قیصر محمود گورایہ دے لُوں لُوں رچیاں پیڑاں
دیاں سُراں تے ہُوکاں دی گل

ڈاکٹر احسان اللہ طاہر

لسانیات دے سیانے تے زباناں دے ماہر آکھ دے نیں کہ اَکھراں دے معنی نئیں ہوندے، ایہناں دے مترادفات ہوندے نیں۔ ایہناں ورگے ہور وی کئی اکھر ہوندے نیں۔ رہتل، وسوں تے وسیب چوں پھٹے پنگرے اکھراں نوں جدوں کوئی سیانا لکھاری اپنی گل بات وچ ورت دا اے تے اوہ اوہنوں اک خاص معنوی حوالے پاروں یاں علامت دے طور تے ورت رہیا ہوندا اے ، اتے سنن ہارے اوہدی گل دا مفہوم تے جو اوہدے من وچ ہوندا اے اوہنوں سیہان جاندے نیں۔ شاعری دے پڑ وچ شاعر جدوں اکھراں دی ورتوں کردا اے تے اوہدا مطلب، معنی، علامت، ناقداں تے سنن ہاریاں تے اڈواڈ اثر تے وکھالا کردی اے۔ ایہو ای کسے زبان دی شاعری دا حُسن ہوندا اے۔
اکھر ”پیڑ” وچ جہڑا معنوی، فکری، محسوساتی کھلار اے اوہ دوہاں سطحاں تے پڑھنہاراں نوں اپنے ول کھچ دا اے۔ پیڑ نوں ساڈے کلاسیکی شاعراں کدھرے جذبے دا ناں دتا اے تے کدھرے اوس اندرلے احساس دا جہڑا عمل ول تے کسے منزل، مقام نوں حاصل کرن لئی انسان نوں ٹرن دا تے اگے ودھن دا ول دیندا اے۔ ”پیر ملیاں جے پیڑ نہ جاوے تے اوس نوں پیر کیہ دھرنا ہُو” سلطان باہو ہوراں دے ایس اکھر دی ورتوں وچوں سانوں روحانی علامت پاروں کسے مرید تے صوفی اندر اوہناں تھوڑاں، گھاٹاں تے کمیاں کوتاہیاں دی دس پیندی اے جنھوں لے کے اوہ کسے مرشد کول جاندا اے تے اصلوں اک سلوک دی پیڑ جذبہ تے دُکھ وی ایہ ای ہوندا اے کہ اوہدے اندر چانن نوں تھاں ملے، اوسے پیڑ نوں اوہ لے کے سائیاں کول جاندا اے۔ بن پیڑاں تاثیراں ناہیں بے پیڑ ے کدروون، جنہاں پیڑ عشق دی سینے، ایہ اکھر اپنی ورتوں پاروں پنجابی ادب وچ وکھو وکھرے تے کھلارویں معنیاں نوں اپنے اندر سمائی بیٹھا اے۔
جدید پنجابی غزل وچ وی ساڈے لکھاریاں ایس اک اکھر تُوں بڑا سوہنا لابھ چکیا اے۔ ساڈی نویں شاعری دی نہینہ وچ جنہاں نویاں شاعراں، اپنی صوفیانہ تے کلاسیکی شاعری نوں پڑھ کے اپنے وسیب، وسوں تے سماج دے لوکاں دی زبان تے اوہناں دے اکھراں دے ورتارے سیہان کے شاعری کیتی اے اوہناں کول ایس اک اکھر دی ورتوں پاروں ای جے، اوہناں دی شاعری دا مطالعہ کر لیئے تے سانوں بڑے سوہنے استعارے، علامتاں تے فکری کھلار وکھالی دیندا اے۔ پیڑ سہاگن ہوئی، سکھاں نال ویاہیاں پیڑاں، تن وستی وچ وسیاں پیڑاں، اتے اجوکے سمے دے قیصر محمود گوریہ ہوراں دی کتاب ”لُوں لُوں رچیاں پیڑاں” آپو اپنی اکھری ورتوں، فعل تے اسم دی سانجھی جڑت دے نال بن دے ہوئے محاورے پاروں اتے اپنی ورتوں دے اک خاص زاویے پاروں وی اک نواں معنی دیندیاں ہویاں علامتاں نیں۔
