بے جی

اقتدار جاوید

بے جی پنڈ توں باہر جاندیاں تے برقع پا کے پردہ کردیاں۔ اوہنوں شٹل کاک برقع کہیا جاندا سی۔ ہن شاید اوہ برقع کسے عجایب گھر دی زینت ہووے۔ انج دا برقع ویکھن نوں اکھاں ترس گئیاں نیں۔ بے جی اوہ برقع پاندیاں تے سر توں پیراں تک سارا جسم ڈھک جاندا۔ برقع دے سر تے اک ٹوپی ہوندی سی ایسے لئی ایہنوں ٹوپی والا برقع وی کہیا جاندا سی۔ بے جی اوہ برقع پاندیاں تے وقار تے آرام نال چلدیاں۔ وڈی بھین وی ٹوپی برقع پاندیاں۔ اک واری شرارت نال چھوٹی بھین نے اوہ برقع پایا تے اک قدم چلنا کیہ پیر اٹھانا اوکھا ہو گیا بے جی برقع پاندیاں تے باوقار لگدیاں والد شیروانی پاندے تے بارعب لگدے۔ ساڈے کسے کلاس فیلو دے والد نہ اجہی شیروانی پاندے نہ کسے دی والدہ ٹوپی برقع پاندیاں۔ والد نوں شیروانی وچ تے طرے والی پگڑی وچ ویکھ کے اسیں بڑے خوش ہوندے۔
پنڈ وچ اک ٹیلر سی اوہناں نوں ماسٹر صاحب کہیا جاندا سی۔ اوہ اچکن تے واسکٹ سین وچ کمال مہارت رکھدے سن۔ اوہو ماسٹر ایہو برقع سیندے۔ بے جی دے برقعے وچ اکھاں دے سامنے اک جالی ہوندی تے اوہدے آل دوالے پھُل کڑھے ہوندے۔ سانوں تے دوروں لگدا کہ ایس برقعے وچ اوہناں نوں کجھ نظریں نہیں آندا ہووے گا پر اوہ ڈیڑھ کلو میٹر دور ریلوے سٹیشن توں خراماں خراماں چلدے گھر اپڑ جاندیاں۔ پنڈ نیڑے آندا تے اوہ برقع لاہ دیندیاں۔ جیویں پنڈ دے لوکاں توں کوئی پردہ نہیں سی۔ اک واری اسیں اوہناں دے نال وڈی بھین دے گھر گئے تے اوس گھر وچ کسے جدوں غیر رشتہ دار دے گھر وچ وڑن دا پتہ لگدا تے اوتھے برقع پا کے چرمر ہو کے بہہ گئیاں جیویں اوتھے صرف برقع پیا ہووے اوہ آپ نہ ہون۔ برقعے وچ بولنا تک موقوف کر دتا۔ اوس غیر رشتہ دار دے گھروں باہر نکلن تک اوہ انج ای چرمر بیٹھیاں رہندیاں۔ اک ای برقع سی اوہو باراں مہینے سردیاں گرمیاں وچ استعمال ہوندا۔ نہ اسیں کدی پچھیا کہ ایہدے وچ گرمی لگدی اے یاں نہیں نہ اوہناں نے کدی ایہدا اظہار کیتا۔ جس گھر وچ اسیں اکھ کھولی اوہ اک کچا پکا گھر سی یعنی گھر دی باہر دیاں کندھاں دروازے تن سٹیپز دی دہلیز سب پکیاں اٹاں دیاں سن پر تناں کمریاں دی پچھلی کندھ تے چھت کچی مٹی دے سن۔ جہناں دی ہر سال لپائی کیتی جاندی سی۔ صحن وچ تلن دتی جاندی سی تلن اوس زمانے دی ماسٹر ٹائل سی۔ تلن خشک ہون لگدی تے اوہ الٹے کٹورے نال برابر کیتی جاندی اوتھے طلا یعنی سونے ورگی ہو جاندی تے تلن کہلاندی۔
