سیف علی اعوان دے ناول سانجھ تے اک جھات

سیف علی اعوان ہوراں دا لکھیا گیا ایہہ ناول سانجھ اک ناول دا ناں ای نہیں سگوں ناں اے دوجواں’ دو علاقیاں دو خطیاں دو گھراں دو پنڈاں دو پنجاباں تے دو ملکاں وچکار سانجھ دا دو منڈیاں وچکار اوہناں دے ناواں اوہناں دی پڑھائی سوچ تے بولی دی سانجھ دا چڑھدے تے لہندے پنجاب دے جٹاں تے راٹھاں اوہناں دیاں دلاں’ تھاواں’ ناواں’ سوچاں’ خیالاں’ رہتل وسب کسب’ ریتاں رسماں’ وڈیاں دا مان سمان عزت آدر کرن تے نکیاں نال پیار تے مروت دے رشتیاں دی’ چوپالاں تے پنچائتاں وچ بیٹھے اکو جہے بابے تے اوہناں بابیاں دیاں حکمت بھریاں گلاں دی سانجھ ‘ مونہوں نکلے قول نبھاون تے بانہہ نال بنھی راکھی تے امام ضامن دی سانجھ دی’ ہرے بھرے کھیت کھلیان تے ایہناں کھیتاں وچ کم کرن والیاں دی سانجھ’ ڈیریاں جھیڑیاں تے مالاں ڈنگراں دی سانجھ’ گوردواریاں’ مسیتاں تے درباراں نالے درباراں تے منیاں جان والیاں منتاں تے چڑھائے جاون والے چڑھاویاں دی سانجھ لنگراں پر شاداں تے نیازاں دیون دی سانجھ’ ترنجن وچ بیٹھیاں کڑیاں تے رکھاں ہیٹھ کڈھائی نالے چنگیراں بناون والیاں زنانیاں دی سانجھ پیکے گھر نال ازلی محبت بھراواں دا مان تے ہیمن نالے بھیناں دا آدر عزت تے پیار دی سانجھ’ سیال دیاں لمیاں کالیاں راتاں وچ پنڈ دے جواناں داآپ ای پہرہ دیون تے کدیں کدیں نال ڈھولے آکھن دی سانجھ مئیے دی بانگ ویلے پاندیاں دا سفر تے نکلنا تے مونہہ ہنیرے کساناں دا ہل چلاون دی سانجھ ،راتیں فصل نوں پانی دیون تے پانی ٹکے نہ جاون لئی ساری رات جاگن دی سانجھ پیراں دیاں اڈیاں نال سپاں دیاں سریاں نوں پھیہن دی سانجھ’ اکو جیہے گیت تے اکو جہے ویاہ’ سارے پنڈ دیاں کڑیاں داسدے تے ویاہ والے گھر اکٹھے ہوون منجیاں تے بہہ کے لمے گاون کڈھن تے گدا نالے پھوا پھوکھیڈن دی سانجھ’ سیال ماہ پنجیریاں تے پینیاں بناون تے ٹرن ویلے پروہنیاں نوں نال تحفے یادان دیون دی سانجھ گھر آئے پروہنیاں دا آدر بھاکرن تے بالاں نال پیار دی پرم پرادی سانجھ نکے وڈے تے کچے پکے گھراں تے کچیاں گھراں دیاں نکیاں کندھاں ہوون تے پھاٹک نہ ہوون دی سانجھ’ کڑآہی تے دانے بھنائون لئی آئیاں کڑیاں تے اوہناں دے دانیاں وچوں کاں دے چکے ُپھلے دی سانجھ دھمی ویلے رڑکیندے دودھ تے مدھانی دی مدھر آواز دی سانجھ نالے لسی لین لئی آئیاں پنڈ دیاں مائیاں تے پکھیرواں دیاں سوہنیاں آوازاں دی سانجھ روٹی لے کے جاندیاں تیویاں تے ہل چلاوندے کساناں ٹر یکٹراںاں تے ٹرالیاں دی سانجھ’ ویلنے دے نکلدے گڑھ تے گنے تے چیڑھ لگواندیاں بالاں دی سانجھ ویاہ تے