عوام تے معیشت

حمید اللہ بھٹی

ملک وچ ایس ویلے دو جنگاں لڑیاں جا رہیاں نیں۔ مہنگائی تے بے روزگاری دے خلاف اک جنگ تے عوام لڑ رہی اے مگر باوجود کوشش دے اوہنوں ایس جنگ وچ معمولی جئی وی کامیابی نہیں مل رہی۔ ہن تے عوام نوں مہنگائی تے بے روزگاری نال لڑن دے نال بدامنی دا مسئلہ وی درپیش اے جہڑا اوہدی ہور توانائی نچوڑ رہیا اے جد کہ دُوجی جنگ سیاسی جماعتاں لڑن وچ مصروف نیں۔ ایہہ جنگ اقتدار دی جنگ اے۔ ہر جماعت ودھ چڑھ کے اک دوجے اتے حملے کرن وچ مصروف اے۔ کوئی کھویا گیا اقتدار واپس لین لئی بے چین تے اوہدے لئی فوری عام انتخابات چاہندا اے تاں جے جت کے دوبارہ اقتدار وچ آ سکے کیوں جے اوہنوں زعم اے کہ اوہ اج وی ملک دا مقبول ترین چہرہ اے لیکن اوہدے سامنے سارے چہرے ایس کوشش وچ نیں کہ کسے طرحاں فوری طور تے انتخابات وچ جان توں بچ جائیے تے چاہے محدود مدت لئی ای سہی بمشکل حاصل ہون والا اقتدار کول رہوے تاں جے بدعنوانی جئے مقدمیاں تے ایسے نوعیت دیاں جاری تفتیشاں توں مستقل بنیاداں اتے چھٹکارا حاصل کر لیے۔ نیب اختیارات دے حوالے نال کیتی جان والی نویں ترمیماں توں اوہناں دے مقصد کسے حد تک پورے ہو رہے نیں مگر اقتدار دے رسیاسارے فریق ہر پل دائو لان دی تاک وچ رہندے نیں ۔ اک پاسے اسمبلی وچ آ کے قومی مسئلیاں اتے گل کرن دی دعوت دتی جاندی اے تے جدوں دوجا فریق رضامندی ظاہر کردا اے تے چالاکی نال اوہو استعفیٰ منظور کر لیتے جاندے نیں جہڑے سپیکر نے ایس بنا تے روک رکھے سن کہ جدوں تک ہر ممبر انفرادی طور تے پیش ہو کے تصدیق نہیں کردا’ منظور نہیں کیتے جا سکدے۔ ہن اچانک منظور ی توں واضح اے کہ ‘صاف چھپتے بھی نہیں نظر آتے بھی نہیں’ دے مصداق گل قاعدیاں دی نہیں بلکہ استعفیاں دی نامنظوری دراصل سیاسی چال سی مگر سیاسی چالاں دی جنگ وچ وطن عزیز دے اصل مسئلے نظرانداز ہو کے ملکی معیشت لئی زہر بندے جا رہے نیں۔
ظاہر اے ایس زہر دا جدوں کوئی تریاق ای تلاش کرن وچ سنجیدہ نہیں تے زہر ختم نہیں ہو سکدا۔ ایسے رویے دی بنا تے ملکی معیشت تباہی دے دہانے اتے پہنچ چکی اے تے اج حالات اینے پریشان کن ہو چکے نیں کہ ملک وچ قرضیاں دیاں قسطاں تے سود دی ادائیگی دی سکت نہیں رہی۔ دوست ملک ہور امداد توں پہلاں شرطاں منوان دے چکر وچ نیں جد کہ عالمی مالیاتی ادارے ہن یا تے ہور قرض دین توں اجتناب کرن لگے نیں یا قرض دین توں پہلاں ہر قسم دی سبسڈی دے خاتمے دا مطالبہ کرن لگے نیں۔ واقفان راز دا کہنا اے کہ عالمی مالیاتی اداریاں دی سبسڈی دے خاتمے دی شرط اندرون خانہ تسلیم کیتی جا چکی تے ایس حوالے نال کسے ویلے وی منی بجٹ آ سکدا اے جہدے نال ملک وچ مہنگائی تے بے روزگاری دی شرح وچ ہور وادھا ہووے گا۔ کوئی وی فلاحی ریاست عوام اتے بوہتا بوجھ پان توں گریز تے سہولتاں دین دی کوشش کردی اے لیکن اقتدار دی جنگ وچ مصروف سیاستدان ایس حوالے نال اپنی ذمہ واریاں پوری کرن وچ نکام نیں جہدی وڈی وجہ اقتدار بچان تے اقتدار وچ آن دی جنگ اے۔ عین ممکن اے کجھ سیاستدان سیاسی مہارت نال اقتدار دی جنگ تے جت جان مگر عوام مہنگائی تے بے روزگاری دے خلاف جنگ ہارن دے کول آچکی اے۔سیاستدان تے جدوں چاہندے نیں اپنے کیس ختم کران لئی نظام وچ تبدیلیاں کر لیندے نیں مگر مہنگائی تے بے رزوگاری گھٹ کرن تے وسائل وقف نہ کرن نال غربت تے بھک تے افلاس وچ وادھا ہوندا جا رہیا اے جہدے توں ریاست اتے اعتماد وچ وی کمی آئی اے۔
کورونا وبا نے دنیا دیاں وڈیاں معیشتاں چین’ امریکہ تے یورپ نوں وی متاثر کیتا مگر حکمراناں نے ناہموار ہون والی معاشی سرگرمیاں چھیتی ای بحال کردتیاں۔ دنیا بھر وچ افریقی خطہ سب توں پسماندہ تسلیم کیتا جاندا اے جتھے پانی تے خوراک دے ذخیرے دی کمی نال عوام نوں پچھلی کئی دہائیاں توں بھک تے افلاس دا سامنا اے۔ ایس توں علاوہ روزگار دے موقعے محدود ہون دی بنا تے فی کس آمدن وی گھٹ اے لیکن پچھلے سال دنیا بھر وچ جنم لین والی بدترین مہنگائی دی لہر دے باوجود اوہناں ملکاں نوں ساڈے جئے مسئلیاں دا سامنا نہیں بلکہ معیشتاں مستحکم ہو رہیاں نیں۔ عالمی وباواں توں افریقی ملکاں وچ وی ترقی دی رفتار سست ہوئی فیر وی دہرے ہندسے وچ جان والی مہنگائی وچ ہن کمی دا رجحان عیاں اے۔ افریقین ڈویلپمنٹ بینک نے حال ای وچ جاری اپنی رپورٹ وچ دسیا اے کہ افریقہ دے 54 ملکاں نوں عالمی معاشی بحران نے متاثر کیتا۔ ہور ایہہ کہ روس دے یوکرین اتے حملے’ کورونا مگروں صورتحال تے عالمی ماحولیاتی تبدیلیاں نے وی معاشی سرگرمیاں سست کیتیاں جہدے توں نہ صرف ڈالر دی قدر وچ وادھا ہویا بلکہ مہنگائی توں عوام وی پریشان ہوئے۔ نیز یورپ تے چین لئی برآمدات دی طلب گھٹ ہون نال خطے اتے سنگین اثرات ویکھے گئے ۔ توانائی تے غذائی اجناس دے مل وچ وادھے نال افریقی خطے وچ ہور اک کروڑ 50 لکھ لوک انتہائی غربت دا شکار ہوئے جہدے توں ایس خطے وچ پہلے توں موجود غربت وچ ہور وادھا ویکھن وچ آیا۔ 2021 دے مقابلے وچ پچھلے سال معاشی ترقی دی رفتار 4.8 گھٹ ہو کے 3.8 ہو گئی لیکن ہن پیداواری سرگرمیاں بحال ہوندی جا رہیاں نیں جہدے توں بہتری ول سفر جاری اے۔ ایہہ رپورٹ واضح کردی اے کہ بدترین حالات دے باوجود افریقی ملک چاہے ہولی ہولی ای سہی مگر ہن سنبھل رہے نیں نہ صرف دوبارہ معاشی سرگرمیاں وچ وادھا ہو رہیا اے بلکہ مہنگائی وچ وی معمولی ای سہی لیکن کمی ہو رہی اے۔ حالانکہ ایہہ اوہ ملک نیں جتھے زرعی تے صنعتی پیداوار دے بوہتے موقعے نہیں فیر وی بہتری آنا واضح کردا اے کہ ایتھوں دی قیادت وچ اگے ودھن دا جذبہ اے کیوں جے عوام تے حکمران مہنگائی تے بے روزگاری دے خلاف شانہ بشانہ رہے ایسے لئی خرابی مگروں بہتری ول سفر شروع ہو چکیا اے۔
