کارروائی ہفتہ وار اجلاس پنجابی سنگت پاکستان

پنجابی سنگت پاکستان نے نویں ورھے 2023 دا پلیٹھا اجلاس 7 جنوری،ہفتے دے دیہاڑ شامِیں پنج وجے پنجاب کیفے،پنجابی کمپلیکس،1 قذافی سٹیڈیم لہور اچ کروایا اتے سُلیکھ اچ کوِیتا دی کوملتا نوں کُل عالم دی ساہت دا مُڈھ مندیاں ہویاں پرکھ پڑچول لئی غزل تے بولیاں نوں تھاں دِتی۔ ڈارون وی ردھم نوں زبان توں پوند دی دریافت سمجھدا اے۔ افضل ساحر ہواں دی پردھانگی ہیٹھ ذوہیب عالم نے غزل تے مدثر نئو ل نے بولیاں پیش کیتیاں جِنھاں اُتے بھرویں آلوچنا ہوئی تے پارکھاں نے پرکھ دی کسے وی پکھ نوں وٹ تے نہ سٹیا بلکہ اینیاں تنداں کھولیاں کہ کِیکراں تے لمکدے بگلیاں دے آہلنے وانگ تِیلا تِیلا کر چھڈیا۔
جنرل سیکریٹری پنجابی سنگت پاکستان علی عثمان باجوہ ہوراں نے اجلاس دے پردھان افضل ساحر ہوراں نوں سٹیج تے بلایا،پنجابی سنگت پاکستان نال اوہناں دی جُڑت،کویتا نال لگا،فلم انڈسٹری اچ اوہناں دے لکھے گیتاں دی منگ اَتے کویتا دیاں وَکھریاں صنفاں اچ اوہناں دیاں دلچسپیاں تے چانن پایا۔ اوہناں پردھانگی منچ تے پیر پائے تے پچھلے اجلاس دی کارروائی پڑھن واسطے جوائنٹ سیکریٹری احتشام کاظم ہوراں نوں دعوت دتی۔ کارروائی پڑھن توں بعد کسے وی قسم دے اعتراض واسطے گیند نوں ممبران دے رڑے اچ سَٹیا گیا تے محمد عباس مرزا ہوراں شاعراں دی سُوچی اچ آپنا ناں،نہ ہوون پاروں اعتراض کیتا۔ اوہناں دا ناں لکھیا گیا۔ پردھان افضل ساحر ہوراں پوند تے کارروائی دے چھپن دی نویں رِیت تے چا دا اظہار کیتا تے مُڑ کارروائی ال پرتدیاں ہویاں کُج ہور تفصیل نال لکھن دا آکھیا،ہر ہر کوِی دی مُکھ کوِیتا نوں لکھن دی اُشکل دتی اتے کوی دربار دے پردھان دی گل بات دے ہوراں پکھاں نوں وی لکھن تے ٹل ماریا۔ اوہناں دی گل تے ” جی چنگا” دا ہُنگارا بھریا گیا۔ کارروائی تے نوٹس لکھن توں بعد اوہناں دے سائن کروائے تے سائن کرن توں بعد اوہناں آپنے دماغ دی پچھوکڑ پوجنا آلی باری کھولدیاں ہویاں 1992۔93 دا دور یاد کیتا تے بابا اقبال قیصر ہوراں نال دو سال رل کے سنگت دیاں کارروایاں لکھن تے دس پائی۔ اوس دود اچ سنگت دیاں بیٹھکاں دا حصہ بنن آلِیاں اہم اہم شخصیتاں دے ناں لئے تے دسیا کہ اوہناں دا بولیا ہویا لکھنا سوکھا ناہ۔ لیکن اوس دو سال دی مشق اوہناں دی لکھت نوں لِشکا چھڈیا۔ اوہناں بندیاں دے ناں کُج انج ہان؛ وائی ایم سید،نجم حسین سید،شفقت علی مرزا تے عاصم بٹ وغیرہ۔
بیٹھک دے اگلے پڑا بولیاں ال مُہاڑ موڑی تے اج دے کوِی مدثر نؤل نوں بولیاں پاؤن واسطے سدیا۔ اوہناں آپنیاں لکھیاں ہویاں دس بولیاں پائیاں تے حاضرین نے بولیاں آلوچن واسطے ہولی ہولی آپو آپنیا مُشکاں کسنیاں شروع کیتیاں۔سب توں پوند تے پردھان ہوراں آپے ای پنجابی کویتا دی تاریخ تے بولیاں دی صنف تے چانن پایا۔ کتابی صورت اچ لڑی وار بولیاں نوں چھاپن تے دس پائی۔ آصف خان دے کلاسیک تے فوک تے کم دا ویروا کیتا اتے اوہناں دی پسند دی بولی سنائی۔
