظر آ جاندا ۔ جتھوں کہ عربیاں سمندری سوداگراں اس نوں ”دیبل”لہراندا ہویا جھنڈا ”دا ناں دتہ ۔ انج جد عربی اتہاسیاں اپنی فتوحات دا ذکر کیتا تاں انہاں اوہ ہی ناں ورتیا جہڑا کہ انہاں وچ مشہور ہائی ۔
پاکستان بنن دے بعد ساڈے وچ جد اس واقع نوں مشہور کرن دی لوڑ پئی تاں عربی \ فارسی کتاباں دے حوالاجات وچ موجود ناں”دیبل”ہی مشہور ہویا ۔ جس
دے مقام بارے اتہاسکار دو رائے دا شکار ہن کہ اوہ ٹھٹھہ اے یا کراچی دی پورٹ قاسم ۔ ہندو کتاباں تے اج دی پرکھ \ تحقیق انوسار \ مطابق وی کراچی تے ٹھٹھہ بارے لوکاں دی رائے مختلف اے ۔ دھاڑاں دیبل شہر دے محاصرہ \ چفیر ہو گئے بڑی سخت لڑائی چلدی رہی جہڑی کہ مکن دا ناں وی نہیں سی لائے رہی ۔ پر جد اندروں باہر آ کے ہک برہمن دسیا کہ جد تک ساڈا ایہہ مندر باقی اے سانوں شکست نہیں ہو سکدی ۔ایہہ سنن نال محمد بن قاسم نے منجنیق چلان دے ماہر ”جعونہ”نوں دس ہزار درہم انعام دے وعدے نال جھنڈا تے مندر تباہ کرن دا حکم دتہ جتھوں وڈی منجنیق نال جھنڈا تے شیکھر \ گنمبد سبھ بھڑ \ برباد ہو گئے ۔ ہندو دھرم دے مننہاراں کندھ توں باہر آ کے لڑاکاں \ جنگجاں عرب دھاڑاں تے دھاڑ پا دتی پر کمزور ہوون دی وجہ توں جلدی ہی دروازے کھول دتے تے پناہ منگن لگ پئے ۔ انج دیبل وی فتح ہو گیا جس دا راجہ”نیرون کوٹ”بھج گیا ۔
قلعہ نیرون کوٹ
نیرون کوٹ بارے آکھیا جاندا اے کہ ایہہ موجودہ حیدر آباد دا علاقہ اے ایتھوں دے راجہ جئے سنگھ جہڑا کہ راجہ داہر دا پتر ہائی \ سی ، نوں راج پردھان راجہ داہر نے حکم دتہ کہ نیرون کوٹ نوں چھوڑ کے برہمن آباد آ جاوئے جتھے کہ قبضہ گیراں نال وڈا یدھ پینا اے ۔ محمد بن قاسم جد نیرون کوٹ دے چفیر \ محاصرہ ہویا تاں راجے جئے سنگھ جہڑا کہ راجہ داہر نوں مل کے واپس آ گیا ہائی ، نے شہر دے بوہے کھول دتے تے آکھن لگا کہ میں حجاج بن یوسف نال معاہدہ کر کے آیا ہاں ۔ حالانکہ مل کے راجہ داہر نوں آیا سی ، تے اگلی تیاری کرن دی وجہ توں شہر عربیاں دے حوالے کر دتہ ۔
قلعہ سیوستان \ سہوان
نیرون کوٹ دے راجے جئے سنگھ نال امن معاہدہ کرن توں بعد محمد بن قاسم اس نوں نال لائے کے بدھ دھرم دے مننہاراں دے علاقے ول ٹر گیا جتھون دا آہری \ منتظم راجہ داہر دا بھتیجا ”بجے رائے”سی ۔ پچھلیاں ریاستاں دا حشر تے خبراں وادی سپت سندھو دیاں ساریاں ریاستاں وچ جنگل دی اگ وانگوں کھلریاں ہویاں ہن ۔ عرب دھاڑو \ حملہ آور جد سہوان وچ پہنچے تاں شہریاں شہر دے سارے بوہے بند کر لئے محمد بن قاسم نوں کسے خبر دتی کہ ایہہ بدھ دھرم دے منن ہاراں
\ پیروکاراں دا شہر اے تے تہاڈی دھارمک لڑائی ہنداں نال اے شہر واسو بدھ مت تہاڈے نال لڑنا نہیں چاہندے پر شہر دا ہندو پردھان راجہ داہر دا بھتیجا ”راجہ بجے سنگھ رائے” دے لڑاکو ڈٹے ہوئے ہن ۔ جتھوں محمد بن قاسم نے شہر تے منجنیقاں نال پتھر وسائے ، لوک راجہ بجے سنگھ کول گئے کہ اسیں انہاں دے مقابلے دے نہیں ہیں تسیں ہتھیار نا چلا پر اوہ نا منے ۔ آخرکار کجھ دن \ دینھ دی لڑائی توں بعد چپ کر کے راجہ بجے سنگھ دے لڑاکوں رات نوں شہر وچوں نکل گئے تے دن نوں شہریاں بوہے کھول دتے جتھوں عرب لڑاکو شہر وچ وڑ گئے تے لڑائی ختم \ مکت ہو گئی ۔
قلعہ اروڑ
ایہہ راجہ داہر دی راجدھانی سی ۔ اروڑ وچ محمد بن قاسم نے قلعے توں ہک میل دور ڈیرہ جمایا اس توں بعد قلعہ دے چفیر ہویا ۔ قلعہ اروڑ تے دھاڑ پان توں پہلے جہڑا محمد بن قاسم دا رقعہ ملدا اے اس تے انج طرح دی لکھت اے ۔”سانوں دھاڑ پان دی لوڑ اس لئی پیش آئی اے کہ تسیں سری لنکا \ سراندیپ توں آندے ہوئے ساڈے قافلے نوں لٹیا اے جس وچ سوانیاں ہن ۔ جدوں تسیں انہاں چیزاں نوں جائز سمجھیا تاں مینوں راجگڑھ توں حکم ہویا کہ تینوں تباہ کراں تے تیرا سر عراق گھلاں یا مڑ مر جاواں ۔ اس حکم تے عمل کرنا میں اپنا فرض سمجھدا ہاں”۔ اتہاسی لکھدے ہن کہ لوک سمجھ رہے ہن کہ راجہ داہر ہک وڈی فوج لائے کے باہروں آ کے قبضہ گیراں نال نبڑنا شروع کرنا اے پر ہک مہینے دے انتظار بعد انہاں نوں اندازہ ہو گیا کہ شائد ہن راجہ برہمن آباد دے قلعہ نوں چھوڑ کے ساڈی مدد لئی نہیں آندا ۔ انہاں قلعہ دی کندھ تے چڑھ کے قافلے نوں للکارنا شروع کر دتہ کہ جتنی دیر مرضی قلعہ دے چفیر بیٹھے رہو اسیں اپنا پورا راشن پانی لائے کے راجے دے انتظار وچ بیٹھے ہوئے ہیں جہڑا کہ ہند \ سندھ دے باقی راجگڑھاں وچوں لڑاکو لین گیا ہویا اے ۔ ایہہ آکھ کے اوہ کدی کدی تیر چلا کے ڈرانا وی شروع کر دیندے پر ہولے ہولے انہاں دی امید ٹٹدی گئی تے راجہ داہر فوج لے کے نا آیا آخرکار انہاں اپنے طور تے جنگ کرنی شروع کر دتی ۔ قلعہ اروڑ تے راجہ داہر دی بھین ”رانی بائی”بارے دو مختلف واقعات دا ذکر ملدا اے ۔ ہک کہ رانی بائی نے اندروں بہہ کے عربیاں دا مقابلہ کیتا دا کہ باروں کھلو کہ ہتھیار سٹن دا آکھیا جہڑے کہ انج ہن ۔
(1) محمد بن قاسم نوں پتہ لگ گیا کہ اروڑ قلعہ وچ موجود لوک غلط فہمی دا شکار ہن کہ راجہ ہند \ سندھ دی باقی ریاستاں وچوں لڑاکو کٹھے کرن گیا ہویا اے ۔ اس نے
