وادی سندھ دا راجہ داہر تے عربی دھاڑ

اس کتاب وچ جنوبی وادی سندھ تے دھاڑ توں پہلے وی فتوح البلدان مطابق حضرت علی دے دورِ خلافت 38 \ 39 ہجری وچ قلات ، تے 44 ہجری نوں حضرت امیر معاویہ دے دورِ خلافت وچ بنوں تے دھاڑ ماری گئی ۔ دیبل دی دھاڑ توں بعد محمد بن قاسم نوں پچھاں بلاون آلے خلیفہ بارے بلاذری تے کجھ ہور اتہاسیاں \ مرخین دی خلیفہ سلیمان بن عبدالملک دے دور دی ہی تائید ہوندی اے جہڑا کہ ولید بن عبدالملک دے مرن توں بعد خلیفہ بنیا اس نے کئی تبدیلیاں کیتیاں ہن جیویں کہ عراق دا گورنر صالح بن عبدالرحمان ، جنوبی سپت سندھو دے ملہے \ مقبوضہ علاقیاں دی یزید بن ابی کبشہ نوں ذمہ داری دتی جس نے محمد بن قاسم نوں گرفتار کر کے عراق گھلیا جتھے کہ اس نوں اس دے گھلن آلے چاچے حجاج بن یوسف دے بنائی گئی مار کٹ آلی سخت جیل اچ رکھیا گیا جتھے کہ ایہہ کجھ دناں پچھے مر گیا ۔وادی سندھ دے جنوبی حصیاں دی فتح تے آون آلے اخراجات دا ذکر کریندے ہوئے بلاذری لکھدا اے کہ اس تے چھ کروڑ درہم خرچ ہوئے تے12کروڑ درہم دا مال ہتھیں چڑھیا ۔
تاریخ ابنِ خلدون
اس وچ دیبل دی فتح تے اس توں بعد محمد بن قاسم دے حال دا باب تاں موجود اے پر دھاڑ دا کارن سمندری ڈاکاں ہتھوں عرب تاجراں تے سوانیاں دے لٹے جان دا کوئی ذکر نہیں ۔تاریخ ابنِ خلدون وچ محمد بن قاسم دے کجھ وین \ نوحے لکھے ہوئے ہن جنہاں توں ایہہ پتہ لگدا اے کہ ایہہ راہ وچ نہیں مریا بلکہ عراق وچ قید دی سزا دیاں سختیاں نال مریا اے وین دی نثر انج اے ۔”ایہہ ٹھیک اے کہ اج میں بیڑیاں وچ جکڑا ہویا ہاں پر کدی میں وی ایران دے وڈے وڈے شہ سواراں نوں ڈھہا دتہ تے پہلواناں نوں ہرایا ہویا اے ۔ میں سرحداں دا محافظ ہاں پر حال اے اوئے اج انہاں مینوں ککھ دا نہیں رکھیا ہویا”۔کئی لکھاریاں ایہہ وی لکھیا اے کہ خلیفہ نے محمد بن قاسم نوں بغداد سدوایا آلی گل غلط اے کیوں کہ اس زمانے امویاں دا راجگڑھ بغداد نہیں بلکہ دمشق ہائی تے کجھ دے نیڑے پہلے بغداد لائے کے آیا گیا مڑ دمشق اچ رکھیا گیا ۔
چچ نامہ
1216راجہ داہر تے عرب ثقفی قبیلے دے عماد الدین محمد بن قاسم دی سرچ وچ ایہہ گل سامنے آئی اے کہ عرب وچ اتہاسکاراں کولوں اچیچے طور تے دھاڑو اپنے ناں دا اتہاس لکھواندے ہن اس لئی وادی سندھ \ ہند تے دھاڑ \ حملے دے بعد عربستان وچ 613 نوں ہک اتہاسکار \ مرخ ”علی بن حامد ابوبکر”نے ”تاریخ الہند والسند ”دے ناں تے کتاب لکھی ۔