تیری لگدی کسے نہ ویکھی
تے ٹُٹدی نوں جگ جاندا
ساہت،اتے خاص کری کے کوِیتا دے ترجمے دی اُکھیائی دیاں تنداں پھرولیاں تے بولِیاں دا سوکھی صنف ہون دے باوجود گَھٹ گَھٹ ای پھبنا وی آرٹ دے نازک ہون دی نشانی ایں۔ پردھان ہوراں دی گل مُکی تے حاضرین وچوں اقبال قیصر ہوراں گل نوں ٹورن واسطے نینہہ رکھی تے آکھیا کہ ایہناں بولیاں دے مضامین تے بوہت ودھیا نے لیکن پنجابی کوِیتا دیاں جیہڑیاں ایہ صنفاں نے جیویں کہ ماہیے، ٹپے،ڈھولے،بولیاں وغیرہ ایہناں دا اک خاص وزن ہُندا اے۔ تے ایہ بولیاں اوس وزن توں کدائیوں کدائیوں ٹھُڈے کھاندیاں نے۔ ایتھوں اقبال قیصر تے سٹیج تے بیٹھے پردھان افضل ساحر ہوراں دے وچکار cross discussion شروع ہوئی۔
افضل ساحر ہوراں دا سوال سی:
” کتھوں کتھوں وزن خراب ہویا اے اوہنوں زرا پوائنٹ آؤٹ کریا جے؟ ”
” اساں سنگتاں بنا کر پار
ملاحاں دے مُرید ہو گئے
ایہندے وچ پہلے تے دُوجے مصرعے وچکار جیہڑا وِسرام ہُندا اے اوہ کدھرے غیب اے۔
تے اگے ویکھو
اساں نونہاں نال کھٹ کے کیارے
نی وچ تیرا ناں گڈیا
ایہدے وچ وی لفظاں دا جیہڑا بھار ہُندا اے یا رِدھم،اوہ مینوں لگدا اے کہ کدھرے کدھرے ڈول گیا اے۔
میرا پتناں توں تلکیا پیر
تے چھلاں میری بانہہ نپ لئی
ایہ ٹھیک اے
ساڈے سِراں اُتوں ٹپ گیا پانی
تے گھڑیاں اچ گُھٹ کوئی نا
ایہ وی ٹھیک اے
اساں لُٹ کے لیاندے بیڑے
تے تھل وچ وسناں پیا
ایہ وی ٹھیک اے ”
ایس توں بعد اوہناں نے آکھیا کہ ایہ ساریاں گلاں صرف گل نوں اگانہہ ٹورن واسطے ہان۔ اجے اوہ اک واری مُڑ گل کرن دے۔ کوئی ہور بولے۔
پردھان ہوراں اک وری مُڑ بولیاں دی روایت تے پنج چھ منٹ چانن پایا۔ کُج گلاں دہرائیاں تے حاضرین وچوں ہیتم تنویر ہوراں پرکھ واسطے سِر چکیا۔ پردھان ہوراں دی اجازت نال گل شروع کیتی۔ اوہناں دے مطابق ایہناں بولیاں اچ رومانٹیسزم دِسدا اے۔ وزن تے تلازمے نوں اوہناں وی پوائنٹ آؤٹ کیتا کہ اُنّی وِیہہ دا فرق ہے۔
”اساں لُٹ کے لیاندے بیڑے
تے تھلاں وچ وسنا پیا
ایمانی گل اے ایس بولی دی کوئی سمجھ نہیں آئی۔
جیہڑے مر گئے اوہناں نوں لئیے رو
گواچیاں دا کیہ کرئیے؟”
ایس بولی نوں پالیٹیکل صورت حال نال جوڑیا۔ مدثر نارُو تے اوہناں دی مسز تے کریمہ بلوچ دے غیب ہون دا حوالہ دتا۔ تے مسنگ پرسنز دی نمائندگی کردی ہوئی ایس بولی دی تعریف کیتی۔ تے اخیر تے آکھیا کہ اجے ایہناں نوں ہور ریاضت دی لوڑ اے۔ شاعری اچ رچاؤ پیدا کرن واسطے فوک مطالعہ کرن تے شاعری نال جُڑے رہوَن۔