راجہ داہر دی سوانی ”رانی لاڈی بائی” نوں راجہ داہر آلے اونٹھ جس تے اوہ ریاست وسن دے زمانے وچ وی کٹھے پھردے ہن تے لوکاں نوں اس دی پہچان ہائی ، سوار کر کے گھلیا جس نے قلعہ دی کندھ کول جا کے لوکاں نوں آواز دتی کہ لوکوں اپنی ریاست دا راجہ ماریا جا چکیا اے تسیں ہتھیار سٹ کے اپنی ہار من لو ۔ پر لوکاں اس دی گل دا یقین نا کیتا تے ہک جوتشن کولوں اپنے راجے دے جیونت مرنت دا حساب پچھن لگ پئے جس دسیا کہ راجہ اس دنیا تے موجود نہیں اے ۔ راجہ داہر دے قلعہ اروڑ تے بنائے گئے پردھان گوپی نوں جد یقین ہو گیا کہ لوک ہن تھک کے محمد بن قاسم نال رلنا چاہندے ہن اوہ رات دے ہنیرے وچ اپنے ٹبر نوں لائے کے قلعہ چتور آلے پاسے نکل گیا جس نوں عربی ٹولے دے علافی قبیلے دے ہک بندے ویکھ لیا ۔ جس نے سارا حال لکھ کے تیر نال بنھ کے باہر سٹیا ۔ محمد بن قاسم نوں جد ایہہ خبر ملی اس نے فورا قلعے تے دھاوا بول دتہ ۔ لوک پہلے ہی تھکے پئے ہن انہاں محمد بن قاسم دے اگوں ہتھیار سٹ دتے تے دروازے کھول دتے ۔
(2) اتہاسک لکھاری لکھدے ہن کہ قلعہ اروڑ تے حملے توں پہلے راجہ داہر دی بھین ”رانی بائی”نے راجہ داہر تے اس دی سوانی ”لاڈی بائی”نوں برہمن آباد دے قلعہ ول کڈھ دتہ تے ایتھے محمد بن قاسم \ عرب دھاڑاں دا مقابلہ مقامی لڑاکاں نال رل کے کیتا ۔ جد منجنیقاں تے تیراں دی دھاڑ ودھ گئی ”رانی بائی”حکم دتہ کہ جتھے ہن ساڈے مرد نہیں بچے اوتھے سانوں وی عرباں دے ہتھیں آن توں پہلے پہلے کپاہ تے لکڑیاں اکٹھیاں کر کے ساڑ دتہ جاوے ۔ کیوں کہ اسیں واہی واہ دیاں دھیاں ہیں تے اساں محنت کر کے زمین دی فصل \ سبزی کھان والے انہاں پہاڑیئے عرب ماس کھانے \ گوشت خوراں دے ہتھوں ذلیل نہیں ہونا چاہندیاں ۔قلعہ اروڑ بارے اجکل متضاد گلاں نال اتہاس بھریا پیا جنہاں جنہاں بارے اگر تحقیق کیتی وی جاوئے تے بے یقینی دی کیفیت دور نہیں ہو سکدی ۔ بعض دے نیڑے راجہ داہر اسے دھاڑ وچ ہاتھی توں ڈگ کے مریا سی تے بعض نیڑے ایتھوں ”گوپی رائے”نوں یدھ پردھان بنا کے برہمن آباد ٹر گیا سی ۔بہرحال قلعہ اروڑ تے قبضے دے انہاں دو متضاد واقعات وچوں جہڑا وی سچا اے اوہ وکھری گل اے پر قبضہ ہو ضرور گیا اتہاسکار لکھدے ہن کہ محمد بن قاسم دے قلعہ اروڑ تے دھاڑ نال ہتھیں بہت سارا مال دولت تے داس ، داسی \ غلام ، لونڈیاں وی قبضہ وچ آ گئے ۔ اس حکم دتہ کہ جہڑا معافی منگے اس نوں وی نا بخشیا جاوئے اس لئی وادی سندھ دے چھ ہزار لڑاکاں نوں قتل کروا دتہ گیا ، بہوں ساری سوانیاں تے بالاں نوں قیدی کر لیا گیا ۔ اروڑ دے قلعہ تے قبضے دے دوران راجہ داہر دی بھانجی سمیت راجگیر گھرانے دے تیھ 30 جیاں نوں وی قیدی بنا لیا ۔ انہاں قیدیاں وچوں کجھ نوں ویچ دتہ تے کجھ نوں عرب دھاڑاں آپس وچ ونڈ لیا جنہاں دا اوہ پسند تے ضرورت مطابق تبادلہ وی کردے رہے ۔ اروڑ توں بعد محمد بن قاسم دی دھاڑ قلعہ بھاتیہ تے پئی جتھے راجہ داہر دا پتریر راجہ ککسہ دی سرکار ہائی جس نے کہ محمد بن قاسم نال کوئی لڑائی نا کیتی جتھوں محمد بن قاسم اس نوں اپنا صلاحو \ مشیر بنا لیا ۔
قلعہ دھلیلہ
وادی سپت سندھو دی زرخیزی تاں مشہور ہائی سو ہائی ایتھوں دے مندراں وچ سونے دیاں مورتیاں تے انہاں تے چڑھائے جان والے ہیرے جواہرات وی دنیا وچ اپنی مثال آپ مشہور ہوندے ہن ۔ قلعہ اروڑ توں بعد عرب دھاڑو قلعہ دھلیلہ دے چفیر ہو گئے ۔ دھلیلہ دے راجیاں نوں پہلے ہی عربی قبضہ گیراں دا پتہ سی اس لئی اوہ تقریبا سولہ ہزار لڑاکاں دا ٹولہ قلعہ دے اندر راشن پانی لائے کے تیار رکھی بیٹھے ہن ۔ آکھیا جاندا اے کہ اس قلعہ دے اندر موجود لڑاکو دو مہینے تک اندروں بہہ کے لڑدے رہے تے عرب قبضہ گیر باہروں منجیقاں نال قلعے دیاں کندھاں نوں کمزور کردے رہے آخرکار قلعے دیاں کندھاں کمزور ہوندیاں گیاں تے ڈھہن لگ پیاں اتنا ویلا لڑن نال ودھ لڑاکو مرد مر چکے ہن تے بال تے سوانیاں وچ باقی بچ گئے جنہاں نوں عرب دے قانون مطابق غلام \ داس تے کنیزاں \ سیواکار بنا لیا گیا ۔ عربی دھاڑو ہر بندہ اپنے اپنے حصے وچ آن والے ہیرے ، جواہرات ، مال دولت ، غلام ، لونڈی تے مرکزی حکومت دا پنجواں حصہ اپنے وطن گھلدا رہا جس نوں ویکھ کے بہوں سارے ہور عرب لڑاکو وی پچھوں آندے رہے ۔
قلعہ باہمن \ برہمن آباد
پرانے زمانے وچ دھاڑاں \ حملہ آوراں دی سبھ توں وڈی فتح قلعہ تے قبضہ کرنا ہوندا ہائی جس دا مطلب ہوندا کہ میں راجدھانی دے گڑھ تے قبضہ کر لیا اے تے ہن پوری ریاست میرے قبضے وچ اے۔ جتھوں حملہ آوراں برہمن آباد دے قلعہ دا رخ کیتا ایتھے راجہ داہر تے اس دی سوانی ”لاڈی بائی”موجود ہن جتھے کہ چھ مہینے تک گھیرا \ محاصرہ رہا ۔ برہمن اتہاسک لکھتاں مطابق گھیرا توں تنگ آ کے قلعے وچ موجود لوک ہک لمبے گھیرا نال بھکھ ، بیماری ، مرض ، زخم تے باقی جانی \ انسانی لوڑاں توں تنگ آ کے آخرکار قلعہ دا وڈا بوہا کھولن ، پناہ دی پراتنا ، منت سماجت تے جان بخشی دی بنتی کرن باہر آن لگ پئے ۔ پر چھ مہینے دی کاوڑ توں محمد بن قاسم نے پناہ تے معافی دین دی بجائے قتل کرنا تے قیدی بنانا زیادہ مناسب سمجھیا ۔دراصل بوہا کھولدے ہی عربی دھاڑو اندر وڑ گئے جس کارن ”لاڈی بائی”بلدی چیتا وچ نا کود سکی تے باقی دیاں سوانیاں نال قبضے وچ کر لئی گئی ۔ ورنہ برہمن آباد دے قلعہ وچ راجہ داہر دی سوانی ”لاڈی بائی”ایہہ نیت کر کے بیٹھی ہائی کہ قلعہ فتح ہو گیا تاں اوہ اپنے بالاں سنے چیتا وچ کود جا سیں ۔