سال وچ اک واری کندھاں تے چونے دی پھرائی ہوندی۔ شہروں خاص طور تے چونا منگوایا جاندا اوہناں نوں مٹی دے وڈے وڈے بھانڈیاں وچ رات نوں بھیوں دتا جاندا۔ ایہ سارا کم بے جی اپنی نگرانی وچ کراندیاں۔ ساڈے دو گھر سن اک چھوٹا جیہا گڑیا دا گھر جہدے وچ اسیں بے جی تے چھوٹی بہن رہندیاں۔ دوجا گھر جہنوں والد صاحب دی بیٹھک کہنا زیادہ مناسب اے۔ اوتھے والد تے اوہناں دے اک دو ملازم تے مہمان رہندے۔ چھوٹے جہے گھر دا صحن کچا سی۔ بارش ہوندی تے چیکنی مٹی دی وجہ نال ہر ویلے تلکن دا خدشہ لگا رہندا۔ ایہدے لئی بے جی صحن وچ اک اک قدم تے اٹاں رکھ دیندیاں۔ اسیں سارے اوہناں اٹاں تے ڈولدے ہوئے پیر رکھدے۔ بارش وچ باہر دی زرخیز سرخ مٹی ہور سرخ ہو جاندی تے اجہی تلکن بن جاندی کہ کدھرے پیر ٹکدا ای نہیں سی۔ صحن دے اک پاسے پوڑھیاں سن ایہناں پوڑھیاں دے خم وچ بے جی دا باورچی خانہ سی۔ دو قدم دے فاتلے تے اک گھڑونجی سی جہدے تے سجرے پانی دے دو گھڑے رکھے ہوندے سن۔ اک گھڑے دے ڈھکنے وچ پانی بھر دتا جاندا سی جہدے تے ہر ویلے اک ادھ چڑی موجود ہوندی سی۔ پوڑھیاں دے خم وچ بنے کچن وچ اک عدد چلہا اک بھاری تے اک ساہنک تے اک مٹی دی ہانڈی ہوندی سی۔ ایہو ایس بخت بلند خاتون دا کل اثاثہ سی جہدے توں ایس گھر دے سارے بندیاں نوں وقت تے کھانا ملدا۔ ایہ کدی ہویا ای نہیں کہ کھانا وقت تے تیار نہ ہویا ہووے۔ سب توں پہلاں ملازم دی روٹی پکدی بعد وچ ساڈی فیر والد تے آخر وچ بچے کھچے آٹے نال اپنی روٹی پکاندیاں۔ ایہو ساری زندگی دستور رہیا۔ ایہ کدی نہیں ہویا کہ ملازم دی روٹی آخر وچ پکے۔ آخر وچ بے جی دی ای روٹی پکدی۔ روٹی توے تے ڈلدی تے اوہناں دی اکھاں چھلک چھلک جاندیاں۔ ساڈا لقمہ حلق توں تھلے نہ اتردا اک پھانس بن جاندا۔ بے جی لقمہ اٹھاندیاں فیر تھلے رکھدیاں فیر چکدیاں تے سسکیاں لین لگدیاں۔

فیر دھیمی زبان وچ وین کرن لگدیاں پتہ نہ چلدا کہ اوہ کیہ کہہ رہیاں نیں۔ ایہ کوئی اجہی زبان سی جو لفظاں توں ہٹ کے سی۔ سمجھ نہ آندا کہ اوہ نیک خاتون کیوں رو رہیاں نیں۔ اسیں وی سارے اوہناں دے نال رون لگدے۔