ذوہیب عالم ہوراں گل کِیتی کہ 2016 اچ اوہناں تنقید واسطے پوند وی غزل پیش کیتی ہائی تے اوہناں دا ڈاہڈا گِلا اے کہ پنجابی آلے کانٹینٹ تے گھٹ گل کر دے نیں۔ ہیتم دی گل دا جواب دیندیاں ہویاں اوہناں نے آکھیا کہ ” وزن دے مَسلیاں واسطے تے ایتھے استاد بیٹھے ہوئے نے اوہناں اُتے گل نہیں کراں دا پر کانٹینٹ دے اعتبار نال ساریاں بولیاں پوریاں ہان۔ کوئی کسے وی قسم دا ابلاغ دا مسلہ مینوں تے نظر نہیں آیا”
مُڑ اوہناں نے پنجابی کوِیتا دی روایت شکنی تے گل کیتی تے روایتی موضوعات توں ہٹیاں ہوئیاں بولیاں دے حوالے دتے جنھاں اچ مدثر نؤل وی شامل ہان۔ مُلّا،ربّ،تے ماں دے آل دوال لکھی ہوئی شاعری نوں پرانا گردانیاں تے پچھلی بولی جیہندا ابلاغ اوکھا ہویا پیا ہا،اوہنوں کھولیا۔
اساں لُٹ کے لیاندے بیڑے
تے تھلاں وچ وسنا پیا
تھل نوں اوہناں تریھ دا استعارہ آکھیا تے بیڑے لُٹن توں بعد وی تسّے راہن دی ٹریجڈی دا تلازمہ جوڑیا۔ اوہناں دے نیڑے ایہ بالکل پوری بولی ہائی۔ اوہناں ایہ ساریاں بولیاں نوں سمکالی ساہت دیاں نمائندہ بولیاں گِنیا،سیاسی،معاشی تے حالات حاضرہ نال جڑت دی دس پائی۔ ہربر بولی دوجی بولی نال معنوی اعتبار نال جڑی ہوئی اے سوائے سُرمے دانی آلی بولی توں۔
اساں جھٹ پردیسیں ٹھلے
طاقاں وچ نونہہ دے کے
ایس بولی نوں اوہناں دیس چھڈ کے جان آلے پڑھے لکھے طبقے تے چوٹ گِنیا۔ Brain drain جئی خطرناک صورت حال نال جڑی ایس بولی نوں تاریخ دَیاں پنیاں اچ تولدیاں ہویاں پرانے بادشاہواں دیاں حکمت عملیاں دے بارے دسیا کہ نوَیں علاقے فتح کرن توں بعد پڑھے لکھے تے ہُنر مند عوام نوں آباد کیتا جاندا ہا تا کہ سلطنت مضبوط ہووے لیکن اج ساڈی برین ڈرین شرح ساریاں دے سامنے وے۔ ساریاں بولیاں سوہنیاں ہان۔
محمد عباس مرزا ہوراں بولی اُتے گل تے ناں کیتی لیکن برین ڈرین آلی گل دا جواب دیندیاں بولے کہ مُلک دے خراب حلاتاں پاروں لوک باہر ول ٹُرے ہوئے نیں۔ اج کل عام پرائیویٹ کالجاں اچ ایم بی بی ایس تے پی ایچ ڈِیز،لیکچرر شپ واسط اپلائی کر رہے نیں۔ لہاذا ایہ حلاتاں دی مار اے۔ اوہناں دی گل دا جواب پردھان ہوراں دتا تے آکھیا کہ حلات ویکھ کے دھرتی نہیں چھڈ جائی دی۔ انج تے مُڑ ایتھے منُکھ ای کوئی نا بچے۔ ایہ اک ہور ڈیبیٹ اے فی الوقت بولی دے کانٹینٹ تے گل کرنے آں۔ نالے ای اوہناں نے نویاں شاعراں واسطے غلام انور ہوراں دی عروض تے لکھی ہوئی کتاب ”بول تے تول” دا نِکا جیا سرویکھنا کیتا تے ایہ کتاب توں فیدہ چکن دی بینتی وی کیتی۔تاں جو وزن دے مسلیاں دا سوکھا حل ہوجاوے جیہڑی کہ پنجابی بورڈ نے چھاپی اے۔
علی عثمان باجوا ہوراں وی آپنا حصہ پایا
ساڈے سِراں اُتوں ٹپ گیا پانی
تے گھڑیاں اچ گھُٹ کوئی نا