قیصر محمود گورایہ ہوراں دا غزل پراگہ ”لُوں لُوں رچیاں پیڑاں” وچ اک تے سانوں اوہناں دی روح وسّی پنجاب دی وسوں، رہتل تے وسیب نال سانجھی پیڑ دا پتہ لگدا اے۔ جس نوں اجوک نسل وساری جا رہی اے۔ اوہناں دے ورتے اکھرا ں وچوں وی سانوں اپنے گواچ دے سماج دیاں سُراں اوہناں دے اکھراں دیاں پیڑاں چوں سنائی دیندیاں نیں۔ اوہناں جس درد وندی لہجے وچ پنجاب تے ایہدے واسیاں نال پنجاب دے اوس سماج دی گل کیتی اے جہڑا پیار بھریا، انسان دوست اک دوجے دے دکھ سکھ دا سانجھی تے محبتاں ونڈن والا سی، اوہ ای اصلوں اوہناں دی پیڑ اے۔ قیصر محمود گورایہ اک حساس شاعر اے جہڑا اپنا آپ گواچن تے، اتے اپنا آپ لبھن لئی، اوس پیڑ نوں آگو بنا کے ٹریا جس دی سیہان ای اج مکدی جا رہی اے۔
گورایہ ہوراں کجھ خاص رہتلی اکھراں نال اپنے اوس ویلے تے سماج نوں یاد کیتا اے جنہوں اسیں اج کہانیاں، ناول، افسانیاں، غزلاں تے اپنی شاعری وچ اسارن لگے ہوئے آں۔ جے ”لوں لوں رچیاں پیڑاں” دے ایسراں دے کجھ اکھراں ول، اکھری جڑتاں ول، ترکیباں تے اصطلاحواں ول گوہ کر لیے تے سانوں پتہ لگدا اے کہ پیار، سانجھ تے چانن دی پیڑ دا جذبہ قیصر ہوراں کولوں ایہ شاعری کروا رہیا اے۔
قیصرمحمود گورایہ ہوراں اپنیاں غزلاں دے کجھ ردیف ایس طرحاں دے رکھے نیں کہ اوہ اوہناں نال ہر شعر وچ قافیہ بدل کے نویں تے کھلرے ہوئے معنی پیدا کر دے نیں۔ اوہناں دا ایہ ڈھنگ اوہناں دی غزل نوں اک پاسیوں تے نواں تجربہ بناندا اے تے دوجے بنے اوس غزل تے مسلسل غزل دا پرچھاواں وی پاندا اے۔ ایسراں دیاں کئی غزلاں نیں جہڑیاں ایس کتاب وچ تھاں تھاں تے کھلریاں ہوئیاں نیں۔ ایسراں دیاں غزلاں وچ اک بنیوں تے اوہناں دے اوہ وچار نیں جہڑے پڑھیاراں نوں اپنے ول سینتاں مار کے بُلا کے کول بٹھا لیندے نیں تے فیر ہولی ہولی پیار تے پیڑ دی سُر بن کے اک ہوک وانگوں اوہناں دے من وچ اُتر جاندے نیں۔ گورایہ ہوراں دی غزل اک وار پڑھن والی غزل نئیں سگوں اوہنوں مڑمڑ کے پڑھن نوں جی کردا اے اوہدی مڈھلی وجہ اوہدی اوہ پیار بھری پیڑ اے جہڑی اوہناں نوں تخلیقی عمل چوں لنگھا رہی اے۔ میرا دل کردا اے کہ میں ونگی اوہناں دیاں اپروکت ذکر کیتیاں گلاں لئی ساری ساری غزل لکھ کے ونگی لئی ایتھے لکھاں پر ایہ اک جذباتی عمل ہووے گا۔ ایس لئی اک غزل دا اک اک شعر ای لکھاں گا:
وقت کسے دی ریہی نئیں کردا
آپو اپنی وار دی گل اے
قیصر کول ای رہن دیو شعراں دی ایہ سر پیڑ
پانی وچ مدھانی دا کیہ پچھ کے کرنا جے
لفظاں دا جد مطلب چانن ہووے تے
شعراں چوں فر تارے پھٹن لگ پیندے
کیدودے نال رل کے کھیڑے
بیلے نوں اگ لا کے ٹر گئے
دل دی اکھ چوں چھلکے قیصر
دوہیں جہانیں تاردے اتھرو
مصرعے دے وچ نچدے دِس دے
جے کر ہوون سُر دے اکھر