ریاست ملتان تے قبضہ
وادی سندھ دی سبھ توں امیر ریاست ملتان دسی جاندی اے جتھوں دے مندراں وچ موجود سونا عربستان تے ہندوستان دے لوکاں وچ ہک مثال دے طور تے موجود ہائی سی ۔ چج نامہ وچ ہک بندے جیڈے سونے دے بت دا ذکر اے ۔ اگرچے وادی سندھ دی ریاست ملتان دے مندراں وچ موجود سونے دی مقدار بارے اتہاسیاں نے بہوں مبالغے توں کم لائے کے اس نوں ہزاراں من دسیا اے پر انہاں لکھتاں مطابق ہزاراں من نا سہی پر اسیں اج دے لکھن پڑھن ہار ایہہ ضرور کہہ سکدے ہیں کہ کئی من سونا صرف ملتان دی ریاست توں کڈھ کے عرب گھلیا گیا ۔
کتابی حوالے
فتوح البلدان
احمد بن یحیی البلاذری دی ایہہ کتاب بنو امیہ دے دور حکومت دے بعد عباسی دورِ حکومت دی لکھی ہوئی اے جس دا اردو ترجمہ سید ابوالخیر مودودی دا لکھیا ہویا لبھ جاندا اے ۔ اس ترجمہ شدہ کتاب دے مطابق ہند /سندھ وچ اسلام تے مسلماناں دی آمد امویاں توں پہلے دی اے کہ حضرت عمر بن الخطاب نے حضرت عثمان بن ابوالعاص الثقفی نوں بحرین ، عمان دا گورنر15ہجری نوں بنایا جس اپنا ہک دستہ تھانہ/تانہ(بمبئی ، مہاراشٹر)گھلیا ۔ دیبل بارے عباسی دور دا لکھاری لکھدا اے کہ سمندری رستے تے دریائے سندھ دے گنوانڈھ ہک بڑا وڈا تجارتی مرکز اے ایتھے عمان دے گورنر عثمان دا بھرا المغیرہ ابن ابوالعاصی امویاں توں پہلے وی آ کے فتح حاصل کر چکے ہن ۔
اس کتاب وچ جنوبی وادی سندھ تے دھاڑ توں پہلے وی فتوح البلدان مطابق حضرت علی دے دورِ خلافت 38 \ 39 ہجری وچ قلات ، تے 44 ہجری نوں حضرت امیر معاویہ دے دورِ خلافت وچ بنوں تے دھاڑ ماری گئی ۔ دیبل دی دھاڑ توں بعد محمد بن قاسم نوں پچھاں بلاون آلے خلیفہ بارے بلاذری تے کجھ ہور اتہاسیاں \ مرخین دی خلیفہ سلیمان بن عبدالملک دے دور دی ہی تائید ہوندی اے جہڑا کہ ولید بن عبدالملک دے مرن توں بعد خلیفہ بنیا اس نے کئی تبدیلیاں کیتیاں ہن جیویں کہ عراق دا گورنر صالح بن عبدالرحمان ، جنوبی سپت سندھو دے ملہے \ مقبوضہ علاقیاں دی یزید بن ابی کبشہ نوں ذمہ داری دتی جس نے محمد بن قاسم نوں گرفتار کر کے عراق گھلیا جتھے کہ اس نوں اس دے گھلن آلے چاچے حجاج بن یوسف دے بنائی گئی مار کٹ آلی سخت جیل اچ رکھیا گیا جتھے کہ ایہہ کجھ دناں پچھے مر گیا ۔وادی سندھ دے جنوبی حصیاں دی فتح تے آون آلے اخراجات دا ذکر کریندے ہوئے بلاذری لکھدا اے کہ اس تے 6 کروڑ درہم خرچ ہوئے تے 12 کروڑ درہم دا مال ہتھیں چڑھیا ۔
تاریخ ابنِ خلدون
اس وچ دیبل دی فتح تے اس توں بعد محمد بن قاسم دے حال دا باب تاں موجود اے پر دھاڑ دا کارن سمندری ڈاکاں ہتھوں عرب تاجراں تے سوانیاں دے لٹے جان دا کوئی ذکر نہیں ۔تاریخ ابنِ خلدون وچ محمد بن قاسم دے کجھ وین \ نوحے لکھے ہوئے ہن جنہاں توں ایہہ پتہ لگدا اے کہ ایہہ راہ وچ نہیں مریا بلکہ عراق وچ قید دی سزا دیاں سختیاں نال مریا اے وین دی نثر انج اے ۔”ایہہ ٹھیک اے کہ اج میں بیڑیاں وچ جکڑا ہویا ہاں پر کدی میں وی ایران دے وڈے وڈے شہ سواراں نوں ڈھہا دتہ تے پہلواناں نوں ہرایا ہویا اے ۔ میں سرحداں دا محافظ ہاں پر حال اے اوئے اج انہاں مینوں ککھ دا نہیں رکھیا ہویا”۔کئی لکھاریاں ایہہ وی لکھیا اے کہ خلیفہ نے محمد بن قاسم نوں بغداد سدوایا آلی گل غلط اے کیوں کہ اس زمانے امویاں دا راجگڑھ بغداد نہیں بلکہ دمشق ہائی تے کجھ دے نیڑے پہلے بغداد لائے کے آیا گیا مڑ دمشق اچ رکھیا گیا ۔
چچ نامہ
1216راجہ داہر تے عرب ثقفی قبیلے دے عماد الدین محمد بن قاسم دی سرچ وچ ایہہ گل سامنے آئی اے کہ عرب وچ اتہاسکاراں کولوں اچیچے طور تے دھاڑو اپنے ناں دا اتہاس لکھواندے ہن اس لئی وادی سندھ \ ہند تے دھاڑ \ حملے دے بعد عربستان وچ 613 نوں ہک اتہاسکار \ مرخ ”علی بن حامد ابوبکر”نے ”تاریخ الہند والسند ”دے ناں تے کتاب لکھی ۔کجھ اتہاسیاں نیڑے کتاب ، لکھاری تے لکھت دے ایہہ ورہے غلط وی ہن ) جس دا تیرھویں صدی عیسوی وچ کوفے دے ابن سعد کوفی \حامد علی کوفی ترجمہ کر کے ”چج نامہ”دے ناں توں فارسی باناں وچ ٹوری ۔اس لئی ساڈے کول فارسی باناں دے زیادہ ویلے دے دھارمک اثر توں زیادہ تر حوالے ”چچ نامہ”جس نوں”فتح نامہ سندھ”وی آکھیا جاندا اے دے دتے جاندے ہن ۔دیبل تے محمد بن قاسم بارے سبھ توں مشہور کتاب ضرور منی جاندی اے پر اس دے بہوں سارے پڑھن ہاراں اس تے کئی جگہ تے تنقید وی بہوں کیتی اے ۔ اس دی وجہ ایہہ دسی جاندی اے کہ ایہہ کتاب واقع توں ڈیڈھ سو سال بعد لکھی گئی کتاب جس دا فارسی ترجمہ تیرہویں صدی عیسوی وچ حامد علی کوفی نے کیتا ۔ اصل وچ اس توں پہلے وی وادی سپت سندھو دیاں نکیاں ریاستاں تے نکی موٹی لڑائی پیندی رہی پر شیراز دے گورنر محمد بن قاسم نے کشمیری برہمناں دے مرکزی راجگڑھ تے فتح حاصل کر لئی تے اتوں ملتان دے مندراں وچوں اتنا سونا اکٹھا کیتا کہ پچھلیا نوں بغداد \ دمشق توں بغاوت کر کے ثقفی قبیلے دی ہند \ سندھ وچ ذاتی حکومت دے ہول پین لگ پئے جتھوں ایہہ متنازع واقعہ عربیاں لکھاریاں تے حاکماں وچ بھرواں مشہور ہو گیا ۔
محمد بن قاسم دی موت