اوہناں نے ایس بولی نوں تریجی عالمی جنگ دی سب توں وڈی وجہ جیہڑی کہ پانی منی جاندی اے اوہندے نال جوڑیا کہ اگر ایہ ہُندی اے تے پانی تے ہونی ایں،لہاذا کسے نے پانی دی ہی گل نہ کیتی،پنجاب اچ رہ کے ترئے دریاواں دے کُھسن دی اگر کسے گل ای نا کیتی،ایہ ساریاں تہذیباں تے وسیب جیہڑے پُھٹے ای دریاواں توں نے اگر ایہناں دی ہی گل نہ ہوئی تے مُڑ کیہ گل بات ہوئی۔ ایہ ایہناں دریاواں نال ای بولیاں نیں۔ تے ایہ اک تگڑی بولی اے۔ مُڑ املا دی گل کردیاں ہویاں اوہناں دسیا کہ مدثر نؤل ہوراں لفظ سرمے دانڑی ورتیا اے۔ جیہندے اچ دانڑی دا نون اڑ نون ایں تے ایہناں نے ن تے ڑ نال لکھیا اے۔ جدوں کی ایہ سرمے دانی ہندا اے۔ کانٹینٹ دے حساب نال ساریاں بولیاں بھرویاں نے،اگر کسے نوں کا ٹینٹ اچ مسلہ نظر اوندا اے تے اوہنوں آپنی پڑھت ٹھیک کرنی چاہی دے اے۔ ساریاں بولیاں موجودہ حلات تے مسلیاں تے ننگا نیترا چانن پاندیاں نیں۔ نواں بندہ یا جونیئر ویکھ کے پرکھ دا معیار نہیں بدلنا چاہی دا۔ ساہت دی اک مشہور تھیوری جیہڑی کہ death of the writer and the birth of the reader اے۔ ایس تھیوری پاروں سانوں ایہ بھُل جانا چاہی دا اے کہ لیکھک کون ایں۔ جدوں لکھت آ گئی اودوں لیکھک مائنس ہو گیا۔ ہن ساری پرکھ دا مُڈھ لکھت ہووے نا کہ لیکھک۔ سینیئر جونیئر ویکھ کے پرکھ دا معیار ہیٹھاں اُوتاں نہ ہووے تے ایہندے توں ودیا گل کوئی نہیں۔
افضل ساحر ہوراں وادھا کردیاں ہویاں ساریاں بولیاں وچ مشترک شے پانی یا پانی نال جُڑت نوں کڈیا۔ پتن،پانی، ملاح،گھڑا ایہ چار چیزاں اوس وسیب دی وی نمائندگی کردیاں نے جتھوں ایہ مُنڈا آیا اے۔ ایہندا پچھوکڑ جھنگ اے تے جھنگ دا دیا نال گُوہڑا تعلق اے۔
اسلم شوق ہوراں وی پانی آلی پکھ تے گل کیتی تے آکھیا کہ ” ساڈے سراں اتوں لنگھ گیا پانی دا مطلب ایہ نہیں جیہڑا تسی بیان کر رہے او،ایہندا مطلب اے کہ کہانی مُک گئی اے،گل وسوں باہر ہو گئی اے۔ تسی جیہڑا پانی گھٹ گیا یا ود گیا یا گھڑیاں وچوں مُک گیا آلا مطلب کڈی پھردے او،ایہ کیہ مطلب ہویا؟،ایہ کوئی بولی شولی نہیں۔
اقبال قیصر ہوراں اک واری مُڑ آپنا حصہ پایا تے بولیاں دی تواریخی روایت دے حوالے دیندیاں ہویاں وکھو وکھ رنگاں دیاں بولیاں دے نتارے کیتے۔ اوہناں نے اک بولی پائی
گھر گھر پُت جمدے
بھگت سِنگھ نہیں کِسے نے بن جانا
بولیاں آپنے ویلے دیاں تمام سیاسی سُوجھاں نوں نال لے کے چلدیاں نے۔ فوک نوں نال لے کے چلدیاں نے۔
سونہہ گاؤُں دی جھوٹھ نا بولاں
بکری نے اُٹھ جمیا
ایہندے وچ گاں دی سونہہ،اصل اچ ماں دی سونہہ ایں،تھاں دی سونہہ ایں۔ بکری در اصل غریبی دا استعارہ اے،تے اُٹھ عرباں دا وسیب اے۔ یعنی کہ ایس بولی وچ اک دوجے وسیب دا ساڈے وسیب اچ سَنھ لا کے آ جانا بیان کیتا گیا اے۔ تے ایہ اک پوری تواریخی پکھ دا ول اشارہ اے۔ لہاذا ایسں ایہ نہیں آکھ سکدے کہ پہلے لوک بس عشق تے پریم دیاں ای گلاں کردے سی،سگوں اوہناں کول وی موضوعات دی بوہتات سی۔