پورے پنڈ دیاں نکیاں وڈیاں کڑیاں دا ٹرالی تے شہروں چوڑیاں چڑھاون لئی جاون دی سانجھ کسے مرگ تے ٹرالی وچ بہہ پورے پنڈ دا مُکان دیون جاون دی سانجھ، میلیاں ٹھیلیاں دی سانجھ تے میلیاں تے پنگھوڑیاں’ مٹھائیاں’ پکوڑیاں تے بھانڈیاں والیاں دکاناں دی سانجھ’ میلیاں تے کڑیاں دا منیاری والے کولوں سرخی پوڈر خریدن تے نک کن وینا ہون تے مندریاں چھلے خریدن دی سانجھ۔
لکھاری نے اپنے ناول وچ کئیں تھاواں تے ایہہ سانجھ ساڈے نال سانجھی کیتی اے۔ ایہناں ساریاں سانجھاں توں وڈی دھرم دی سانجھ ہوندی پر ہر سانجھ توں وڈی سانجھ پیار تے احساس دی سانجھ اے ایس حوالے نال لکھاری بڑے انملے وچار پیش کردیاں بختاور سنگھ دے باپ دے مونہوں نکلے شبداں نوں بیانیا اے جدوں دلجیت کور دے بال واپس نہ جاون لئی منجی تھلے لک گئے۔
”سردار صاحب آکھیا بھائیا جی ایہہ سچ اے جو سب توں وڈی مذہب دی سانجھ ہوندی اے پر اک مذہب والے وی تے آپس وچ دشمن ہو جاندے نیں۔ فیر مٹی دی سانجھ ہوندی اے۔ پر لوکی زمین توں وی لڑدے نیں فیر قوم قبیلے دی سانجھ ہوندی اے۔ اوہ وی آپس وچ لڑ پیندے نیں سب توں وڈی تے پیار دی سانجھ اے جس دا کوئی ُمل نہیں”
ہر دھرم پیار امن تے محبت دا پرچار کردا اے۔ مار دھاڑ قتل و غارت جھگڑے تے فساد دی نندیاں کردا اے۔ سارے نبیاں پیغمبراں وی اپنے پیروکاراں نوں دوجیاں نال چنگا سلوک کرن دا درس دتا انج ای سارے ولیاں’ پیراں’ فقیراں’ صوفیاں’ سنتاں’ درویشاں تے سادھواں وی اپنے اپنے دھرم دی تبلیغ پیار دی زبان نال کیتی انج وی دین لوکائی نال پیار کرن دا ناں اے۔
”مذہب تے دھرم بھاویں کوئی وی ہو وے پیار’ امن بھائی چارے تے آپس وچ سلوک دا سبق دیندا اے” ۔
ایس ناول وچ وی اوس سانجھ نوں بیان کیتا گیا اے دو منڈے جہناں دا تعلق پاکستان تے ہندوستان دو وکھ وکھ ملکاں نال اے پر اوہ جرمن وچ اک سانجھے کم پڑھائی پاروں اک کمرے وچ اکٹھے رہندے نیں رہندیاں اوہ دونویں ای جہناں وچوں اک بختاور علی مسلمان تے دوجا بختاور سنگھ سکھ اے۔ آپس وچ بیلی بن جاندے نیں دونوواں دا تعلق
پچھوں پنجاب نال ہوندا اے بختاور سنگھ چڑھدے پنجاب دا تے بختاور علی لہندے پنجاب دا دونواں دی بولی اکو جہی ناں اکو جہے تے مگروں بھیناں دے ناں وی اکو جہے بختاور علی دی بھین راج بی بی تے بختاور سنگھ دی بھین راج کور انج ای ایہہ سانجھ ٹردی ٹردی دوہاں پنجاباں نوں انج اک مک کردی اے کہ لہندے پنجاب دے بختاور علی دی جنج چڑھدے پنجاب دی مسلمان کُڑی روزینہ دے گھر جاندی اے۔ ایتھے لکھاری بختاور علی پاکستانی پنجاب دے کھیڈاری شعیب ملک دا انڈیا دی ثانیہ مرزا نال ویاہ والی گل ساریاں نوں چیتے کرواندیاں لکھدے نیں:
”کہندے نیں جو انڈیا دی ثانیہ مرزا تے شعیب ملک دا ویاہ بڑے دھوم دھڑکے والا سی پر میں سمجھدا ہاں جو ایہہ ویاہ تے اوہدے نالوں وی ودھ اے”
ناول نوں پڑھدیاں ایس گل دا چنگی طرحاں اندازہ ہو جاندا اے پئی لکھاری نوں سکھ دھرم بارے چنگی جانکاری اے جیہڑی تھاں تھاں تے ویکھی جا سکدی اے۔
حقہ پنجابیاں دی تے پنجاب دی ثقافت دی نویکلی پہچان اے پر ایہہ سکھ نہیں پیندے کیوں جے اوہناں دے دھرم وچ تمباکو دے ورتا ء دی منا ہی اے ایس توں اڈ سکھاں تے مسلمان پنجابیاں دے لکھن ڈھنگ یاں لیپیاں فرق نیں سکھ پنجابی گورمکھی وچ جد کہ پاکستانی پنجاب دے پنجابی شاہ مکھی وچ لکھدے نیں شاہ مکھی تے گورمکھی پنجابی لکھن لئی ورتے جان والے دورسم الخط نیں جیویں بختاور علی جدوں چڑھدے پنجاب دے بختاور سنگھ دے پنڈ گیاتاں اوہنوں اوتھے پنجابیاں دی شان حقہ نہ دسیا تے پچھن تے بختاور سنگھ دسیا۔ جیویں
”اوہنے بختاور سنگھ کولوں پچھیا ”یار سارے پنڈ وچ حقہ کدے نہیں ویکھیا” اوہنے دسیا ساڈے وچ تمباکو پینا منع اے ایس لئی حقہ نہیں دسیا”
انج ای اک ہور شے جیہڑی اوس نوں اپنے پنجاب توں فرق لگی اوہ گور مکھی لپی وچ لکھے گئے بورڈ سن۔ایس حوالے نال لکھاری بختاور علی دے وچار سانجھے کردیاں لکھدے نیں۔
”امرتسروی اوہنوں لہور وانگوں معلوم ہویا اک شے اجنبی لگدی سی ہٹیاں تے لکھے ہوئے گورمکھی خط وچ بورڈ جیہڑے اوہ نہیں پڑھ سکدا سی”
ساڈے نبی حضرت محمدۖ ہوراں فرمایا سی کہ کسے دے دھرم نوں یا خدا نوں ماڑا نہ آکھوجے تسیں کسے دے دھرم یا خدا نوں ماڑا آکھو گے تے بدلے وچ اوہ تہاڈے دھرم نوں ماڑا آکھن گے اللہ والے تاں آپس وچ پیار کرنا تے پیار نال رہنا ای سکھائوندے نیں نفرتاں وتکرے تے کینے تاں شد ت پسند ای ذہناں وچ پائوندے ہن سکھ مسلماناں دیاں مسیتاں تے درباراں وچ جاندے نیں تے اوتھوں دی صفائی ستھرائی دا دھیان رکھدے نیں۔ انج ای مسلمان سکھاں دیاں گوردواریاں وچ عقیدت نال جاندے نیں۔ لکھاری سیف علی ہوراں ایس رواداری تے محبت دے اظہار دا ذکر اپنے ناول وچ ایس طرحاں کیتا پئی اک مسلمان فقیر دے مزار تے دعا پاروں اک سکھ گھر نوں خیر ہوئی تاں اوہ اوس بابے دے عقیدت مند ہو گئے ونڈ وچ مسلماناں دے جاون مگروں دربار تے اوس پنڈ دی مسیت دا بھیڑا حال ہو گیا۔ اک دیہاڑے بختاور سنگھ دے دادے فقیر دے مزار دی مرمت کروا کے صاف صفائی کروا دتی تاں اوہ درویش اوہناں نوں سُفنے وچ ای سنیہا دے گیا کہ مخلوق دا گھر صاف کروا دتا تے خالق دے گھر نوں خستہ حال ای چھڈدتا جے انج بختاور سنگھ دے دادے نیں اک مسلمان جیڑا پنڈ موہالی دا سی نوں نال لیا کے ایس دربار تے مسیت دے دھیان دی ذمہ واری سونپی تے بدلے وچ تنخواہ وی مکا لئی جیویں اوہناں آکھیا۔