محمد بن قاسم نوں واپس بلا کے 18جولائی 715 96/ ھ وچ قتل کروا دتہ گیا ۔پہلی گل تے ایہہ یاد رکھن تے سمجھن والی اے کہ اتنے وڈے ہندوستان وچ محمد بن قاسم دیاں مسلسل کامیابیاں تے حکومت دا قیام اس دے پچھلیاں توں پچ نہیں سی رہا ۔ اس وجہ توں اس نوں پچھاں بلا کے مروا دتہ گیا ۔ اتہاس وچ اس توں علاوہ وی ہور کئی وجوہات موجود ہن ۔ مثلا:
(1) بمطابق فتح نامہ
محمد بن قاسم نے راجہ داہر دیاں دھیاں راجکماری سوریا بائی تے راجکماری پریمل بائی نوں قبضے وچ کرن دے بعد خلیفہ ولید بن عبدالملک کول بغداد \ عراق گھل دتہ ۔خلیفہ جد سوریا بائی نوں اپنے کول سدیا تے اس دسیا کہ اوہ پہلے محمد بن قاسم دے حرم وچ رہ کے آئی ہوئی اے اس وجہ توں ہن اوہ بادشاہ دے قابل نہیں رہی ۔ ایہہ سن کے خلیفہ حکم دتہ کہ محمد بن قاسم نوں کچی کھل اچ سی کے راجگڑھ بغداد گھلیا جاوئے ۔ اس حکم تے عمل دے دو دن بعد محمد بن قاسم راہ وچ ہی مر گیا ۔چج نامہ دے مطابق راجہ داہر دی دھی سوریا بائی نوں چد پتہ لگا کہ ہن محمد بن قاسم نوں مروا دتہ گیا اے تاں اس اکھیا کہ میں تاں صرف اپنے پیو دا بدلہ لین واسطے محمد بن قاسم دے بارے ایہہ کجھ آکھیا ہائی \ سی ۔ محمد بن قاسم ساڈے واسطے بھرا تے پیو توں گھٹ نہیں اے اساں صرف سندھ تے اپنے پیو دا راج مکن دی وجہ توں الزام لایا اے ۔ راجکماری آکھیا کہ سیانے بادشاہ نوں چاہیدا ہوندا اے کہ گل سن کے عقل توں وی کم لوئے ۔ مڑ دل دے گویڑ نال سزا جزا دا حکم دیوئے ۔ تینوں میری گل سن کے تحقیق کر کے سزا دا حکم دیونا چاہیدا ہائی ۔ایہہ سن کے خلیفہ نے راجہ داہر دیاں دوویں دھیاں نوں سزا دے طور تے کندھ اچ چنوا دتہ ۔
(2) کئی ہور لکھتاں وچ سن 95 ھجری نوں حجاج بن یوسف عراق دا گورنر ، محمد بن قاسم نوں گھلن آلا اس دا چاچا مر گیا ۔ اس توں اگلے سال 96 ھجری نوں خلیفہ ولید بن عبدالملک دا وی مرن ہو گیا تے سلیمان بن عبدالملک خلیفہ بن گیا جہڑا کہ ایہہ جاندا ہائی \ سی کہ سندھ \ ہند وچ ثقفی قبیلے دے حجاج بن یوسف نے اپنے بھتیجے \ بھتریئے نوں گھلیا ہویا اے ، نویں خلیفہ نے محمد بن قاسم توں 3\4 سال توں حاصل کیتے گئے مال و دولت تے راجہ داہر دے شاہی گھرانے دیاں سوانیاں دی تفصیل تے مطالبہ کیتا ۔ جہڑیاں کہ محمد بن قاسم نے حرم وچوں کڈھ کے نویں خلیفہ دے حکم تے گھل دتیاں ۔ قافلہ جد سندھی شاہی سوانیاں لائے کے اپڑیا تاں خلیفہ حکم دتہ کہ انہاں نوں میرے شاہی حرم وچ شامل کر دتہ جاوئے جتھوں انہاں راجکماریاں نے دسیا کہ اسیں برہمن نسل در نسل سندھ دے راجے آ رہے ہیں محمد بن قاسم نے ساڈے علاقے وچ ہی سانوں اپنے حرم وچ رکھ کے تہاڈے توں پہلے پہل کر لئی اے ۔ ایہہ سن کے اس نویں خلیفہ نے اپنے دربار وچ محمد بن قاسم نوں کھوتے دی کھل وچ بنھ کے لائے آن دی فرمائش کر کے زید بن ابی کبشہ نوں سندھ دا نواں راجہ بنا کے گھلیا ۔ اہدے ہن کہ محمد بن قاسم نوں داند \ بلد دی کھل وچ ولیٹ کے خلیفہ ول گھلیا گیا جس وجہ توں اس دی جان راہ وچ ہی نکل گئی ہائی ۔جد کہ بعض اتہاسیاں \ مورخین نیڑے بادشاہ نے محمد بن قاسم نوں کچھ عرصہ دمشق وچ کئیا دے نیڑے 7 مہینے قید رکھ کے مروا دتہ ۔ محمد بن قاسم نوں جد قتل کروا دتہ گیا تاں بعد وچ راجہ داہر دی دھی آکھا کہ اس ساڈی عزت تے ہتھ نہیں پایا اسیں تاں بلکل محفوظ ہیں تے جان بجھ کے اس دا ناں لیا اے ۔ ایہہ سن کے خلیفہ نوں اپنے کیتے دا بہوں دکھ لگا ۔
اہل تشیع دے حوالہ جات
(1) ایرانی اہل تشیع شیراز دے اموی گورنر محمد بن قاسم بارے لکھدے ہن کہ اس زمانے وچ بنو امیہ دے مخالف ، روایت و حدیث دے استاد ”عطیہ ابن سعد عوفی”جہڑے کہ حضرت ابوبکر صدیق دے بھانجے دے پتر عبدالرحمن بن محمد الاشعث دے ساتھی ہن ۔ اوہ وی شیراز وچ لکے ہوئے ہن ۔ کیوں کہ اس زمانے وچ لکھتکار کولوں حضرت امام علی تے چنگا ماڑا بولن تے لکھوان دا عام رواج ہائی ۔ حجاج بن یوسف نے اپنے بھتیجے شیراز دے گورنر نوں خط لکھیا کہ اوہ حضرت عطیہ بن سعد عوفی نوں اپنے دربار وچ بلاوے تے انہاں کولوں خضرت امام علی دی گستاخی کروائے تے جے اوہ انج نا کرے ، اس دی داڑھی من کے اس نوں چار سو درئے مارے ۔ عوفی نا منیا ، تاں محمد بن قاسم نے انہاں دی داڑھی من کے انہاں نوں چار سو درئے مروائے جتھوں کہ اوہ خراسان ٹر گئے ۔
(2) معاویہ بن حارث علافی تے انہاں دا بھرا محمد بن حارث علافی \علوی امویاں دے خلاف ہو گئے ہن جس دے نتیجے وچ عمان دا گورنر مار دتہ گیا تے محمد علافی اوتھوں پنچ سو ساتھیاں سمیت بھج کے راجہ چج دے پتر راجہ داہر دے زیر قبضہ علاقے مکران اچ آ گئے یعنی راجہ داہر نے انہاں نوں اپنی پناہ اچ لیا ہویا ہائی \ سی ۔
(3) اتہاسک لکھتاں ایہہ وی دسدیاں ہن کہ علافی \علوی نظریات آلے لوگ مکران اچ آ گئے ہن انہاں باغیاں وچوں ہک نوں سعید بن اسلم کلابی نے قتل کیتا ہویا سی جس دے بدلے وچ علافیاں سعید بن اسلم نوں قتل کر دتہ جتھوں حجاج بن یوسف نے خلافتِ اموی دے باغیاں علافیاں \ علویاں دا پیچھا کرنا شروع کر دتہ جہڑے کہ راجہ داہر کول لکے ہوئے ہن ۔ کیوں کہ اموی مسلسل اپنی کامیابیاں ، راج شاہی \ سلطنت دے ودھاوئے لئی ہر لڑائی لڑدے رہ جاندے ہن اس لئی عراق دے گورنر حجاج بن یوسف نے 93ھ نوں شیراز \ ایران دے گورنر ، اپنے بھتیجے محمد بن قاسم نوں مکران اچ باغیاں علافیاں \ علویاں نوں مکان لئی دھاڑ پان \ دھاوا بولن دا حکم دتہ ۔