کجھ اتہاسیاں نیڑے کتاب ، لکھاری تے لکھت دے ایہہ ورہے غلط وی ہن ) جس دا تیرھویں صدی عیسوی وچ کوفے دے ابن سعد کوفی \حامد علی کوفی ترجمہ کر کے ”چج نامہ”دے ناں توں فارسی باناں وچ ٹوری ۔اس لئی ساڈے کول فارسی باناں دے زیادہ ویلے دے دھارمک اثر توں زیادہ تر حوالے ”چچ نامہ”جس نوں”فتح نامہ سندھ”وی آکھیا جاندا اے دے دتے جاندے ہن ۔دیبل تے محمد بن قاسم بارے سبھ توں مشہور کتاب ضرور منی جاندی اے پر اس دے بہوں سارے پڑھن ہاراں اس تے کئی جگہ تے تنقید وی بہوں کیتی اے ۔ اس دی وجہ ایہہ دسی جاندی اے کہ ایہہ کتاب واقع توں ڈیڈھ سو سال بعد لکھی گئی کتاب جس دا فارسی ترجمہ تیرہویں صدی عیسوی وچ حامد علی کوفی نے کیتا ۔ اصل وچ اس توں پہلے وی وادی سپت سندھو دیاں نکیاں ریاستاں تے نکی موٹی لڑائی پیندی رہی پر شیراز دے گورنر محمد بن قاسم نے کشمیری برہمناں دے مرکزی راجگڑھ تے فتح حاصل کر لئی تے اتوں ملتان دے مندراں وچوں اتنا سونا اکٹھا کیتا کہ پچھلیا نوں بغداد \ دمشق توں بغاوت کر کے ثقفی قبیلے دی ہند \ سندھ وچ ذاتی حکومت دے ہول پین لگ پئے جتھوں ایہہ متنازع واقعہ عربیاں لکھاریاں تے حاکماں وچ بھرواں مشہور ہو گیا ۔
محمد بن قاسم دی موت
محمد بن قاسم نوں واپس بلا کے 18جولائی 715 96/ ھ وچ قتل کروا دتہ گیا ۔پہلی گل تے ایہہ یاد رکھن تے سمجھن والی اے کہ اتنے وڈے ہندوستان وچ محمد بن قاسم دیاں مسلسل کامیابیاں تے حکومت دا قیام اس دے پچھلیاں توں پچ نہیں سی رہا ۔ اس وجہ توں اس نوں پچھاں بلا کے مروا دتہ گیا ۔ اتہاس وچ اس توں علاوہ وی ہور کئی وجوہات موجود ہن ۔ مثلا:
(1) بمطابق فتح نامہ
محمد بن قاسم نے راجہ داہر دیاں دھیاں راجکماری سوریا بائی تے راجکماری پریمل بائی نوں قبضے وچ کرن دے بعد خلیفہ ولید بن عبدالملک کول بغداد \ عراق گھل دتہ ۔خلیفہ جد سوریا بائی نوں اپنے کول سدیا تے اس دسیا کہ اوہ پہلے محمد بن قاسم دے حرم وچ رہ کے آئی ہوئی اے اس وجہ توں ہن اوہ بادشاہ دے قابل نہیں رہی ۔ ایہہ سن کے خلیفہ حکم دتہ کہ محمد بن قاسم نوں کچی کھل اچ سی کے راجگڑھ بغداد گھلیا جاوئے ۔ اس حکم تے عمل دے دو دن بعد محمد بن قاسم راہ وچ ہی مر گیا ۔چج نامہ دے مطابق راجہ داہر دی دھی سوریا بائی نوں چد پتہ لگا کہ ہن محمد بن قاسم نوں مروا دتہ گیا اے تاں اس اکھیا کہ میں تاں صرف اپنے پیو دا بدلہ لین واسطے محمد بن قاسم دے بارے ایہہ کجھ آکھیا ہائی \ سی ۔ محمد بن قاسم ساڈے واسطے بھرا تے پیو توں گھٹ نہیں اے اساں صرف سندھ تے اپنے پیو دا راج مکن دی وجہ توں الزام لایا اے ۔ راجکماری آکھیا کہ سیانے بادشاہ نوں چاہیدا ہوندا اے کہ گل سن کے عقل توں وی کم لوئے ۔ مڑ دل دے گویڑ نال سزا جزا دا حکم دیوئے ۔ تینوں میری گل سن کے تحقیق کر کے سزا دا حکم دیونا چاہیدا ہائی ۔ایہہ سن کے خلیفہ نے راجہ داہر دیاں دوویں دھیاں نوں سزا دے طور تے کندھ اچ چنوا دتہ ۔
(2) کئی ہور لکھتاں وچ سن 95 ھجری نوں حجاج بن یوسف عراق دا گورنر ، محمد بن قاسم نوں گھلن آلا اس دا چاچا مر گیا ۔ اس توں اگلے سال 96 ھجری نوں خلیفہ ولید بن عبدالملک دا وی مرن ہو گیا تے سلیمان بن عبدالملک خلیفہ بن گیا جہڑا کہ ایہہ جاندا ہائی \ سی کہ سندھ \ ہند وچ ثقفی قبیلے دے حجاج بن یوسف نے اپنے بھتیجے \ بھتریئے نوں گھلیا ہویا اے ، نویں خلیفہ نے محمد بن قاسم توں 3\4 سال توں حاصل کیتے گئے مال و دولت تے راجہ داہر دے شاہی گھرانے دیاں سوانیاں دی تفصیل تے مطالبہ کیتا ۔ جہڑیاں کہ محمد بن قاسم نے حرم وچوں کڈھ کے نویں خلیفہ دے حکم تے گھل دتیاں ۔ قافلہ جد سندھی شاہی سوانیاں لائے کے اپڑیا تاں خلیفہ حکم دتہ کہ انہاں نوں میرے شاہی حرم وچ شامل کر دتہ جاوئے جتھوں انہاں راجکماریاں نے دسیا کہ اسیں برہمن نسل در نسل سندھ دے راجے آ رہے ہیں محمد بن قاسم نے ساڈے علاقے وچ ہی سانوں اپنے حرم وچ رکھ کے تہاڈے توں پہلے پہل کر لئی اے ۔ ایہہ سن کے اس نویں خلیفہ نے اپنے دربار وچ محمد بن قاسم نوں کھوتے دی کھل وچ بنھ کے لائے آن دی فرمائش کر کے زید بن ابی کبشہ نوں سندھ دا نواں راجہ بنا کے گھلیا ۔ اہدے ہن کہ محمد بن قاسم نوں داند \ بلد دی کھل وچ ولیٹ کے خلیفہ ول گھلیا گیا جس وجہ توں اس دی جان راہ وچ ہی نکل گئی ہائی ۔جد کہ بعض اتہاسیاں \ مورخین نیڑے بادشاہ نے محمد بن قاسم نوں کچھ عرصہ دمشق وچ کئیا دے نیڑے 7 مہینے قید رکھ کے مروا دتہ ۔ محمد بن قاسم نوں جد قتل کروا دتہ گیا تاں بعد وچ راجہ داہر دی دھی آکھا کہ اس ساڈی عزت تے ہتھ نہیں پایا اسیں تاں بلکل محفوظ ہیں تے جان بجھ کے اس دا ناں لیا اے ۔ ایہہ سن کے خلیفہ نوں اپنے کیتے دا بہوں دکھ لگا ۔
اہل تشیع دے حوالہ جات