”مسلمان نوں لیا کے اوہناں دربار تے مسیت وکھائی۔ آکھیا ایہناں دونواں عمارتاں دی مرمت تے رنگ روغن کروائو میں پیسے دیاں گا اوس مسلمان غلام نبی نے دوجے دن ای بندے لیا کے کم تے لا دتے۔ انج دربار تے مسیت اک واریں فیر نویں حالت وچ آ گئے۔ دادا جی اوہدے نال تنخواہ بنا لئی آکھیا۔ توں ہر جمعرات نوں آ کے ایہناں عمارتاں دا دھیان رکھنا تے قرآن پڑھنا ایں جے توں نہ آسکیں تے کسے ہور مسلمان نوں گھل دینا پر جمعرات حاضری ضرور دینا۔
ناول وچ لکھاری نے تھاں تھاں تریخی حوالے وی دتے نیں توں گوبڑ لگایا جا سکدا اے کہ لکھاری پنجاب دی تریخ چنگا جانوں اے۔ دربارصاحب تے 1984 وچ ہوون والے گھلوگھاڑے’ بھنڈراں والے دا ذکر دربار جنم استھان دی یاترا دوران اوتھے سردار لچھمن سنگھ تے اوہدے ساتھیاں دی اک ہندو نرائن داس کولوںایتھوں قبضہ چھڈوان دتیاں گئیاں قربانیاں دا ذکر ایہہ سب اوہناں دے سکھاں نال ہوون والے تریخی دھرواں بارے چوکھی جانکاری دا ثبوت نیں۔ دربار صاحب دے حوالے اوہ دسدے نیں۔
”سردار صاحب اوہنوں دسدے گئے جو کیویں فوج ٹینک لے آکے دربار صاحب تے چڑھائی کیتی اوہنے وی ویکھیا کئی عمارتاں فوج نے ڈھاہ ڈھیری کردتیاں سن تے اج وی اوہ اوس حالت وچ ای سن۔ گولیاں دے نشان صاف دس رہے سی سردار صاحب آکھیا ایہہ عمارتاں ہن ایس حالت وچ ای رہن گئیاں۔ جو آون والیاں پیڑھیاں نوں وی پتہ رہوے جو فوج نے دریا صاحب نال کیہ کیتا سی”
اک ودھیا لکھاری کہانی کار یا ناول نگار بنن لئی کجھ گناں دا ہونا ات لوڑی دا اے۔ مطلب لکھاری جووی گل لکھے اوہدے پس منظر بارے ڈھکویں جانکاری رکھدا ہووے کہانی دے اُتار چڑھا ،منظر نگاری ،مکالمے ،ماحول ہر اک نوں حساب کتاب نال بیان کرے جیکر اسیں ناول سانجھ دے لکھاری نوں ایس کسوٹی تے پرکھیئے تاں اوہ یقینا ایس میعار تے پورا اترن گے کیوں جے اوہناں جتھے جرمن وچ داخلے پڑھائی تے باہر دے ملک وچ رہندیاں ہویاں کہڑیاں کہڑیاں تھوڑآں آ سکدیاں نیں بارے دسیا تے اوتھے ای سکھ دھرم دوہاں پنجاباں دیاں لوکاں دی سوچ رہتل وسباں کسباں تے تریخی حوالیاں دے نال نال وکھو وکھ ہتھیاراں تے اوہناں دیاں ناواں توں وی چنگی واقفی دا ثبوت دتا اے۔ بختاور علی جدوں بختاور سنگھ دی ویاہی بھین نوں اوہدے سویرے گھر چھڈن لئی جاندا اے تاں اپنے نال ہتھیار وی لکھ لیندا اے جوییں۔