(ابن سعد )
(طبقات الکبری ، جلد نمبر6 ، صفحہ305) ابن جریر طبری
(تاریخ طبری ، جلد نمبر 11، صفحہ 641)
حافظ ابن حجر عسقلانی
(تہذیب التہذیب ،جلد نمبر7، صفحہ226
The Arabs in Sind : 712-1026 AD
اس کتاب وچ عربی دھاڑ دی وجہ دیبل وچ ڈاکواں دی لٹ مار دا انکار کیتا گیا اے ۔اس نے عرب اتہاسکار علی بن محمد بن عبداللہ المدنی دی ترائے کتاباں دے حوالہ دتے ہن ۔ ایہہ لکھاری لکھدا اے کہ محمد بن قاسم توں پہلے وی ایتھے عربی دھاڑ پاندے رہ جاندے ہن ۔ حجاج بن یوسف نے بنوامیہ دے خلیفہ توں ہند \ سندھ تے دھاڑ مارن دی اجازت منگی کہ میں اس تے لگن آلے پیسے توں کئی گنا واپس کرن دا پابند ہاں ۔ چتھوں اس علاقے تے دوجے خلیفہ طرفوں لگی 60 سالہ پابندی ہٹا لئی گئی تے محمد بن قاسم نوں گھلیا گیا ۔اے بک آف کونکوئسٹ : A book of conquest کراچی توں آر سی ڈی ہائی وے تے گوادر جا تے راہ وچ مکران کوسٹل ہائی وے آندا اے اسے راہ دے اتے ہک وڈی ساری تختی لگی ہوئی اے کہ محمد بن قاسم دے نال آون آلیا دیاں قبراں اس پاسے ہن ۔ انہاں قبراں بارے تحقیق دسدی اے کہ قبراں دا ایہہ ڈیزائن ایتھے شروع ہی سولہویں صدی دے بعد ہویا جد کہ واقعہ اٹھویں صدی دا اے ۔ ایہہ کتاب اپنی تحقیق دے مطابق انہاں قبراں دی تعمیر اٹھارویں صدی دی دسدی اے ۔
The great Mughals and their India
”ڈرک کولیئر”دی کتاب جتھے اس نے ہندوستان وچ اسلام کھلرن دیاں وجوہات ، تجارت ، ہجرت ، صوفیا دی آمد ، وڈی ذاتاں برہمن وغیرہ دی چھوٹی ذات دے ہندواں نال بے انصافی دا ذکر کیتا اے اوتھے ایہہ وی دسیا اے کہ عرب تے ہند دی تجارت بہت پرانی اے ۔میسور \ کرناٹک دے ساحلی شہر ”مالابار”وچ اسلام دی آمد توں وی پہلے عرب تاجر رہندے ہن ۔ کجھ لوک اہدے ہن کہ انہاں اتھے شادیاں وی کیتیاں ہویاں ہن ۔ پہاڑی عرب تاجر بحری رستے توں ایران ، ہندوستان ، انڈونشیا ، ملائشیا تک تجارت کردے ہن جس کارن بحیرہ عرب ، بحر ہند وچ چاہ بہار ، گوادر ، پسنی ، دیبل ، گجرات ، تانہ \ تھانہ (بمبئی ، مہاراشٹرا)وچ کجھ عرب تاجر تجارتی مقاصد نال رہندے تے انہاں علاقیاں وچوں تاجراں واسطے چیزاں کٹھیاں کر رکھدے ہن ۔”ڈرک کولیئر ”دے نیڑے برصغیر دے انہاں عرب تاجراں اتھے محمد بن قاسم دی دھاڑ توں بہوں پہلے اسلام قبول کیتا ۔ملائشیا ، انڈونشیا نال عرباں دا ربڑ جہڑی کہ انہاں ملکاں وچ درخت وچوں نکلدی اے دا کاروبار ہائی \ سی ۔ اوہ اج دے وڈے تے انجن آلے بیڑے وانگوں مسلسل لمے سفر نہیں کردے ہن بلکہ سوائے مجبوری دے ساحلی کنارے نال سفر کرنا زیاد مناسب سمجھدے ہن جتھوں اوہ ساحلی شہراں وچ آرام تے تجارتی لین دین وی کردے ہوئے جاندے ہن
”بنتی ”
میری انے دن دی تحقیق دے دوہیں ونکی \ قسمی حوالے تہاڈے سامنے رکھ دتے گئے ہن جنہاں وچوں سچائی دی کھوج تسیں آپے کرنی اے ۔ جہڑا نتیجہ میں اپنے طور تے کڈھیا اے اوہ ایہہ اے کہ عماد الدین محمد بن قاسم جہڑا کہ ثقفی قبیلے نال تعلق رکھدا ہائی ساڈے بھانے اوہ جہڑے وی خلیفہ دے دور وچ واپس بلایا گیا ، بھاویں راہ وچ مریا اے یا ست مہینے دی قید کٹ کے مریا اے پر مریا ضرور وادی سپت سندھو دے راجگیر گھرانے دیاں رانیاں تے جنسی جبر دی سزا وچ اے ۔قیام پاکستان توں پہلے دیبل جس نوں انگریز دور وچ ”لاہوری بند ”آکھیا جاندا رہا اے جتھے کہ گوریا نے پنجاب توں تجارتی سامان باہر گھلن لئی بندرگاہ بنوائی کیوں کہ ایہہ پنجاب دی نزدیک ترین بندرگاہ اے پہلے ایتھوں دے واقع تے عماد الدین محمد بن قاسم ثقفی دی دھاڑ نوں کوئی خاص اہمیت نہیں ملی ۔ پر 1947 وچ دھارمک پدھر تے ونڈ ہون مگروں ابھریا جہڑا کہ 1970 توں ”مطالعہ پاکستان ”دی نصابی \ subjective کتاب وچ اچیچے پدھر تے ابھار دتہ گیا تے وجہ ایہہ دسی گئی کہ ایہہ ملک اسے دن ہی بن گیا سی جد محمد بن قاسم نے پہلا بندہ مسلمان کیتا سی ۔ چج نامہ دے مطابق محمد بن ہارون النمری 86 ھ اچ حجاج دا گورنر بنایا گیا جس دے دور وچ ایہہ واقعہ پیش آیا تے محمد بن قاسم دی دھاڑ 93ھ نوں ہوئی اے پر انہاں تاریخاں وچ دیبل دے ڈاکواں دی لٹ مار کدوں ہوئی اس دا ذکر نہیں ملدا تے نا ہی البلاذری دی کتاب فتوح البلدان وچ اس واقع دی تاریخی سند دا ذکر اے ۔بعض لکھاریاں تاں وادی سندھ تے دھاڑ پاون دی اصل وجہ اموی دور اچ مروان قبیلے دی بغاوت لکھی اے ۔محمد بن قاسم دے لشکر نوں ریاست ملتان دے موجودہ ”قلعہ قاسم باغ ملتان”تک مختلف لڑائیاں کر کے آندے نوں 3 \ 4 سال دا عرصہ لگا تے پچھوں ہور لڑاکو وی آندے رہے
”راجہ داہر دی موت”بارے دو رائے موجود ہن ۔
(1) کجھ لکھاریاں نیڑے 2 جولائی \ 10رمضان 712 93/ھ نوں قلعہ اروڑ دی لڑائی وچ راجہ داہر دس دن تک لڑدا ہویا ماریا گیا ۔