آپ گاندھی مر نہیں گیا
سانوں دے گیا کھدر دا باناں
ایہ وی اک پوری تاریخ اے
اک وِیر دئیں وے ربّا
سونہہ کھان نوں بڑا جی کردا
لہاذا ایہ ساریاں پرانیاں بولیاں وی آپنی معنوی پکھ اچ بوہت امیر نیں۔
بولیاں دا پڑا مُکا تے غزل واسطے ذوہیب عالم ہوراں نوں بلایا گیا۔ اوہناں آپنی غزل پڑھی۔ اوہناں دے پڑھن توں بعد اک واری پردھان ہوراں نے غزل دوہرائی تے تنقید واسطے حاضرین دے بولن دے اُڈِیکن ہار ہوئے۔ جدوں کوئی وی نا بولیا تے پردھان ہوراں نصیر احمد نوں آکھیا کہ تسیں مُڈھ بنھن واسطے اک واری تھوڑی بوہت گل بات کر دیو،بے شک بعد چ دوبارہ بول لینا۔ نصیر ہوراں نے عزل اُتے اچھی کوشش تے کمزور کرافٹ دا ٹیگ لا چھڈیا۔ تے نکے نکے ٹیکنیکل سقماں نال بھری ہوئی غزل آکھیا جیہندے تے پردھان ہوراں نے زور پایا کہ اوہ ٹیکنیکل سقم تے کمزوریاں دی نشاندہی وی کیتی جاوے۔ تے اوہناں نے غزل دیاں کمزوریاں کُج ایس طرح گنوانیاں شروع کیتیاں۔
” مطلع بوہت عجیب و غریب تے کمزور جیا اے۔ ایہناں سارے شعراں وچوں سب توں کمزور شعر مطلع اے۔ ایہ جیہڑ ایہناں دی پوزیشن ایں میری ایہناں نوں ایہ ای درخواست اے کہ ایہ ریگولر ایتھے آون کرن۔ آندے ریہن گے تے بوہت ساریاں ایہناں دیاں گلاں ٹھیک ہو جان گِیاں۔ قافیا وی ماٹھا جیا اے،صوتیات ترقی کر گئی اے تے ہُن ایہ چڑھ،تے پڑھ آلے قافیے ٹھٹدے نہیں۔ جیویں بولی اچ وڈے وڈے مضامین بیان کیتے جاسکدے نے اونویں ای غزل دے ایسے شعر لکھے جا سکدے نے جیہڑے متاثر کر سکن۔ فی الحال تے میں ایہناں نوں ایہ ای مشورہ دیواں دا کہ ایہ ایتھے آؤندے رہوَن تے بوہت کُج سکھ جان گے ”۔ ایس طرحاں نصیر صاحب نے کا ٹینٹ توں زیادہ شاعر تے گل کیتی تے پردھان ہوراں اوہناں نوں بینتی کیتی کہ تھوڑی جئی کانٹینٹ تے وی گل ہو جاوے۔ تے نصیر صاحب اک واری مُڑ کا ٹینٹ تے گل کرن واسطے بولے۔ ”
کُج کُج ایہ غزل ٹھیک وی اے جیویں کہ اک شعر پِکچر بناندا اے ایویں ای ایہ پکچر بنان دی کوشش کردے نے جیویں کہ شعر اے
شام نوں اوہ پیراں نال ہُجھی آوندا ہا
دینہہ موہڈھے تے چڑھ کے بیٹھا ہویا سی
ایس شعر اچ گل ہیگی اے،ایہ خوبصورت شعر اے۔ تے اگلا شعر
نوِیں سواری کیہ جانے ایس سِیٹ اُتے
کِناں چِر میں کھڑ کے بیٹھا ہویا سی
ایہ دو شعر ایہدے اچ خوبصورت شعر نیں۔ لیکن باقی شعراں اچ وی ایہ ایس طرحاں دے پنج شعر بنھن اچ کامیاب ہو جاون تے ایہ یقینا” اچھی غزل کہ سکدے نیں۔ ”
