عقل وڈی یا مجھ توں دلیل وڈی یا گالی تک دا سفر!
ایہہ رہا تہاڈی پوری تحریر دا شاہ مکھی پنجابی روپ تے نال ای اردو ٹیگز:
ساڈے معاشرے وچ صدیاں توں اک بحث چلی آ رہی اے کہ “عقل وڈی اے یا مجھ؟” مجھ دا تے پتہ نہیں، پر عقل نال اسیں جو کھلواڑ کیتا اے اوہ ہن اک بالکل نویں مرحلے وچ داخل ہو چکا اے۔ ہن سوال عقل تے مجھ دا نہیں رہیا، بلکہ المیہ ایہہ اے کہ وڈیریاں دے دور وچ جیہڑا مکالمہ “دلیل” توں شروع ہوندا سی، اوہ اج کل دے ڈیجیٹل دور وچ محض دو منٹ دے اندر “گالی” (جوہڑی) تے جا کے دم توڑ دیندا اے۔ دلیل توں گالی تک دا ایہہ سفر اینی تیز رفتاری نال طے ہوندا اے کہ عقل ہائی وے تے کھڑی بس منہ تکدی رہ جاندی اے۔
پرانے ویلیاں وچ جے دو مہذب بندیاں وچ اختلاف ہوندا سی تے اوہ منطق، ثبوتاں تے تہذیب دے دائرے وچ رہ کے اک دوجے نوں قائل کرن دی کوشش کردے سن۔ پھر زمانہ بدلیا، تے اسیں دلیل دی جگہ “اُچی آواز” (یعنی جیہڑا جینا اُچا بولے گا، اوہی سچا اے) دا اصول اپنا لیا۔ پر جدید دور، خاص کر سوشل میڈیا دے انقلاب نے تے کمال ای کر دتا۔ ہن جے تسیں کسی محفل یا انٹرنیٹ دی کسی پوسٹ تے کسی توں اختلاف کرن دی “جرأتِ رندانہ” کر بیٹھو، تے سامنے والا تہاڈی عقل نوں چیلنج کرن دی بجائے سدھا تہاڈے شجرۂ نسب تے خاندانی پس منظر تے حملہ آور ہو جاندا اے۔ دلیل دینا ہن ایسا ای اے جیویں مجھ اگے بین بجانا، تے فرق صرف اینا اے کہ ہن مجھ بین سن کے سر نہیں ہلاندی بلکہ سدھا سنگ مار دیندی اے۔
اس معاشرتی گراوٹ دا اک دلچسپ پہلو ایہہ بھی اے کہ اج ہر بندہ اپنے آپ نوں “عقلِ کل” سمجھدا اے۔ چائے دے ہوٹل توں لے کے ٹویٹر (X) دے ٹرینڈز تک، ہر کوئی ارسطو تے افلاطون دا سچا جانشین بنیا بیٹھا اے۔ جوں دو ایسے “مفکرین” آمنے سامنے آؤندے نیں جنہاں دے پاس معلومات تے وافر ہوندیاں نیں پر برداشت دا تالاب بالکل سُکیا ہوندا اے، تے اوتھے عقل تے دلیل سسکیاں لین لگ پیندیاں نیں- آغاز انتہائی شائستہ لفظاں توں ہوندا اے جیویں “محترم، میری عقل دے مطابق تسیں غلط او…” تے چند ای سیکنڈاں وچ ایہہ شائستگی اڈن چھو ہو جاندی اے تے گفتگو “تہاڈی جرأت کِویں ہوئی…” توں ہوندی ہوئی اوہناں لفظاں تے جا رکدی اے جنہاں نوں سنسر کرنا پیندا اے۔
مزاحیہ صورتحال تے اودوں پیدا ہوندی اے جدوں گالی گلوچ کرن والا وی ایہہ سمجھ رہیا ہوندا اے کہ اوہنے بہترین “دلیل” دے کے سامنے والے نوں لاجواب کر دتا اے۔ ہن فتح دا معیار ایہہ نہیں رہیا کہ تسیں کِنی منطقی گل کیتی، بلکہ معیار ایہہ اے کہ تسیں سامنے والے نوں کِنا لاجواب (یا یوں کہو کہ کِنا بے عزت) کیتا۔ عقل تے خیر کدوں دی مجھ اگے گھٹنے ٹیک چکی، پر ہن دلیل وی گالی دے سامنے پناہ منگدی نظر آؤندی اے۔ اِنج لگدا اے جیویں اسیں تہذیب دی کتاب دے سارے صفحے پاڑ کے اوہناں دے ہوائی جہاز بنا کے اڈا دتے نیں۔
اس صورتحال تے جے سنجیدگی نال غور کیتا جائے تے دل خون دے آنسو روندا اے پر ہونٹھاں تے اک طنزیہ مسکراہٹ آ ای جاندی اے۔ اسیں اک ایسے ہجوم وچ تبدیل ہو رہے آں جِتھے سوچن، سمجھن تے دوجے دی گل سنن دا رواج مکدا جا رہا اے۔ جے اسیں دلیل دا دامن چھڈ کے گالی نوں ای اپنا سب توں وڈا ہتھیار بنائے رکھیا، تے اوہ دن دور نہیں جدوں عقل تے مجھ دوویں مل کے ساڈے تے ہسن گیاں تے کہن گیاں کہ “اسیں تے ایویں ای بدنام ساں، اصل کھیڈ تے کوئی ہور ای کھیڈ گیا!” بلاشبہ، معاشرے دی بقا اسی وچ اے کہ اسیں گالی دے اس تیز رفتار سفر نوں بریک لایئے تے دوبارہ دلیل دی اس دھیمی تے پروقار گڈی وچ سوار ہوئیے جِتھے عقل نوں مجھ توں وڈی عزت ملدی سی۔