(1) ایرانی اہل تشیع شیراز دے اموی گورنر محمد بن قاسم بارے لکھدے ہن کہ اس زمانے وچ بنو امیہ دے مخالف ، روایت و حدیث دے استاد ”عطیہ ابن سعد عوفی”جہڑے کہ حضرت ابوبکر صدیق دے بھانجے دے پتر عبدالرحمن بن محمد الاشعث دے ساتھی ہن ۔ اوہ وی شیراز وچ لکے ہوئے ہن ۔ کیوں کہ اس زمانے وچ لکھتکار کولوں حضرت امام علی تے چنگا ماڑا بولن تے لکھوان دا عام رواج ہائی ۔ حجاج بن یوسف نے اپنے بھتیجے شیراز دے گورنر نوں خط لکھیا کہ اوہ حضرت عطیہ بن سعد عوفی نوں اپنے دربار وچ بلاوے تے انہاں کولوں خضرت امام علی دی گستاخی کروائے تے جے اوہ انج نا کرے ، اس دی داڑھی من کے اس نوں چار سو درئے مارے ۔ عوفی نا منیا ، تاں محمد بن قاسم نے انہاں دی داڑھی من کے انہاں نوں چار سو درئے مروائے جتھوں کہ اوہ خراسان ٹر گئے ۔
(2) معاویہ بن حارث علافی تے انہاں دا بھرا محمد بن حارث علافی /علوی امویاں دے خلاف ہو گئے ہن جس دے نتیجے وچ عمان دا گورنر مار دتہ گیا تے محمد علافی اوتھوں پنچ سو ساتھیاں سمیت بھج کے راجہ چج دے پتر راجہ داہر دے زیر قبضہ علاقے مکران اچ آ گئے یعنی راجہ داہر نے انہاں نوں اپنی پناہ اچ لیا ہویا ہائی سی ۔
(3) اتہاسک لکھتاں ایہہ وی دسدیاں ہن کہ علافی \علوی نظریات آلے لوگ مکران اچ آ گئے ہن انہاں باغیاں وچوں ہک نوں سعید بن اسلم کلابی نے قتل کیتا ہویا سی جس دے بدلے وچ علافیاں سعید بن اسلم نوں قتل کر دتہ جتھوں حجاج بن یوسف نے خلافتِ اموی دے باغیاں علافیاں \ علویاں دا پیچھا کرنا شروع کر دتہ جہڑے کہ راجہ داہر کول لکے ہوئے ہن ۔ کیوں کہ اموی مسلسل اپنی کامیابیاں ، راج شاہی سلطنت دے ودھاوئے لئی ہر لڑائی لڑدے رہ جاندے ہن اس لئی عراق دے گورنر حجاج بن یوسف نے 93ھ نوں شیراز \ ایران دے گورنر ، اپنے بھتیجے محمد بن قاسم نوں مکران اچ باغیاں علافیاں \ علویاں نوں مکان لئی دھاڑ پان \ دھاوا بولن دا حکم دتہ ۔
(ابن سعد )
(طبقات الکبری ، جلد نمبر6 ، صفحہ305) ابن جریر طبری
(تاریخ طبری ، جلد نمبر 11، صفحہ 641)
حافظ ابن حجر عسقلانی
(تہذیب التہذیب ،جلد نمبر7، صفحہ226
The Arabs in Sind : 712-1026 AD
اس کتاب وچ عربی دھاڑ دی وجہ دیبل وچ ڈاکواں دی لٹ مار دا انکار کیتا گیا اے ۔اس نے عرب اتہاسکار علی بن محمد بن عبداللہ المدنی دی ترائے کتاباں دے حوالہ دتے ہن ۔ ایہہ لکھاری لکھدا اے کہ محمد بن قاسم توں پہلے وی ایتھے عربی دھاڑ پاندے رہ جاندے ہن ۔ حجاج بن یوسف نے بنوامیہ دے خلیفہ توں ہند \ سندھ تے دھاڑ مارن دی اجازت منگی کہ میں اس تے لگن آلے پیسے توں کئی گنا واپس کرن دا پابند ہاں ۔ چتھوں اس علاقے تے دوجے خلیفہ طرفوں لگی 60 سالہ پابندی ہٹا لئی گئی تے محمد بن قاسم نوں گھلیا گیا ۔