مُڑ نصیر صاحب ہوراں آپنی آلوچنا دی موہاڑ 180 ڈگری دے زاویے تے پرتاندیاں ہویاں آکھیا کہ ” ایس گل دا اک خوشگوار تاثر ہے وے کہ ایہناں نوں شعر کیہن دا پوری طرح پتہ اے۔ تے سوہنے شعر کہندے نیں۔ لیکن بعض اوقات جدوں پتہ ہُندا اے کہ شامِیں تنقید واسطے غزل پیش کرنی ایں تے ٹینشن اچ اوہندی چون کرن لگیاں پریشانی دا ساہمنا کرنا پیندا اے۔” پردھان ہوراں نے آکھیا کہ آخری شعر تے گل کرو تے اوہناں نے آکھیا کہ آخری شعر شاید قافیا پورا کرن واسطے ای آکھیا گیا اے۔
علی عثمان باجوہ ہوراں صوتیات دے حوالے نال گل کیتی۔ ساؤ ڈ دی اہمیت تے چانن پایا۔ تے غزل دے ردیف ” سی” دی آلوچنا کیتی۔ بار بار سی دا دہرانا نثر اچ وی سوہنا نہیں لگدا تے شاعری اچ وی۔ لیکن اوہناں نے ایس گل تے تعریف کیتی کی اوہناں نے سی دے نال نال ہا وی ورتیا اے تے دونوں لہجیاں نوں اِکو غزل اچ پیش کیتا اے۔ مُڑ اوہ کانٹینٹ ول پرتے تے
”نوِیں سواری کیہ جانے ایس سِیٹ اُتے
کِناں چِر میں کھڑ کے بیٹھا ہویا سی”
پڑھیا۔ ایہندا سیاسی عہدیاں تے اداریاں اچ بیٹھے ہوئے عہدیداراں دی کرسی واسطے محنت تے مُڑ ساری زندگی اوہندے تے بیٹھے راہن آلی کیفیت تے چانن پایا۔ شعر دی تعریف کیتی۔ مُڑ اک نویں پکھ ول پرتدیاں ہویاں اوہناں دسیا کہ ایہ ذوہیب عالم دا ای آکھنا ایں کہ ساڈی شاعری ربّ تے مذہب توں باہر نہیں آوندی پئی تے اوہیو پرانے موضوعات دھرِیکی اونے آں لیکن میں اج ویکھ ریہا واں کہ اوہ آپ وی رب تے مذہب نوں بیان کیتی اوندے نیں۔ ایہناں جدوں گفتگو کیتی اودوں وی رب دا ذکر سی،ایہناں دی غزل اچ وی رب دا ای ذکر اے۔ مدثر دیاں بولیاں دی ایہناں ایہ کر کے تعریف کیتی کہ اوہندیاں بولیاں contemporary نیں۔ اوہناں اچ کوئی مذہب دا ذکر نہیں،لہاذا مینوں لگدا اے اسیں لاشعوری طور تے رب نالے ای جڑے ہوئے آں بھانویں اوہنوں negate اہ کرئیے لیکن اوہندا لاشعوری طور تے ذکر لازمی کر جانے ایں۔ ایہناں نے مطلعے توں لے کے آخری شعر تک مذہب دی گل کیتی اے تے آخری شعر دی وی مذہبی connotation ای دِسدی پئی اے۔
اس وی چٹے سوٹ اچ آؤنا ہا عالم
میں وی کلمہ پڑھ کے بیٹھا ہویا سی
کفن،چٹا سوٹ، کلمہ پڑھنا،ایہ سب دھارمک چیزاں نیں۔ لہاذا ایہناں دی غزل اچ دھارمک رنگ گُوہڑا اے۔
ہیتم تنویر ہوراں وی آپنے وچار سانجھے کیتے۔ تے دُوجے شعر توں شروع کردیاں ہویاں بڑا خورد بینی جیا مشاہدہ کیتا۔
تُوں تاں آ کے لُوواں نوں اَگ لانی سی
اندروں تے میں سڑ کے بیٹھا ہویا سی
اوہناں دا آکھنا سی کہ ایس طرحاں دے شعر اک اج کل دے دور اچ بڑے گھٹ ہُندے نے جیہڑے اندر نوں جھاتی مارن۔ ایہ داخلیت تے خارجیت دے موضوع نوں بڑے سوہنے طریقے نال پھرول ریہا اے۔ ویسے بے شک ایہ اک عام جیا موضوع اے، اک روایتی جئی گل اے لیکن فیر وی ایہندی تاثیر ہے۔ مُڑ اوہناں نے آکھیا کہ ” شعر ای غزل وچ اک ای اے،جیہڑا ایہندے جان ایں۔