کسے وی لکھاری دی لکھت وچ سہپن، دکھ تے اسلوب دا وکھریواں اوہدوں ای آئوندا اے جدوں اوہ کسے پیڑ نوں مڈھ بنا کے، نہینہ بنا کے لکھ دا اے جگر دا خون دیندا اے تے جہدے لُوں لُوں وچ پیڑاں رچیاں ہوون اوہدی شاعری وچ تے اپنے آپ ای بیان، اسلوب تے وچاراں دی پیش کش دے ڈھنگ دا وکھریواں اُتر آئے گا، پر قیصر گورایہ ہوراں ترکیباں تے اصطلاحواں نال اکھراں دیاں جڑتا ں نال کدھرے اک اسم تے دو فعلاں نال تے کدھرے دو اسماں تے اک فعل نال جہڑیاں جڑتاں بنائیاں نیں اوہناں وچوں وی سانوں اوہناں دے فکر دی ڈونگھیائی وکھالی دیندی اے تے دوجے بنے پنجاب دی رہتل تے وسیب نال پیار وی پڑھنہار دے من اندر جاگ پیندا اے۔ اوہ اکھراں نوں ایسراں چانن بنا کے لکھ دے نیں پئی اوہناں دے شعراں چوں تارے پھٹن لگ پیندے نیں۔ ایہ سارے کم اصلوں اوہ اپنی دھرتی نال پیار پاروں کردے نیں۔ اوہناں دے نیڑے اپنے وچاراں تے فکراں دا اپڑان اہم اے۔ ایسے لئی اوہ اپنی غزل نوں تشبیہاں، استعارے، علامتاں تے دوجیاں لوڑاں توں اوپرا وی رکھن اُتے عیب نئیں سمجھدے نیں پر جدوں اوہ جڑتاں بناون تے آئوندے نیں اوہدوں اوہناں دی تخلیقی توانائی اک وکھرے ای رنگ نال ظاہر ہوون لگ پیندی اے۔ میں اوہناں دیاں کجھ اصطلاحواں دا ذکر کردا ہاں جہڑا پڑھنہاراں تے ناقداں نوں جمع بندی تے اکھراں دے بوہل اکٹھے کرن دا کم لگے گا پر ایہناں وچ ساڈی وسوں روایتاں تے لکھاری دی پیڑ لُکی ہوئی اے۔
”اکھراں دا ننگی پیریں ٹرنا، جیبھ تے اگ انگیارا بن کے رہنا، سچ دا لشکارا بن کے رہنا، جھوٹھ دے محل منارے بننا، ہونی اگے نچنا، دل دے ویہڑے سوچ دا چرخہ ڈھہنا، غصہ تھکنا، بل دے سورج نوں تلی تے دھرنا، دھر دھر دی ٹھوڈی ہتھ لانا، مونہہ دی کیتی گل ویاہنا، سخناں دے ونجارے دا ڈبنا، لڈن دا کشتی ساڑنا، اکھاں دے بنھ کھلنا، نیراں دا پیار نوں دھوکے پانا، موتیاں وانگوں خیالاں دا پرونا، ویلے دی جھراٹ نوں پرکھنا، دل دی ریجھ ویاہنا، پنج پانی گھول کے پینا، بھیڈدے گل پنجالی ویکھنا، بھڑ بنا کے بہنا، ماں بولی نوں غزل دا پھل پھڑانا، میں نوں نفی دے کھرل چ سٹنا، شریکاں دا مونہہ بھننا، دُکھ دے وٹولے جرنا۔”
تخلیقی حوالے پکھوں ایہ قیصر محمود گورایہ ہوراں دا اک اپنا تے وکھرا انگ نیں۔ اوہناں نے جو لکھیا اے اوہدے وچوں سانوں پنجابی ادب دی صوفیانہ تے کلاسیکی روایت دے فکری تے فنی جھلکارے وی وکھالی دیندے نیں تے اجوکے سمے دے کجھ ایسراں دے منظر وی ایہناں نویاں محاوریاں تے اکھراں دیاں جڑتاں وچ لکے ہوئے وکھالی دیندے نیں۔ ایس توں اڈ گورایہ ہوراں کول ایس طرحاں دے مرکبات وی نیں جہڑے دو دو یاں تن تن اکھراں نال بنے نیں کدھرے تے اوہناں دے پورے مصرعے ای ایہناں مرکباں نال بنے نیں۔ ایہ وی اوہناں دا اک تخلیقی پن اے تے ایہ ای تخلیقیت اوہناں دی شاعری نوں اک نواں حسن تے دکھ عطا کردی اے۔ اوہناں دے کجھ محاورے ورگے روزمرے تے مرکباں نال بنے محاوریاں دے رنگ ویکھو:
”وڈن وڈ کے وخت پواون، اتھروآں دا چناب، ڈھاواں مار دلاسے روئے، اکھ چلتر دے ہتھوں، سجناں سر ہونا، نصیباں نوں کھانی کلہنی، یاد دی سردل، اڈیکاں نال کھنگی، غزل چراغ دی لاٹ، اکھراں دی کرلاٹ، کھڑدے چاواں دے مُکھ، کھچری ذرا وساہ نئیں کھاندی، گال پرتانا، چوراں دے گھر دیوے نہ بلنا، لٹ دے مال نہ پھلنا، جھوٹھ دی جھوٹی چودھر دے گھپ ہنیرے وچ، سوگ دے ڈیرے، غزل دی پونی، جھٹ کُو دید کرانا، اکھ وچ آس دا جگنو لے کے، غم دی رات کھنگالنا۔”
قیصرمحمود گورایہ ہوراں دی کتاب ”لُوں لُوں رچیاں پیڑاں” جے فکری حوالیوں واچن لگیے تے سانوں اوہناں دیاں نکی بحراں وچ کیتیاں، سہل ممتنع وچ لکھیاں غزلاں وچ اجوکے سمے دے منکھ دیاں سدھراں، سدھراں دے بنن ٹٹن دے عمل، سماج دیاں مورتاں تے اجوکے مسئلے اوہناں دا سمبندھ سیاست نال ہووے یاں سماجیات نال اوہ گل نوں بڑے سلیقے نال کردے نیں۔
اسیں امبروں ڈگے تارے آں
اسیں اپنے آپ سہارے آں
کھسماں کھانی غربت پچھا نئیں چھڈیا
بھاویں پار سمندروں آ کے بیٹھے آں
لٹ دے مال کسے نوں پھل دے میں نئیں ویکھے
چوراں دے گھر دیوے بل دے میں نئیں ویکھے
سچ دی کُلی اج وی کچی
جھوٹھ دے محل منارے بن گئے
اکھراں چوں جد مصرعے پھٹن لگ پیندے
شعراں دے فِر سومے پھٹن لگ پیندے
قیصر محمود گورایہ ہوری اکھراں،مرکباں، اکھری جڑتاں تے نویاں محاوریاں دے ای شاعر نئیں، اوہناں دی غزل وچ رومانوی رنگ وی اپنے پورے جوبن تے وکھالی دیندا اے۔ اوہ غزل دے فکری تے فنی تقاضے تے لوڑاں نوں بڑی چنگی طراں جان دے نیں ۔ ایہی وجہ اے کہ اوہناں دی غزل وچ پیار بھرے جذبیاں دا اظہار بڑے سوہنے ڈھنگ نال مل دا اے۔ اوہ پیار دی گل کردے ہوون یاں یاراں سجناں دیاں محبتاں دی اوہناں دی سوچ پنجاب دے اک انکھاں والے جوان ورگی اے۔ اوہ ہیر تے رانجھے دے کرداراں توں اڈ کیدو قاضی کھیڑے، تخت ہزارہ تے جھنگ دا ذکر وی روایتی حوالے نال کردے نیں۔ اوہناں دی نظر پنجاب دیاں لوک عشقیہ کہانیاں تے اوہناں دے کرداراں تے بڑی ڈونگھی اے اوہ اپنی غزل وچ کدھرے کدھرے ایہناں دا تجربہ کردے وی دسن لگ پیندے نیں۔