پاکستان اک زرعی ملک اے لیکن ستم ظریفی ایہہ کہ عوام جہڑے پہلے ای کئی مسئلیاں نال برسر پیکار سی ہن آٹے دے حصول دی جنگ وی لڑن تے مجبور اے۔ اقتدار بچان تے اقتدار وچ آن دی جنگ اے۔ عین ممکن اے کجھ سیاستدان سیاسی مہارت نال اقتدار دی جنگ تے جت جان مگر عوام مہنگائی تے بے روزگاری دے خلاف جنگ ہارن دے کول آچکی اے۔سیاستدان تے جدوں چاہندے نیں اپنے کیس ختم کران لئی نظام وچ تبدیلیاں کر لیندے نیں مگر مہنگائی تے بے رزوگاری گھٹ کرن تے وسائل وقف نہ کرن نال غربت تے بھک تے افلاس وچ وادھا ہوندا جا رہیا اے جہدے توں ریاست اتے اعتماد وچ وی کمی آئی اے۔ڈالر دی قیمت نال ایل سیز جاری نہ ہون دی بنا تے درآمدی خام مال صنعتاں نوں نہیں مل رہیا۔ ایہہ عمل کارخانے تے ملاں بند ہون دا کارن اے جہدے توں ٹیکسٹائل سیکٹر دے ستر لکھ لوک بے روزگار ہو چکے۔ ہور ایہہ کہ برآمدی سامان دی تیاری متاثر ہون نال برآمدات روز بروز گھٹ واقع ہوندی جا رہیاں نیں جو زرمبادلہ دے ذخائر وچ بدترین کمی دی وڈی وجہ اے۔ گل ایتھوں تک ای محدود نہیں رہی بلکہ ترسیلات زر وچ وی مسلسل کمی ویکھن وچ آ رہی اے ایہدی وجہ حکومت اتے دریار غیر وچ حصول روزگار لئی آباد پاکستانیاں دے اعتماد دی کمی اے۔ سیاسی قیادت جتھے دوست ملکاں نال مالی مدد لین لئی خوار ہو رہی اے مگر بوہتا مثبت جواب نہیں مل رہیا جے ایہو نس پج تاریکن وطن دے اعتماد دی بحالی لئی کیتی جاوے تے ترسیلات زر وچ وادھا ممکن اے لیکن حکمراناں دا خیال اے کہ تارکین وطن دی اکثریت انتخابات وچ جان والی قوتاں دے نال اے۔ ایسے لئی نظرانداز رکھنا مناسب اے حالانکہ ذاتی پسند تے ناپسند توں بالاتر ہو کے ملک دے وسیع تر مفاد وچ فیصلے کرن دی لوڑ اے۔ دنیا دی ستویں ایٹمی طاقت نوں ایران تے افغانستان نال ملن والی سرحداں اتے بدامنی دا سامنا اے۔ ایہناں حالات وچ چاہے محدود مدت لئی ای سہی ملک لئی سیاسی استحکام ناگزیر اے جہدے لئی اک ایسے وسیع تر مکالمے دی لوڑ اے جہڑا ساری سیاسی قیادت وچ افہام و تفہیم لیان دا کارن اے لیکن اقتدار بچان تے اقتدار وچ آن دی جنگ اینی عروج اتے اے کہ سیاستداناں نوں کسی ہور پاسے ویکھن دی فرصت ای نہیں۔ عوام نامی مخلوق نوں بے یارومددگار چھڈ دتا گیا اے جہدا نتیجہ اے کہ نہ صرف عوام دے حصے وچ مہنگائی تے بے روزگاری دے مقابلے اتے مسلسل پسپائی آ رہی اے بلکہ اقتدار بچان تے دوبارہ اقتدار وچ آن دے خواہشمنداں نوں وی نکامی تے ہزیمت دا سامنا اے۔ قول و فعل دا تضاد عوام نوں اوہناں کولوں متنفر کرن دا کارن اے جے اقتدار بچان تے اقتدار وچ آن دی جنگ وقتی طور تے روک کے مہنگائی تے بے روزگاری دے خلاف جنگ وچ عوام دا ساتھ دتا جاوے تے معیشت بحال کرن لئی سیاسی اختلاف بالائے طاق رکھ کے کم کیتا جاوے تے نہ صرف سیاستداناں نوں مقبولیت ملے گی تے معاشی زوال ختم ہووے گا بلکہ عوام نوں وی غربت’ مہنگائی تے بے روزگاری جئے مسئلیاں توں نجات مل سکدی اے۔