”دلجیت کور بالاں نوں لے کے پچھلی سیٹ تے بہہ گئی تے اوہ ڈرائیورنال اگے بیٹھن لگا۔ ڈرائیور نوں پچھیا گڈی وچ کوئی اسلحہ وی ہے۔ ڈرائیور دسیا نہیں سردار جی۔ کیہ لوڑ اے اوہ اک واریں فیر گھر گیا تے بختاور دی AK-46 رائفل تے ہک پسٹل چک لیایا”۔
ویزہ حاصل کرن لئی کنے پاپڑ ویلنے پیندے نیں اک پنجابی ہوندیاں لکھاری ایس گل توں وی چنگی طرح جانوں اے۔ وطن بڑا پیارا ہوندا اے تے پردیس وچ وسدیاں جد کوئی اپنی بولی بولن والا یا اپنی رہتل دا کوئی بندہ نظرآ جاوے تاں اوہ بڑا پیار لگدا اے ایہہ ای حال پنجابیاں دا اے باہر دیاں ملکاں وچ روزی روٹی کماون لئی وسدے پنجابی اک دوجے نوں اپنا سمجھدے نیں بولی دی سانجھ پاروں اوہ اک دوجے نوں مل کے اپنے دیس دا ادریواں دور کردے نیں فیر بھاویں لہندے پنجاب دے پنجابی ہوون تے بھاویں چڑھدے پنجاب دے پردیس وچ اوہ بس پنجابی ہوندے نیں اپنے ایس ایکے پاروں لوکی اوہناں نوں عزت دی نظرنال ویکھدے نیں انڈیا دا ویزہ لگوان لئی بختاور سنگھ تے بختاور علی دے آپسی ساتھ تے سفیر صاحب آکھیا:
”سفیر صاحب! ایک تو آپ پنجابی ہر جگہ اکٹھے ہو جاتے ہیں۔ چاہے مشرقی پنجاب کے ہوں یا مغربی پنجاب کے۔ صبح کلرک سے ایک مہینہ کا ویزہ لے لینا”۔
لکھاری نے اپنے ناول وچ جتھے دوہاں پنجاباں دی رہتل اوہناں دی بولی’ سوچ ،ریجھاں سدھراں تے ریتاں روایتاں بارے بھرویں جانکاری دتی اے اوتھے ای لکھاری تے کجھ گلاں بڑیاںودھا ک چڑھا کے بیان کردیتیاں نیں۔جیویں بختاور سنگھ دی بھین لئی تحفے وچ سونے دے جھمکے’ کنگناں دی جوڑی سونے دیاں پزیباں دا تحفہ بختاور علی دا انڈیا وچ ڈاکوواں نال مقابلہ کرنا تے اک ڈاکو نوں قتل کر دینا۔
”بختاور علی دا انڈیا وچ ویاہ کرن لئی جانا” وغیرہ۔ ایہہ کجھ گلاں جیہڑیاں کجھ غیر حقیقی جاپیاں پر جیکر مجموعی طور تے ویکھیا جاوے تاں ناول سانجھ اک سوانحی معلوماتی تے دیسی وسیب دی ودھیا کہانی اے ۔جیہدے راہیں لکھاری نے جیہڑا امن پیار رواداری تے سانجھ دا بوٹا لاون دا جتن کیتا اے اوہ ایس ماڑے جہے جھول تے بھارا اے۔ایہو جیہاں لکھتاں سماج دی اُچیاں نیہاں تے اُساری لئی انمُلیاں نیں تے صلاحن جوگ وی۔انج وی ایہہ حقیقت اے کہ دنیا دی کوئی وی شے مکمل نہیں ہر شے وچ خامیاں وی نیں تے گن وی مُکمل تے عیباں توں پاک ذات صرف رب دی اے ایس لئی کمی خامی یا نُقص دی گنجائش ہمیشہ موجود ہوندی اے ۔ایس نوں ویکھ کے دل نکا نہیں کرنا چاہی دا سگوں مہنت تے نیک نیت نال کم کردیاں اگے ودھدیاں جانا چاہی دا اے ۔سیف علی اعوان ہوراں دا ایہہ ناول وی اوہناں دی محنت تے پنجابی زبان ادب تے رہتل نال ڈوہنگی سانجھ تے انسانیت نال پیار دا مونہہ بولدا ثبوت اے۔