“سعدی، حافظ، خیام دی شاعری تے اک سوال۔”
سعدی دیاں غزلیاں اوہناں دے اپنے مزاج دا شیشہ نیں تے فارسی غزل سرائی وچ اک خاص تھاں رکھدیاں نیں۔ اوہناں نے قصیدے وی لکھے نیں جیہڑے فارسی قصیدے دی تریخ وچ کدی بھلائے نہیں جا سکدے۔ پر جیہڑا سعدی اج ساری دنیا وچ مشہور اے، اوہ ’’گلستان‘‘ تے ’’بوستان‘‘ دا سعدی اے؛ تے ایس گل توں مکریا نہیں جا سکدا کہ سعدی دی جیہوجی شخصیت ’’گلستان‘‘ تے ’’بوستان‘‘ وچ ساہمنیں آئی اے، اوہوجی نہ غزل وچ ہو سکی تے نہ قصیدے وچ۔
ایدی وجہ ایہہ اے کہ خود سعدی دا مزاج تے اوہناں دے دور دے مزاج دی سچی نمائندگی لئی ’’گلستان‘‘ تے ’’بوستان‘‘ ورگیاں تخلیقات ای زیادہ پھبدیاں (موزوں) سن۔ جامی نے ’’لوائح‘‘ دے ناں توں عارفانہ نثری ملفوظات وی لکھے تے رباعیاں وی کہیاں، تے اوہناں دیاں غزلیاں وچ وی بڑا رس اے۔ اوہناں دیاں غزلیاں دے وکھو وکھ شعر اجے تک فارسی جانن والیاں وچ ضرب المثل نیں۔ مگر کیہ اوہناں دا کوئی ادبی کارنامہ اوہناں دی ’’یوسف و زلیخا‘‘ توں زیادہ پسند کیتا گیا، مقبول ہویا یا ساریاں دی زبان چڑھی؟ اوہ اجے تک ’’یوسف و زلیخا‘‘ دے شاعر ای منے جاندے نیں۔ ایدی وجہ ایہہ اے کہ ’’یوسف و زلیخا‘‘ شاعر تے شاعر دے دور، دوہاں دے مزاجاں نوں اکو سُر (آہنگ) بنا کے پیش کردی اے۔
خیام اپنے دور دے حساب کتاب (علم ریاضیات) تے تاریاں دے علم (علم ہیئت) دا بہت بڑا ماہر سی۔ اوہ سرکاری نجومی (ستارہ شناس) وی سی تے بڑا رعب تے اثر رکھدا سی؛ پر جس خیام دی سارے جہان وچ دھم اے، اوہ ’’رباعیات‘‘ دا خیام اے۔ جس بندے نے اینیاں رباعیاں کہہ چھڈیاں ہون، کیہ اوہنے شاعری دی کسی دوجی صنف وچ اک شعر وی نہ آکھیا ہووے گا؟ پرانے کھوجی (محققین) توں پچھو تے شاید اوہ پتہ لا دین کہ خیام دے قصیدے تے غزل دے وی کچھ نمونے یادگار نیں۔ پر اسیں تے اوہنوں رباعیات توں ای جاندے تے منڈے آں۔ ایہہ وی عجیب گل اے کہ یورپ نے خیام نوں لذت پرستی (Hedonism) دا آگو سمجھ کے اپنایا تے ایدا ڈھنڈورا پیٹیا۔ ایہہ اِنج ای اے جیویں مغربی ملکاں وچ ’’ابیقوریت‘‘ (Epicureanism) نوں سستی عیاشی تے عیش کوشی دا دوجا ناں سمجھ لیا گیا۔ حالانکہ بیچارہ ابیقورس تے اوہدے خاص شاگرد لذت پرستی توں کوہاں دور سن۔
خیام نے اپنی رباعیات وچ زندگی دا جیہڑا تصور پیش کیتا اے، اوہنوں مجموعی طور تے عارفانہ لاادریت (Mystical Agnosticism) کہہ سکدے آں؛ تے ایہہ خیام تے اوہدے دور دا مزاج سی جیہدے لئی رباعی توں چنگی نظم دی کوئی صنف یا ہیئت نہیں ہو سکدی سی۔ رباعی زندگی دے اصولاں تے نظریاں دے مجذوبانہ اظہار لئی سب توں ودھیا صورت اے۔
حافظ نے، جپھے تک مینوں پتہ اے، دو چھوٹیاں مثنویاں لکھیاں؛ اک بغیر ناں توں تے دوجی ’’ساقی نامہ‘‘ دے ناں توں۔ دوویں اَدھوریاں لگدیاں نیں۔ اوہنے کئی قطعات تے رباعیاں وی کہیاں نیں۔ اوہنے پنج چھوٹے قصیدے وی لکھے جیہڑے پکار پکار کے کہندے نیں کہ شاعر قصیدے وچ بالکل مجبور اے۔ اسیں کیہ، ساری دنیا جس حافظ نوں اپنے سینے نال لائی بیٹھی اے، اوہ غزل تے اوہ وی اک خاص رنگ دی غزل دا حافظ اے۔ گل ایہہ اے کہ جیہوجیاں غزلیاں حافظ نے کہیاں نیں، اوہ نہ صرف اوہدے اپنے مزاج دا عکس نیں بلکہ اوہدے دور دے مزاج دی وی جے پوری شیشہ داری ہو سکدی سی، تے اوہ ایسے طرز دی غزل سرائی وچ ای ہو سکدی سی۔