اے بک آف کونکوئسٹ : A book of conquest کراچی توں آر سی ڈی ہائی وے تے گوادر جا تے راہ وچ مکران کوسٹل ہائی وے آندا اے اسے راہ دے اتے ہک وڈی ساری تختی لگی ہوئی اے کہ محمد بن قاسم دے نال آون آلیا دیاں قبراں اس پاسے ہن ۔ انہاں قبراں بارے تحقیق دسدی اے کہ قبراں دا ایہہ ڈیزائن ایتھے شروع ہی سولہویں صدی دے بعد ہویا جد کہ واقعہ اٹھویں صدی دا اے ۔ ایہہ کتاب اپنی تحقیق دے مطابق انہاں قبراں دی تعمیر اٹھارویں صدی دی دسدی اے ۔
The great Mughals and their India
”ڈرک کولیئر”دی کتاب جتھے اس نے ہندوستان وچ اسلام کھلرن دیاں وجوہات ، تجارت ، ہجرت ، صوفیا دی آمد ، وڈی ذاتاں برہمن وغیرہ دی چھوٹی ذات دے ہندواں نال بے انصافی دا ذکر کیتا اے اوتھے ایہہ وی دسیا اے کہ عرب تے ہند دی تجارت بہت پرانی اے ۔میسور کرناٹک دے ساحلی شہر ”مالابار”وچ اسلام دی آمد توں وی پہلے عرب تاجر رہندے ہن ۔ کجھ لوک اہدے ہن کہ انہاں اتھے شادیاں وی کیتیاں ہویاں ہن ۔ پہاڑی عرب تاجر بحری رستے توں ایران ، ہندوستان ، انڈونشیا ، ملائشیا تک تجارت کردے ہن جس کارن بحیرہ عرب ، بحر ہند وچ چاہ بہار ، گوادر ، پسنی ، دیبل ، گجرات ، تانہ تھانہ (بمبئی ، مہاراشٹرا)وچ کجھ عرب تاجر تجارتی مقاصد نال رہندے تے انہاں علاقیاں وچوں تاجراں واسطے چیزاں کٹھیاں کر رکھدے ہن ۔”ڈرک کولیئر ”دے نیڑے برصغیر دے انہاں عرب تاجراں اتھے محمد بن قاسم دی دھاڑ توں بہوں پہلے اسلام قبول کیتا ۔ملائشیا ، انڈونشیا نال عرباں دا ربڑ جہڑی کہ انہاں ملکاں وچ درخت وچوں نکلدی اے دا کاروبار ہائی سی ۔ اوہ اج دے وڈے تے انجن آلے بیڑے وانگوں مسلسل لمے سفر نہیں کردے ہن بلکہ سوائے مجبوری دے ساحلی کنارے نال سفر کرنا زیاد مناسب سمجھدے ہن جتھوں اوہ ساحلی شہراں وچ آرام تے تجارتی لین دین وی کردے ہوئے جاندے ہن ۔
”بنتی ”
میری انے دن دی تحقیق دے دوہیں ونکی قسمی حوالے تہاڈے سامنے رکھ دتے گئے ہن جنہاں وچوں سچائی دی کھوج تسیں آپے کرنی اے ۔ جہڑا نتیجہ میں اپنے طور تے کڈھیا اے اوہ ایہہ اے کہ عماد الدین محمد بن قاسم جہڑا کہ ثقفی قبیلے نال تعلق رکھدا ہائی ساڈے بھانے اوہ جہڑے وی خلیفہ دے دور وچ واپس بلایا گیا ، بھاویں راہ وچ مریا اے یا ست مہینے دی قید کٹ کے مریا اے پر مریا ضرور وادی سپت سندھو دے راجگیر گھرانے دیاں رانیاں تے جنسی جبر دی سزا وچ اے ۔