قیصر گورایہ ہوراں دی شاعری نوں جے رومانوی رنگاں دے حوالے نال ویکھیے تے اوہدے وچ ہجروصال تے دکھ سکھ دے سارے ذائقے موجود مل دے نیں۔ اوہناں نوں اپنی صوفیانہ شاعری دی روایت تے بڑا ڈاہڈا مان اے۔ اوہ اپنے آپ نوں فکری حوالیوں تے روحانی طور تے سلطان باہو دا مرید آکھ کے پنجاب دے جواناں تے لوکائی نوں ایس فکر وچ سانجھ پاون دی گل کردے نیں۔ ایسراں ای اوہ پیر وارث شاہ ہوراں دی گل نوں وی سینے نال لا کے ایس سانجھی روایت تے پنجاب دیاں سماجی، ثقافتی مورتاں نوں سانبھن دی گل وی بڑی دڑتا نال کردے نیں۔ قیصر ہوری یاراں دے یار نیں تے پنجاب دے لوک یاریاں پالن وچ تے یاراں توں جند جان وارن وچ اپنی اک وکھری تے اچیری مثال رکھ دے نیں۔ اتے ایہو پنجابی شاعری دی روایت اے ”یار ملن دکھ جان ہزاراں” قیصر ہوراں وی ایس روایت نوں اجوکے سمے تک آندا اے۔
سجناں دا مکھ ہوندا قیصر
دکھ دے وچ دلاسے ورگا
مینوں جھوٹے دیون ہواواں تے کیہ اے
میں بدلاں تے پینگھاں جے پاواں تے کیہ اے
تیرے ہجر دی شکر دوپہر اندر
اکھ ہنجواں نال اسی ٹھار دے رہے
دیوا لج دا بال دی چنی
شرم حیا نوں پال دی چنی
ننگا سر کھیہ لبھ لیندی اے
بُری نظر نوں ٹال دی چنی
اکھاں میٹ کے منی جاندی
سجناں دے اتبار دی گل اے
قیصر نرا یقین نئیں بلکہ ایہ ایمان اے میرا
اوہنوں کوئی پروا نئیں ہوندی جس دے سر تے ماپے
قیصر محمود گورایہ ہوراں کول ونوون دے اکھر نیں، بڑے گُر دے، سُردے مصرعیاں دے وچ نچدے ہوئے، غزل دے حسن وچ مچدے ہوئے سجناں دی سجنائی نال سج دے ہوئے، اوہناں دیاں گلاں نوں رنگ لاندے ہوئے اکھر۔ قیصر ہوراں نوں ایس گل دا وی احساس اے ”قیصر دے شعر بھانویں ماڑے سہی فیر وی” اوہ آپ اپنی شاعری تے مان نئیں کردا، اتے نہ ای اپنے آپ نوں شاعری دے فن پاروں وڈیان بہہ جاندا اے سگوں اوہدے اندر عاجزی تے انکساری اے۔ اوہناں نوں جہڑی گل تے مان اے اوہ دکھاں درداں دی دولت اے۔ اوہدی اوہ پیڑ اے جہڑی اوہدے کولوں ماں بولی دے پیار دی، اپنی وسوں دی، تخلیقیت دے رنگاں دی گل کرواندی اے۔
”لُوں لُوں رچیاں پیڑاں” دی غزل پنجابی دی صوفیانہ ، کلاسیکی تے نیم کلاسیکی شاعری دے اکھراں تے فکراں توں لابھ چک دی ہوئی، پنجاب دی وسوں، رہتل تے وسیب دی گل کردی ہوئی، ماں بولی نوں مان بخش دی اے۔ اپنیاں ترکیباں، نویاں جڑتاں، محاوریاں، رہتل دے اکھراں وچوں پھٹ دی ہوئی فکر، نویاں مسئلیاں تے سجناں یاراں دی گل کردی ہوئی ایہ شاعری اپنے اندر کھلرے ہوئے موضوعات تے مضموناں نال اپنے آپ نوں سنوار دی تے پڑھنہاراں نوں فکری تے فنی پکھوں سواد تے مان دیندی شاعری اے۔ انج وی قیصرمحمودگورایہ ہوری پنجابی ادب وچ ایس توں پہلے ماہیے ،نظماں تے غزلاں لکھ کے اپنے آپ نوں منوا چکے نیں۔ اتے اوہناں دی ایہ کتاب اوہناں دی پنجابی ادب نال سچی محبت تے اندرلے سچ دا اک نواں لشکارا اے۔ میری دعا اے کہ گورایہ ہوری پنجابی ادب خاص طور تے پنجابی غزل نوں نویاں مہکاں دے نال ایسراں ای مہکاندے رہن۔ رب سوہنا اوہناں نوں سکھاں بھری حیاتی دیوے تے اوہ پنجابی سیوکاں نال اپنے وچار سانجھے کردے نہ تھکن۔ آمین