شام نوں اوہ پیراں نال ہُجّی آؤندا ہا
دینہہ موہڈے تے چڑھ کے بیٹھا ہویا سی
غالب دا وی اک انج دا شعر ہے وی جیہندے وچ دن دے چڑھن تے شام دے ہوون نوں پکچرائز کیتا گیا اے۔ تے ایس شعر اچ اوہ اک ناں مُکن آلا چکر نظریں آؤندا اے جیہڑا دائرہ اے تے گُھمی جاندا اے۔ ایہ ہون تے نا ہون ول وی اشارہ کردا اے اک پکھوں۔ حالات دا جبر تے جمن توں لے کے مرن تک بچپن،جوانی،بڑھاپا تے ایہناں ساریاں مرحلیاں وچ روزگار دیاں مصروفیات تے بال بچیاں نوں لے کے آپنا آپ کدھرے بُھل ای جانا وی نظریں اوندا اے۔
سواری آلے شعر تے اوہ کج انج بولے کہ ” ایس شعر اچ تکنی دا فرق اے جیہڑی کِسے نوں آسانی نظر آ رہی اے اوس آسانی واسطے کِنی اُکھیائی جری گئی اوہندا اوہنوں نہیں پتہ ہُندا۔”
مُڑ اوہناں نے آخری شعر تے گل کیتی۔ تے آکھیا کہ ایس شعر اچ وی شاعر دے اندر دی وارتا دِسدی اے۔ چِٹا سوٹ تے کلمہ وغیرہ ایسے پاسے اشارہ کردے نیں۔
ایہناں توں بعد بابا اقبال قیصر ہوراں نے وی سانجھ پائی۔ تے مطلعے توں شروع ہوئے۔ ” مطلعے اچ اکثر شاعراں نوں لفظ ” نال” نہیں بنھنا اوندا تے اوہ اوہنوں” نل” دے وزن تے لکھ دیندے نیں۔ میں ایہ آہنا واں کہ اگر ون پورا نہیں ہو ریہا تے تسیں لفظ بدل دیو۔ ایہ مینوں اک اعتراض اے۔ دوجا اعتراض ایہ وے کہ چڑھ تے پڑھ دا قافیا ٹھیک نہیں۔ کیونکہ ایہناں د ے اخیر تے ھ اوہندی پئی اے۔ پردھان ہوراں نے آکھیا کہ ایہندے نال ایناں فرق نہیں پیندا تے اوہناں دونواں دے درمیان چند تیز طرار جملیاں دا تبادلہ ہویا،غزل اچ مزید قافیاں دی گنجائش تے گل ہوئی تے اقبال قیصر ہوراں آخری شعر ول مُہاڑ کیتی۔ تے اک سب توں وکھری پکھ ال دھیان کرایا۔ اوہناں نے دسیا کہ چِٹے سُوٹ توں مراد بیوروکریسی ہو سکدی اے تے کلمہ پڑھ کے بیٹھن آلے توں مراد خود کش حملہ آور ہو سکدا اے۔ مُڑ اوہناں نے اک مشہور لطیفہ سنایا کہ پُلس دے روکن تے بندے نے چادر دی بُکل لاہندیاں ہویاں لا الہ الا اللہ پڑھیا تے سارے پُلس آلے بھج گئے۔ انج اوہناں نے ایس غزل دی پرکھ اچ اک نویکلی تند کھولی۔
گل ٹُردی ٹُردی کامریڈ عرفان تک پہنچی تے اوہناں نے وی سانجھ کیتی۔ اوہناں دے ویکھن دا لینز طبقاتی سوزلزم دی عینک اچ فِٹ ہا تے اوہناں کُج ایس طرحاں پرکھ کیتی کہ ” عزل تے تنقید کردیاں ہویاں کُج دوستاں نے کمیونسٹ تے ایٹھیسٹ نوں رلا چھڈیا اے جیہڑا کہ بالکل غلط ہے۔ ایتھیسٹ تے سِدھا سِدھا کسے وی خالق ہستی دا انکاری ہُندا اے لیکن کمیونسٹ سماج اج پداوار جیہڑی کہ اجتماعی کوششاں دا نتیجہ ہُندی اے اوہندی سانویں سانویں تقسیم چاہندا اے تے اوہندے واسطے ہتھ پیر ماردا اے۔ جد و جہد کردا اے۔ ساڈے شاعر تے ادیب طبقے نوں چاہی دا اے کہ اوہ اوس مظلوم دی آواز بنن جیہڑا پِس ریہا اے۔ ”