اک دن اوہناں دسیا کہ طاعون دی وباء وچ ساڈے تن ماموں اک ادھ دن دے وقفے نال انتقال کر گئے سن۔ کہندیاں اوس دن میانہ گوندل وچ سعی محمد دا میلہ سی۔ اوہ کہندیاں اوس دن سعی محمد دا میلہ سی تہاڈے ماموں نے نیلے رنگ دی واسکٹ پائی ہوئی سی۔ ریشمی کپڑے دی واسکٹ چمکدی ہوئی نیلے رنگ دی واسکٹ’ میلے وچ ای اوہدی وفات ہو گئی۔ تہاڈے نانا ہتھاں تے چک کے اوہدی میت لے کے گھر وچ داخل ہوئے تے اسیں سمجھیاں کہ بھائی سو رہیا اے پر اوہ تے میت سی بھائی دی میت۔ تہاڈا ماموں اوس ویلے چار سال دا سی۔ اینے وچ والد دے گھروچ داخل ہون دا پتہ چلدا بی جے جیویں اپنے خواباں’ سسکیاں تے یاداں دی دنیا توں باہر آ جاندیاں۔ والد دے گھر وچ وڑدیاں ای ہر چیز نارمل ہو جاندی۔ منجی لگ جاندی اوہدے اُتے کھیس وِچھ جاندا۔ پھُلاں نال کڈھیا ہویا تکیہ منجی تے سجا دتا جاندا۔ اک ملازم فرشی حقہ منجی دے سجے پاسے رکھ دیندا۔ والدآندے پر کوئی شور نہیں کوئی رولا گولا نہیں بے جی اپنے ورتاوے تے رویے توں ظاہر کر دیندیاں کہ ہن گھر وچ اوہناں دی نہیں والد دی حکمرانی اے۔ ایسے انداز نوں سلام اے۔
بے جی چھوٹی جہی لکڑی دی ٹرے وچ کھانا دیندیاں۔ ٹرے تے بڑے اہتمام تے چاء نال اک پاسے دو چپاتیاں تے اک پاسے سالن گھر وچ جو دال ساگ پکا ہوندا آپ لے کے منجی تے رکھدیاں۔ اوہناں دی ایہ عادت والد دے انتقال تک قائم رہی۔ کسے ملازم’ کسے دھی یاں میری بیگم نوں جرأت نہ ہوندی کہ والد دے سامنے کھانا رکھدیاں۔ والد انج تے میاں صاحب دے لقب توں معروف سن پر پورا پنڈ اوہناں نوں اباجی کہہ کے پکاردا۔ خاص کر میرے کلاس فیلو جدوں اباجی کہندے تے اوہناں دی مراد میرے والد ای ہوندے۔ بچیاں دے نال کیہ شفقت سی کہ اوہناں نال چھوٹے چھوٹے معاملات تے ہسی مذاق کردے۔ اوہناں نوں خوش کردے کسے بچی نوں کہندے کہ حافظ صاحب توں کہڑا سپارہ پڑھ رہے او۔ بچی جے کہندی کہ اوہ چودھواں تے فرماندے کہ تہاڈے استاد حافظ صاحب تے انھے نیں کل توں ویہویں سپارہ کھول لینا حافظ صاحب نوں کیہ پتہ چلنا اے۔ کسے منڈے توں پچھدے کہ توں کہڑی کلاس وچ ایں اوہ کہندا کہ دوجی تے اوہنوں کہندے کہ سکول وچ اینی گنتی ہوندی اے توں کل چوتھی کلاس وچ بہہ جانا۔ استاد صاحب نو ںاینی گنتی وچ کیہ پتہ لگنا اے؟۔
اجہی پھلجھڑیاں نال چھوٹے چھوٹے بچے اوہناں دے دیوانے ہو جاندے پر اوہناں دا تقدس بھرا رعب ای اجیہا سی کہ عورتاں وی کولوں لنگھدیاں تے ”ابا جی سلام اے” آپ دعاواں دیندے۔ اوہ پنڈ دے منشی وی سن کسے نے خط لکھوانا ہوندا تے تہاڈے کول ای آندا۔ ایوب خان دے زمانے وچ اوہ پنڈ دے کونسلر نامزد کیتے گئے سن۔ بڑے اہتمام نال اوہناں نے اک مہر بنوائی پر اوہدے تے صرف اپنا ناں لکھوایا کونسلر یاں ممبر دا دم چھلا گول کرگئے۔ ایہو وجہ سی سارے لوک راہداری لکھوان لئی آپ دے کول آندے۔ اوہدی تحریر وچ سانوں یاد اے پر اوہدا نمونہ اپنی سوانح لئی اٹھا رکھیا اے۔ والد گھروں رخصت ہوندے تے فوراً اک چہل پہل دا احساس ہوندا۔ انج لگدا کہ ایوب خان نے مارشل لاء اٹھا لیا اے یاں کوئی غیر تحریری آئین معطل کر دتا اے۔ ہن رات دے گھانے تک گھر وچ بے جی دی حکومت بحال ہو جاندی۔ منجی چک دتی جاندی تے سرہانہ چھوٹی جہی بیٹھک وچ واپس رکھ دتا جاندا۔
71ء وچ جدوں ملک اک پرآشوب دور وچ داخل ہویا تے ساڈے پیارے مشرقی پاکستان وچ اک شورش دا آغاز ہویا اودوں ساڈے برادر بزرگ اوتھے پڑھ رہے سن۔ ساڈا گھر وی دوجے سارے مغربی پاکستانیں وانگوں اک تشویش وچ مبتلا سی۔ انج اپنے آپ نوں مغربی پاکستانی کہن وچ جو لذت اے اوہنوں بیان کرن لئی ساڈے کول الفاظ نہیں۔ مشرقی پاکستان نوں بنگلہ دیش منن تے کہن وچ جو درد اے اوہ بیان توں باہر اے۔ ایہ درد ساڈی نسل دے لوک قبر وچ نال لے کے جان گے۔ ساڈا دکھ دونا سی۔ میکرولیول تے مشرقی پاکستان دی علیحدگی تے مائیکرو لیول تے بانوے ہزار خانداناں وانگوں اپنے پیاریاں دے بارے کسے قسم دی لاعلمی۔ کون کتھے اے تے کون خیریت نال کسے نوں کوئی پتہ نہیں سی۔ اوہ رات مینوں نہیں بھلدی۔ اوہ تہجددا وقت سی۔ ساڈا گھر لوکاں نال بھرا پیا سی اوہدے وچ نوجوان’ بڈھے’ بچے تے عورتاں شامل سن۔ ایہ ستاراں دسمبر دی رات سی۔

پنڈ والیاں نوں پتہ لگ گیا سی کہ ڈھاکہ تے بھارت نے قبضہ کر لیا اے تے بے جی دا وڈا بیٹا جو اوتھے پڑھدا سی اوہدی کوئی خبر نہیں سی۔ اک چھوٹا جیہا ٹرانسسٹر والد دی منجی تے پیا سی تے ریڈیو پاکستان توں کوئی خوفناک تے پراسرار دھن جاری سی۔ انج لگدا سی کہ انائونسر دے کول کہن نوں کجھ نہیں سی۔ ہن گلاں دا وقت گزر چکیا سی۔ میری اکھ کھلی صحن وچ مکمل انھیرا سی میں اکھاں کھولیاں پر کسے دی شکل واضح نظر نہیں سی۔ سارے لوگ چپ سن جیویں کسے معجزے دے منتظر ہون شاید جو سنیا اے او ہجھوٹ ہووے شاید جو کجھ ہو چکیا اے اوہ نہ ہویا ہووے۔