(2) بعضے نیڑے 715 96/ ھ نوں ریاست ملتان تے دھاڑ دے بعد راجہ داہر موجودہ جھنگ دے علاقے وچ لڑدا ہویا ماریا گیا ۔ اس گل دا”گویڑ ”(زیر بحث معاملے بارے اندازہ لانا)موجودہ جھنگ دے علاقے وچ 1947 دی پنجاب ونڈ تک قلعہ اروڑ دے رہن والے لوکاں ، جنہاں نوں اروڑہ آکھیا جاندا اے دے ہندو لوکاں دی موجودگی جنہاں وچ سیٹھی تے کھرانہ ورگیاں پڑھی لکھیاں تے کاروباری لگراں \ Branches وی شامل ہن توں وی ہوندا اے ۔ ایہہ اپنے آپ نوں وادی سندھ دے پہلے عرب دھاڑو دے مقابلے وچ راجہ داہر دا وفادار خاندان سمجھدے ہن جس بھانے انہاں نے اپنی راجدھانی تک نوں چھوڑ دتہ ایہہ پنجاب ونڈ دے بعد بھارت ٹر گئے ہن ۔ پاکستان بنن دے بعد دھارمک پدھر تے مسلسل محمد بن قاسم نوں ہیرو بنا کے پیش کیتا گیا پر 1960 توں سندھی قوم پرست راجہ داہر نوں اپنا ہیرو مننا تے اس بارے لکھنا شروع ہو گئے جہڑا کہ دراصل وادی سپت سندھو سانجھا راجہ سی ۔ ساڈا جد وی اتہاس لکھیا جا سیں راجہ داہر نوں ہمیشہ یاد رکھیا جا سیں ۔

اس کتاب وچ جنوبی وادی سندھ تے دھاڑ توں پہلے وی فتوح البلدان مطابق حضرت علی دے دورِ خلافت 38 \ 39 ہجری وچ قلات ، تے 44 ہجری نوں حضرت امیر معاویہ دے دورِ خلافت وچ بنوں تے دھاڑ ماری گئی ۔ دیبل دی دھاڑ توں بعد محمد بن قاسم نوں پچھاں بلاون آلے خلیفہ بارے بلاذری تے کجھ ہور اتہاسیاں \ مرخین دی خلیفہ سلیمان بن عبدالملک دے دور دی ہی تائید ہوندی اے جہڑا کہ ولید بن عبدالملک دے مرن توں بعد خلیفہ بنیا اس نے کئی تبدیلیاں کیتیاں ہن جیویں کہ عراق دا گورنر صالح بن عبدالرحمان ، جنوبی سپت سندھو دے ملہے \ مقبوضہ علاقیاں دی یزید بن ابی کبشہ نوں ذمہ داری دتی جس نے محمد بن قاسم نوں گرفتار کر کے عراق گھلیا جتھے کہ اس نوں اس دے گھلن آلے چاچے حجاج بن یوسف دے بنائی گئی مار کٹ آلی سخت جیل اچ رکھیا گیا جتھے کہ ایہہ کجھ دناں پچھے مر گیا ۔وادی سندھ دے جنوبی حصیاں دی فتح تے آون آلے اخراجات دا ذکر کریندے ہوئے بلاذری لکھدا اے کہ اس تے چھ کروڑ درہم خرچ ہوئے تے12کروڑ درہم دا مال ہتھیں چڑھیا ۔
تاریخ ابنِ خلدون
اس وچ دیبل دی فتح تے اس توں بعد محمد بن قاسم دے حال دا باب تاں موجود اے پر دھاڑ دا کارن سمندری ڈاکاں ہتھوں عرب تاجراں تے سوانیاں دے لٹے جان دا کوئی ذکر نہیں ۔تاریخ ابنِ خلدون وچ محمد بن قاسم دے کجھ وین \ نوحے لکھے ہوئے ہن جنہاں توں ایہہ پتہ لگدا اے کہ ایہہ راہ وچ نہیں مریا بلکہ عراق وچ قید دی سزا دیاں سختیاں نال مریا اے وین دی نثر انج اے ۔”ایہہ ٹھیک اے کہ اج میں بیڑیاں وچ جکڑا ہویا ہاں پر کدی میں وی ایران دے وڈے وڈے شہ سواراں نوں ڈھہا دتہ تے پہلواناں نوں ہرایا ہویا اے ۔ میں سرحداں دا محافظ ہاں پر حال اے اوئے اج انہاں مینوں ککھ دا نہیں رکھیا ہویا”۔کئی لکھاریاں ایہہ وی لکھیا اے کہ خلیفہ نے محمد بن قاسم نوں بغداد سدوایا آلی گل غلط اے کیوں کہ اس زمانے امویاں دا راجگڑھ بغداد نہیں بلکہ دمشق ہائی تے کجھ دے نیڑے پہلے بغداد لائے کے آیا گیا مڑ دمشق اچ رکھیا گیا ۔
چچ نامہ
1216راجہ داہر تے عرب ثقفی قبیلے دے عماد الدین محمد بن قاسم دی سرچ وچ ایہہ گل سامنے آئی اے کہ عرب وچ اتہاسکاراں کولوں اچیچے طور تے دھاڑو اپنے ناں دا اتہاس لکھواندے ہن اس لئی وادی سندھ \ ہند تے دھاڑ \ حملے دے بعد عربستان وچ 613 نوں ہک اتہاسکار \ مرخ ”علی بن حامد ابوبکر”نے ”تاریخ الہند والسند ”دے ناں تے کتاب لکھی ۔کجھ اتہاسیاں نیڑے کتاب ، لکھاری تے لکھت دے ایہہ ورہے غلط وی ہن ) جس دا تیرھویں صدی عیسوی وچ کوفے دے ابن سعد کوفی \حامد علی کوفی ترجمہ کر کے ”چج نامہ”دے ناں توں فارسی باناں وچ ٹوری ۔اس لئی ساڈے کول فارسی باناں دے زیادہ ویلے دے دھارمک اثر توں زیادہ تر حوالے ”چچ نامہ”جس نوں”فتح نامہ سندھ”وی آکھیا جاندا اے دے دتے جاندے ہن ۔دیبل تے محمد بن قاسم بارے سبھ توں مشہور کتاب ضرور منی جاندی اے پر اس دے بہوں سارے پڑھن ہاراں اس تے کئی جگہ تے تنقید وی بہوں کیتی اے ۔ اس دی وجہ ایہہ دسی جاندی اے کہ ایہہ کتاب واقع توں ڈیڈھ سو سال بعد لکھی گئی کتاب جس دا فارسی ترجمہ تیرہویں صدی عیسوی وچ حامد علی کوفی نے کیتا ۔ اصل وچ اس توں پہلے وی وادی سپت سندھو دیاں نکیاں ریاستاں تے نکی موٹی لڑائی پیندی رہی پر شیراز دے گورنر محمد بن قاسم نے کشمیری برہمناں دے مرکزی راجگڑھ تے فتح حاصل کر لئی تے اتوں ملتان دے مندراں وچوں اتنا سونا اکٹھا کیتا کہ پچھلیا نوں بغداد \ دمشق توں بغاوت کر کے ثقفی قبیلے دی ہند \ سندھ وچ ذاتی حکومت دے ہول پین لگ پئے جتھوں ایہہ متنازع واقعہ عربیاں لکھاریاں تے حاکماں وچ بھرواں مشہور ہو گیا ۔
محمد بن قاسم دی موت
محمد بن قاسم نوں واپس بلا کے 18جولائی 715 96/ ھ وچ قتل کروا دتہ گیا ۔پہلی گل تے ایہہ یاد رکھن تے سمجھن والی اے کہ اتنے وڈے ہندوستان وچ محمد بن قاسم دیاں مسلسل کامیابیاں تے حکومت دا قیام اس دے پچھلیاں توں پچ نہیں سی رہا ۔ اس وجہ توں اس نوں پچھاں بلا کے مروا دتہ گیا ۔ اتہاس وچ اس توں علاوہ وی ہور کئی وجوہات موجود ہن ۔ مثلا:
(1) بمطابق فتح نامہ