ایس توں پردھان ہوراں وی غزل دیاں شعراں نوں کامریڈ ہوراں دے لینز نال ویکھن دی کوشش کیتی تے شام دے ہُجّن تے دینہہ دے موہڈھے تے چڑھن نوں اوسے انقلاب تے جد و جہد نال جوڑیا جیہندی اوہ گل پئے کردے ہان۔ اینے اچ مگروں ہیتم دی اواز آئی تے اوہنے ایس شام نوں ہُجّن آلے شعر تے غالب دا شعر کڈ ماریا جیہڑا کُج انج ہا
کاوّ کاوَے سخت جانی ہائے تنہائی نہ پوچھ
صبح کرنا،شام کا لانا ہے جوئے شیر کا
تے ایہ ساری جدو جہد تے کوشش ای جیہڑی بندے دے جمن توں لے کے مرن تک اوہندے نال نال راہندی اے۔تے ذوہیب ہوراں اوسے شام تے دن دے عمل نوں جیہڑا جد و جہد نال رُجھیا ہویا اے اوہنوں پنجابی اچ بیان کیتا اے تے سوہنا بیان کیتا اے۔
ایہندے توں بعد عدنان باجوہ ہوراں گل کیتی،اوہناں نے غزل نوں اُکا وی نہ چھیڑیا تے آپنا احتجاج ریکارڈ کروایا کہ جیہڑے لوگ وی گل کرن او کانٹینٹ تے گل کرن،خیال تے گل کرن تے کِسے نوں مجبور نا کرن کہ اوہ اوہناں دی مرضی دا خیال لے کے آوے بلکہ ہر بندہ وکھرا اے،منفرد اے تے ہر بندے نوں پورا پورا حق اے کہ اوہ جو مرضی خیال پیش کرے۔ تھوڑی دیر پہلے اسلم شوق صاحب ہوراں آکھیا کہ ایہ کیویں ہو سکدا اے۔ میں آہناں تسی اوہندے تے منطقی اعتراض کر سکدے او لیکن اوہناں نوں ایہ خیال رکھن توں ڈک نہیں سکدے۔
افضل ساحر ہوراں اوہناں دی ہاں اچ ہاں ملائی تے گل نوں ہور کھولدیاں ہویاں آکھیا کہ ہر بندہ ہر شے نوں آپنے لینز نال ویکھدا اے۔ اک ای شعر نوں سُن کے اک بندہ رو ریہا ہُندا اے تے دُوجا ہس ریہا ہُندا اے۔ ایہ وکھو وکھ کیفیات نیں۔ اختلاف اچ ای حسن ایں۔ چیزاں سگوں اختلاف کرن نال تے نِتردیاں نیں۔ پردھان ہورا اخیری گلا کردیاں ہویاں آکھیا کہ جدوں اوہ نویں نویں لہور آئے اودوں ایتھے ایہ مشہور سی کہ پنجابی غزل دی زبان نہیں۔ کُج لوکاں نے غزلاں لکھیاں،جیہڑیاں کہ اُردوائی غزلاں سن،اوہناں دا سبھا سارا اُردا آلا ہا،ترکیباں،تلمیحاں،اکھاں تے بحراں وغیرہ سب اردو ہا لیکن ایس غزل دا سبھا آپنا ایں،ایہندی زبان اوہ زباں ایں جیہڑی اسیں عام روٹین اچ ورتنے آں۔
تے انج دیاں بڑیاں غزلاں آکھیاں گئیاں جیہڑیاں پنجابی سبھا نال لِپیاں ہویاں ہان۔ نزیر قیصر دا شعر سنایا
خاباں نال کتاباں نال کمرہ بھریا ہویا سی
اکھاں کھلیاں ہوئیاں سن،بندہ مریا ہویا سی
مڑ اوہناں ایہ وی ویروا کیتا کہ پنجابی دا کلاسیک شاعری دے شعر وی غزلاں دے پورا لاہندے نیں تے وارث شاہ دا ہر ہر شعر وکھرا وکھرا مصرع وی با معنی ایں تے پوری معنی دیندا اے۔ اوہناں نے اخیر تے غزل دی تعریف کیتی،مبارک دتی تے دعا دتی کہ شالا ایسے طرحاں دیاں غزلاں لکھدے رہون۔ ایہندے توں بعد اجلاس دا باقاعدہ اختتام ہو گیا۔