ہونی تے کائنات دی اجہی حقیقت اے جہدا اپائے دریافت ای نہیں ہو سکیا۔ کہندے نیں دعا نال ہونی ٹل سکدی اے پر اوہنے ہونا ضرور اے۔ اودوں دعا دا وقت وی گزر چکیا سی۔ ٹرانسسٹر تے آواز گونجی ہن صدر پاکستان آغامحمد یحییٰ خان قوم نال خطاب کرن گے۔ اوہدی بھاری بھر کم آواز گونجی کہ دشمن نے ڈھاکہ تے قبضہ کر لیا اے۔ ایہدے بعد مینوں کجھ یاد نہیں۔ پر ایہ یاد اے کہ بے جی پنڈ دیاں عورتاں دے وچکار بت بنیاں بیٹھیاں سن۔ ہن ماموئواں دی موت دے وَین ختم ہو گئے نیں ایہناں وَیناں دی تھاں بیٹے دی گمنامی تے جدائی دے ناں تے بلاتعطل اتھروئواں دی جھڑی نے لے لئی اے۔ سقوط ڈھاکہ دے بعد اگلے تن ورھے بے جی دا معمول رہیا کہ اک دو گلیاں دور جس گھر وچ ریڈیو سی رات دے کھانے دے بعد اوس گھر ٹر جاندیاں۔ چپ چاپ خبراں سن دیاں تے ڈگدیاں ڈھیہندیاں عشاء دے وقت واپس پرتدیاں۔ والد دی شاہانہ منجی اوہدے تے سفید کھیس تے لال رنگ دا تکیہ کسے صندوق دی تہہ وچ جا چکیا سی والد چپ چاپ گھر آندے کھانا کھاندے اک ادھ گل کردے ہونی دے ٹلن دی دعا کردے تے اپنے ڈیرے ٹھکانے ول پرت جاندے۔
بے جی رات گئے خبراں تے خبراں تے تبصرے سن کے آندیاں تے گوانڈھن بھابی شفعیہ پچھدیاں پھپھی جی ریڈیو کیہ آہندا اے۔ بے جی نوں تبصریاں دی کجھ سمجھ آندی تے اوہنوں دسدیاں۔ اک آس سی کہ کدی ریڈیو تے قیدیاں دی واپسی تے کوئی خبر مل جاوے۔ کدی وطن پرتن والے قیدیاں وچ اوہ اپنے بیٹے دا ناں وی سن سکن۔ فیر بہار آئی’ بیٹا بھارت دی قید توں واپس آیا۔ گھر چار دھیاں’ چار بہوئواں’ جوائی تے پوترے پوتریاں تے نواسیاں نال بھر گیا۔ نوکراں دی اک فوج اوہناں دے حکم دی منتظر ہوندی۔ بے جی تے پنڈ دی حاکم بن چکی سن۔ پتراں نوں ویکھدیاں تے اوہناں دی سج دھج ای ہور ہوندی۔ عزت شان تے آبرو کیہ چیز سی جو اوہناں نوں ایویں نہیں ملی پر اوہناں دی بھرم بھا تے سادگی والی عادت اوہو رہی۔ والد دا انتقال ہویا اوہناں دے بعد جو وقت اوہناں نے جس حوصلے نال گزاریا اوہدی مثال وی نہیں ۔ بے جی لکھنا پڑھنا نہیں سن جاندیاں پر والددی تصنیفات دے ناں یاد سن۔ اوہناں دی تصنیفات نوں اک الماری وچ حفاظت نال رکھدیاں۔ زندگی دے آخری ورھیاں وچ دوائیاں تے گزارا ہون لگا۔ دوائیاں دے ناں یاد رکھدیاں تے کہڑی دوا کس وقت لینی اے کدی نہ بھُلدیاں۔ ٹیلی فون سرہانے پیا ہوندا۔ بیٹیاں توں پوترے پوتریاں تے بہوئواں دا پچھدیاں۔ اپنے باغ نوں کھڑدا ویکھدیاں تے خوشی چھپائے نہ چھپدی۔ کدی ماموئواں دا ذکر چھڑدا تے بڈھیاں اکھاں اتھروئواں نال بھر جاندیاں جیویں کہہ رہیاں ہون اوس دن سعی محمد دا میلہ سی۔ تیرے ماموئواں نے نیلے رنگ دی واسکٹ پائی ہوئی سی۔ گہرے نیلے رنگ دی۔٭