محمد بن قاسم نے راجہ داہر دیاں دھیاں راجکماری سوریا بائی تے راجکماری پریمل بائی نوں قبضے وچ کرن دے بعد خلیفہ ولید بن عبدالملک کول بغداد \ عراق گھل دتہ ۔خلیفہ جد سوریا بائی نوں اپنے کول سدیا تے اس دسیا کہ اوہ پہلے محمد بن قاسم دے حرم وچ رہ کے آئی ہوئی اے اس وجہ توں ہن اوہ بادشاہ دے قابل نہیں رہی ۔ ایہہ سن کے خلیفہ حکم دتہ کہ محمد بن قاسم نوں کچی کھل اچ سی کے راجگڑھ بغداد گھلیا جاوئے ۔ اس حکم تے عمل دے دو دن بعد محمد بن قاسم راہ وچ ہی مر گیا ۔چج نامہ دے مطابق راجہ داہر دی دھی سوریا بائی نوں چد پتہ لگا کہ ہن محمد بن قاسم نوں مروا دتہ گیا اے تاں اس اکھیا کہ میں تاں صرف اپنے پیو دا بدلہ لین واسطے محمد بن قاسم دے بارے ایہہ کجھ آکھیا ہائی \ سی ۔ محمد بن قاسم ساڈے واسطے بھرا تے پیو توں گھٹ نہیں اے اساں صرف سندھ تے اپنے پیو دا راج مکن دی وجہ توں الزام لایا اے ۔ راجکماری آکھیا کہ سیانے بادشاہ نوں چاہیدا ہوندا اے کہ گل سن کے عقل توں وی کم لوئے ۔ مڑ دل دے گویڑ نال سزا جزا دا حکم دیوئے ۔ تینوں میری گل سن کے تحقیق کر کے سزا دا حکم دیونا چاہیدا ہائی ۔ایہہ سن کے خلیفہ نے راجہ داہر دیاں دوویں دھیاں نوں سزا دے طور تے کندھ اچ چنوا دتہ ۔
(2) کئی ہور لکھتاں وچ سن 95 ھجری نوں حجاج بن یوسف عراق دا گورنر ، محمد بن قاسم نوں گھلن آلا اس دا چاچا مر گیا ۔ اس توں اگلے سال 96 ھجری نوں خلیفہ ولید بن عبدالملک دا وی مرن ہو گیا تے سلیمان بن عبدالملک خلیفہ بن گیا جہڑا کہ ایہہ جاندا ہائی \ سی کہ سندھ \ ہند وچ ثقفی قبیلے دے حجاج بن یوسف نے اپنے بھتیجے \ بھتریئے نوں گھلیا ہویا اے ، نویں خلیفہ نے محمد بن قاسم توں 3\4 سال توں حاصل کیتے گئے مال و دولت تے راجہ داہر دے شاہی گھرانے دیاں سوانیاں دی تفصیل تے مطالبہ کیتا ۔ جہڑیاں کہ محمد بن قاسم نے حرم وچوں کڈھ کے نویں خلیفہ دے حکم تے گھل دتیاں ۔ قافلہ جد سندھی شاہی سوانیاں لائے کے اپڑیا تاں خلیفہ حکم دتہ کہ انہاں نوں میرے شاہی حرم وچ شامل کر دتہ جاوئے جتھوں انہاں راجکماریاں نے دسیا کہ اسیں برہمن نسل در نسل سندھ دے راجے آ رہے ہیں محمد بن قاسم نے ساڈے علاقے وچ ہی سانوں اپنے حرم وچ رکھ کے تہاڈے توں پہلے پہل کر لئی اے ۔ ایہہ سن کے اس نویں خلیفہ نے اپنے دربار وچ محمد بن قاسم نوں کھوتے دی کھل وچ بنھ کے لائے آن دی فرمائش کر کے زید بن ابی کبشہ نوں سندھ دا نواں راجہ بنا کے گھلیا ۔ اہدے ہن کہ محمد بن قاسم نوں داند \ بلد دی کھل وچ ولیٹ کے خلیفہ ول گھلیا گیا جس وجہ توں اس دی جان راہ وچ ہی نکل گئی ہائی ۔جد کہ بعض اتہاسیاں \ مورخین نیڑے بادشاہ نے محمد بن قاسم نوں کچھ عرصہ دمشق وچ کئیا دے نیڑے 7 مہینے قید رکھ کے مروا دتہ ۔ محمد بن قاسم نوں جد قتل کروا دتہ گیا تاں بعد وچ راجہ داہر دی دھی آکھا کہ اس ساڈی عزت تے ہتھ نہیں پایا اسیں تاں بلکل محفوظ ہیں تے جان بجھ کے اس دا ناں لیا اے ۔ ایہہ سن کے خلیفہ نوں اپنے کیتے دا بہوں دکھ لگا ۔
اہل تشیع دے حوالہ جات
(1) ایرانی اہل تشیع شیراز دے اموی گورنر محمد بن قاسم بارے لکھدے ہن کہ اس زمانے وچ بنو امیہ دے مخالف ، روایت و حدیث دے استاد ”عطیہ ابن سعد عوفی”جہڑے کہ حضرت ابوبکر صدیق دے بھانجے دے پتر عبدالرحمن بن محمد الاشعث دے ساتھی ہن ۔ اوہ وی شیراز وچ لکے ہوئے ہن ۔ کیوں کہ اس زمانے وچ لکھتکار کولوں حضرت امام علی تے چنگا ماڑا بولن تے لکھوان دا عام رواج ہائی ۔ حجاج بن یوسف نے اپنے بھتیجے شیراز دے گورنر نوں خط لکھیا کہ اوہ حضرت عطیہ بن سعد عوفی نوں اپنے دربار وچ بلاوے تے انہاں کولوں خضرت امام علی دی گستاخی کروائے تے جے اوہ انج نا کرے ، اس دی داڑھی من کے اس نوں چار سو درئے مارے ۔ عوفی نا منیا ، تاں محمد بن قاسم نے انہاں دی داڑھی من کے انہاں نوں چار سو درئے مروائے جتھوں کہ اوہ خراسان ٹر گئے ۔
(2) معاویہ بن حارث علافی تے انہاں دا بھرا محمد بن حارث علافی /علوی امویاں دے خلاف ہو گئے ہن جس دے نتیجے وچ عمان دا گورنر مار دتہ گیا تے محمد علافی اوتھوں پنچ سو ساتھیاں سمیت بھج کے راجہ چج دے پتر راجہ داہر دے زیر قبضہ علاقے مکران اچ آ گئے یعنی راجہ داہر نے انہاں نوں اپنی پناہ اچ لیا ہویا ہائی سی ۔
(3) اتہاسک لکھتاں ایہہ وی دسدیاں ہن کہ علافی \علوی نظریات آلے لوگ مکران اچ آ گئے ہن انہاں باغیاں وچوں ہک نوں سعید بن اسلم کلابی نے قتل کیتا ہویا سی جس دے بدلے وچ علافیاں سعید بن اسلم نوں قتل کر دتہ جتھوں حجاج بن یوسف نے خلافتِ اموی دے باغیاں علافیاں \ علویاں دا پیچھا کرنا شروع کر دتہ جہڑے کہ راجہ داہر کول لکے ہوئے ہن ۔ کیوں کہ اموی مسلسل اپنی کامیابیاں ، راج شاہی سلطنت دے ودھاوئے لئی ہر لڑائی لڑدے رہ جاندے ہن اس لئی عراق دے گورنر حجاج بن یوسف نے 93ھ نوں شیراز \ ایران دے گورنر ، اپنے بھتیجے محمد بن قاسم نوں مکران اچ باغیاں علافیاں \ علویاں نوں مکان لئی دھاڑ پان \ دھاوا بولن دا حکم دتہ ۔
(ابن سعد )
(طبقات الکبری ، جلد نمبر6 ، صفحہ305) ابن جریر طبری
(تاریخ طبری ، جلد نمبر 11، صفحہ 641)
حافظ ابن حجر عسقلانی
(تہذیب التہذیب ،جلد نمبر7، صفحہ226
The Arabs in Sind : 712-1026 AD