قیام پاکستان توں پہلے دیبل جس نوں انگریز دور وچ ”لاہوری بند ”آکھیا جاندا رہا اے جتھے کہ گوریا نے پنجاب توں تجارتی سامان باہر گھلن لئی بندرگاہ بنوائی کیوں کہ ایہہ پنجاب دی نزدیک ترین بندرگاہ اے پہلے ایتھوں دے واقع تے عماد الدین محمد بن قاسم ثقفی دی دھاڑ نوں کوئی خاص اہمیت نہیں ملی ۔ پر 1947وچ دھارمک پدھر تے ونڈ ہون مگروں ابھریا جہڑا کہ1970توں ”مطالعہ پاکستان ”دی نصابی subjectiveکتاب وچ اچیچے پدھر تے ابھار دتہ گیا تے وجہ ایہہ دسی گئی کہ ایہہ ملک اسے دن ہی بن گیا سی جد محمد بن قاسم نے پہلا بندہ مسلمان کیتا سی ۔ چج نامہ دے مطابق محمد بن ہارون النمری86ھ اچ حجاج دا گورنر بنایا گیا جس دے دور وچ ایہہ واقعہ پیش آیا تے محمد بن قاسم دی دھاڑ93ھ نوں ہوئی اے پر انہاں تاریخاں وچ دیبل دے ڈاکواں دی لٹ مار کدوں ہوئی اس دا ذکر نہیں ملدا تے نا ہی البلاذری دی کتاب فتوح البلدان وچ اس واقع دی تاریخی سند دا ذکر اے ۔بعض لکھاریاں تاں وادی سندھ تے دھاڑ پاون دی اصل وجہ اموی دور اچ مروان قبیلے دی بغاوت لکھی اے ۔محمد بن قاسم دے لشکر نوں ریاست ملتان دے موجودہ ”قلعہ قاسم باغ ملتان”تک مختلف لڑائیاں کر کے آندے نوں3/4سال دا عرصہ لگا تے پچھوں ہور لڑاکو وی آندے رہے ۔
”راجہ داہر دی موت”بارے دو رائے موجود ہن ۔
(1) کجھ لکھاریاں نیڑے 2 جولائی \ 10رمضان 712 93/ھ نوں قلعہ اروڑ دی لڑائی وچ راجہ داہر دس دن تک لڑدا ہویا ماریا گیا ۔
(2) بعضے نیڑے 715 96/ ھ نوں ریاست ملتان تے دھاڑ دے بعد راجہ داہر موجودہ جھنگ دے علاقے وچ لڑدا ہویا ماریا گیا ۔ اس گل دا”گویڑ ”(زیر بحث معاملے بارے اندازہ لانا)موجودہ جھنگ دے علاقے وچ 1947 دی پنجاب ونڈ تک قلعہ اروڑ دے رہن والے لوکاں ، جنہاں نوں اروڑہ آکھیا جاندا اے دے ہندو لوکاں دی موجودگی جنہاں وچ سیٹھی تے کھرانہ ورگیاں پڑھی لکھیاں تے کاروباری لگراں \ Branches وی شامل ہن توں وی ہوندا اے ۔ ایہہ اپنے آپ نوں وادی سندھ دے پہلے عرب دھاڑو دے مقابلے وچ راجہ داہر دا وفادار خاندان سمجھدے ہن جس بھانے انہاں نے اپنی راجدھانی تک نوں چھوڑ دتہ ایہہ پنجاب ونڈ دے بعد بھارت ٹر گئے ہن ۔ پاکستان بنن دے بعد دھارمک پدھر تے مسلسل محمد بن قاسم نوں ہیرو بنا کے پیش کیتا گیا پر 1960 توں سندھی قوم پرست راجہ داہر نوں اپنا ہیرو مننا تے اس بارے لکھنا شروع ہو گئے جہڑا کہ دراصل وادی سپت سندھو سانجھا راجہ سی ۔ ساڈا جد وی اتہاس لکھیا جا سیں راجہ داہر نوں ہمیشہ یاد رکھیا جا سیں ۔