اس کتاب وچ عربی دھاڑ دی وجہ دیبل وچ ڈاکواں دی لٹ مار دا انکار کیتا گیا اے ۔اس نے عرب اتہاسکار علی بن محمد بن عبداللہ المدنی دی ترائے کتاباں دے حوالہ دتے ہن ۔ ایہہ لکھاری لکھدا اے کہ محمد بن قاسم توں پہلے وی ایتھے عربی دھاڑ پاندے رہ جاندے ہن ۔ حجاج بن یوسف نے بنوامیہ دے خلیفہ توں ہند \ سندھ تے دھاڑ مارن دی اجازت منگی کہ میں اس تے لگن آلے پیسے توں کئی گنا واپس کرن دا پابند ہاں ۔ چتھوں اس علاقے تے دوجے خلیفہ طرفوں لگی 60 سالہ پابندی ہٹا لئی گئی تے محمد بن قاسم نوں گھلیا گیا ۔اے بک آف کونکوئسٹ : A book of conquest کراچی توں آر سی ڈی ہائی وے تے گوادر جا تے راہ وچ مکران کوسٹل ہائی وے آندا اے اسے راہ دے اتے ہک وڈی ساری تختی لگی ہوئی اے کہ محمد بن قاسم دے نال آون آلیا دیاں قبراں اس پاسے ہن ۔ انہاں قبراں بارے تحقیق دسدی اے کہ قبراں دا ایہہ ڈیزائن ایتھے شروع ہی سولہویں صدی دے بعد ہویا جد کہ واقعہ اٹھویں صدی دا اے ۔ ایہہ کتاب اپنی تحقیق دے مطابق انہاں قبراں دی تعمیر اٹھارویں صدی دی دسدی اے ۔
The great Mughals and their India
”ڈرک کولیئر”دی کتاب جتھے اس نے ہندوستان وچ اسلام کھلرن دیاں وجوہات ، تجارت ، ہجرت ، صوفیا دی آمد ، وڈی ذاتاں برہمن وغیرہ دی چھوٹی ذات دے ہندواں نال بے انصافی دا ذکر کیتا اے اوتھے ایہہ وی دسیا اے کہ عرب تے ہند دی تجارت بہت پرانی اے ۔میسور کرناٹک دے ساحلی شہر ”مالابار”وچ اسلام دی آمد توں وی پہلے عرب تاجر رہندے ہن ۔ کجھ لوک اہدے ہن کہ انہاں اتھے شادیاں وی کیتیاں ہویاں ہن ۔ پہاڑی عرب تاجر بحری رستے توں ایران ، ہندوستان ، انڈونشیا ، ملائشیا تک تجارت کردے ہن جس کارن بحیرہ عرب ، بحر ہند وچ چاہ بہار ، گوادر ، پسنی ، دیبل ، گجرات ، تانہ تھانہ (بمبئی ، مہاراشٹرا)وچ کجھ عرب تاجر تجارتی مقاصد نال رہندے تے انہاں علاقیاں وچوں تاجراں واسطے چیزاں کٹھیاں کر رکھدے ہن ۔”ڈرک کولیئر ”دے نیڑے برصغیر دے انہاں عرب تاجراں اتھے محمد بن قاسم دی دھاڑ توں بہوں پہلے اسلام قبول کیتا ۔ملائشیا ، انڈونشیا نال عرباں دا ربڑ جہڑی کہ انہاں ملکاں وچ درخت وچوں نکلدی اے دا کاروبار ہائی سی ۔ اوہ اج دے وڈے تے انجن آلے بیڑے وانگوں مسلسل لمے سفر نہیں کردے ہن بلکہ سوائے مجبوری دے ساحلی کنارے نال سفر کرنا زیاد مناسب سمجھدے ہن جتھوں اوہ ساحلی شہراں وچ آرام تے تجارتی لین دین وی کردے ہوئے جاندے ہن ۔
”بنتی ”
میری انے دن دی تحقیق دے دوہیں ونکی قسمی حوالے تہاڈے سامنے رکھ دتے گئے ہن جنہاں وچوں سچائی دی کھوج تسیں آپے کرنی اے ۔ جہڑا نتیجہ میں اپنے طور تے کڈھیا اے اوہ ایہہ اے کہ عماد الدین محمد بن قاسم جہڑا کہ ثقفی قبیلے نال تعلق رکھدا ہائی ساڈے بھانے اوہ جہڑے وی خلیفہ دے دور وچ واپس بلایا گیا ، بھاویں راہ وچ مریا اے یا ست مہینے دی قید کٹ کے مریا اے پر مریا ضرور وادی سپت سندھو دے راجگیر گھرانے دیاں رانیاں تے جنسی جبر دی سزا وچ اے ۔قیام پاکستان توں پہلے دیبل جس نوں انگریز دور وچ ”لاہوری بند ”آکھیا جاندا رہا اے جتھے کہ گوریا نے پنجاب توں تجارتی سامان باہر گھلن لئی بندرگاہ بنوائی کیوں کہ ایہہ پنجاب دی نزدیک ترین بندرگاہ اے پہلے ایتھوں دے واقع تے عماد الدین محمد بن قاسم ثقفی دی دھاڑ نوں کوئی خاص اہمیت نہیں ملی ۔ پر 1947وچ دھارمک پدھر تے ونڈ ہون مگروں ابھریا جہڑا کہ1970توں ”مطالعہ پاکستان ”دی نصابی subjectiveکتاب وچ اچیچے پدھر تے ابھار دتہ گیا تے وجہ ایہہ دسی گئی کہ ایہہ ملک اسے دن ہی بن گیا سی جد محمد بن قاسم نے پہلا بندہ مسلمان کیتا سی ۔ چج نامہ دے مطابق محمد بن ہارون النمری86ھ اچ حجاج دا گورنر بنایا گیا جس دے دور وچ ایہہ واقعہ پیش آیا تے محمد بن قاسم دی دھاڑ93ھ نوں ہوئی اے پر انہاں تاریخاں وچ دیبل دے ڈاکواں دی لٹ مار کدوں ہوئی اس دا ذکر نہیں ملدا تے نا ہی البلاذری دی کتاب فتوح البلدان وچ اس واقع دی تاریخی سند دا ذکر اے ۔بعض لکھاریاں تاں وادی سندھ تے دھاڑ پاون دی اصل وجہ اموی دور اچ مروان قبیلے دی بغاوت لکھی اے ۔محمد بن قاسم دے لشکر نوں ریاست ملتان دے موجودہ ”قلعہ قاسم باغ ملتان”تک مختلف لڑائیاں کر کے آندے نوں3/4سال دا عرصہ لگا تے پچھوں ہور لڑاکو وی آندے رہے ۔
”راجہ داہر دی موت”بارے دو رائے موجود ہن ۔
(1) کجھ لکھاریاں نیڑے 2 جولائی \ 10رمضان 712 93/ھ نوں قلعہ اروڑ دی لڑائی وچ راجہ داہر دس دن تک لڑدا ہویا ماریا گیا ۔
(2) بعضے نیڑے 715 96/ ھ نوں ریاست ملتان تے دھاڑ دے بعد راجہ داہر موجودہ جھنگ دے علاقے وچ لڑدا ہویا ماریا گیا ۔ اس گل دا”گویڑ ”(زیر بحث معاملے بارے اندازہ لانا)موجودہ جھنگ دے علاقے وچ 1947 دی پنجاب ونڈ تک قلعہ اروڑ دے رہن والے لوکاں ، جنہاں نوں اروڑہ آکھیا جاندا اے دے ہندو لوکاں دی موجودگی جنہاں وچ سیٹھی تے کھرانہ ورگیاں پڑھی لکھیاں تے کاروباری لگراں \ Branches وی شامل ہن توں وی ہوندا اے ۔ ایہہ اپنے آپ نوں وادی سندھ دے پہلے عرب دھاڑو دے مقابلے وچ راجہ داہر دا وفادار خاندان سمجھدے ہن جس بھانے انہاں نے اپنی راجدھانی تک نوں چھوڑ دتہ ایہہ پنجاب ونڈ دے بعد بھارت ٹر گئے ہن ۔ پاکستان بنن دے بعد دھارمک پدھر تے مسلسل محمد بن قاسم نوں ہیرو بنا کے پیش کیتا گیا پر 1960 توں سندھی قوم پرست راجہ داہر نوں اپنا ہیرو مننا تے اس بارے لکھنا شروع ہو گئے جہڑا کہ دراصل وادی سپت سندھو سانجھا راجہ سی ۔ ساڈا جد وی اتہاس لکھیا جا سیں راجہ داہر نوں ہمیشہ یاد رکھیا جا سیں ۔