فرد دی فلاح تے ترقی دے عمل وچ سیفٹی نیٹ دی اہمیت
میرے والد نے 1950 دی دہائی وچ پیشہ ورانہ سفر دا آغاز کیتا سی۔ اس دور وچ اداریاں وچ بہت اچھا تے مؤثر سیفٹی نیٹ یعنی سماجی بہبود تے فلاح دا نظام موجود سی۔ ایک مناسب تنخواہ دے نال گریجویٹی، پراویڈنٹ فنڈ تے پنشن توں علاوہ علاج معالجے دیاں سہولتاں وی دستیاب سن۔ یہی وجہ سی کہ میرے والد تے انہاں دی طرحاں دوجے لکھاں لوکاں نے بہتر انداز وچ اپنی زندگی گزاری تے انہاں نوں ایک قسم دے تحفظ دا احساس رہیا۔ اس زمانے وچ اکثر لوک اس قابل وی ہو جاندے سن کہ اوہ ذاتی گھر تعمیر کرسکیں تے انہاں نوں ریٹائرمنٹ توں بعد وی علاج معالجے دی سہولت میسر رہی جو کسے نعمت توں گھٹ نہیں۔
90 دی دہائی وچ پاکستان وچ معیشت نوں لبرلائز کرن دا عمل شروع ہویا۔ جس وچ نہ صرف اداریاں دی نجکاری کیتی گئی بلکہ نجی شعبے دی حوصلہ افزائی تے اس وچ سرگرمیاں نوں فروغ دین دے اقدامات کردے ہوئے نجی شعبے نوں معاشی ترقی دا انجن قرار دے دتا گیا۔ گزشتہ تقریباً 36 سال وچ نجی شعبے وچ بہت ترقی تے ہوئی اے پر اس دے نال نال اوہ سماجی، مالیاتی تے صحت دا سیفٹی نیٹ جو گزشتہ برسوں وچ مضبوط ہوچکیا سی، آہستہ آہستہ ختم ہوگیا۔ پہلے اس توں نجی شعبے دے ملازمین متاثر ہوئے تے ہن سرکاری ملازمین نوں وی پنشن تے دوجیاں مراعات دے حوالے توں غیر یقینی صورتِ حال دا سامنا اے۔
سماجی سطح تے تحفظ، انسان دی ترقی تے خوش حالی وچ بہت اہمیت رکھدا اے۔ کوئی وی خاندان تن نسلاں دی محنت توں بعد غریب طبقے توں متوسط طبقے دی فہرست وچ شمار ہون لگدا اے، پر اداریاں تے کم دی جگہواں تے مختلف شکلاں وچ سماجی تحفظ حاصل نہ رہے تے کوئی ناگہانی آفت وی سر تے آن پئے تے ایہہ انہاں نوں دوبارہ خطِ غربت دی جانب دھکیل دیندا اے۔ پاکستان وچ ملازمت دے محدود مواقع، مہنگائی تے غیر یقینی معاشی صورت حال توں علاوہ سیفٹی نیٹ توں محرومی دے باعث غربت وچ کمی دیکھنے وچ نہیں آ رہی اے۔
دنیا بھر وچ مختلف شکلاں وچ سماجی تحفظ دا نظام ہن حکومتی بجٹ دے سہارے تے نہیں کھڑا اے بلکہ انشورنس تے منتقل ہوگیا اے۔ یہی وجہ اے کہ دنیا بھر وچ انشورنس دی صنعت مستحکم تے مضبوط ہوئی اے۔ دنیا دے ترقی یافتہ ملکاں جیویں کہ امریکا، برطانیہ تے جاپان وچ انشورنس دی صنعت دا پھیلاؤ جی ڈی پی دے 8 فیصد تک ہوندا اے جدکہ چِین تے بھارت جیویں ملکاں وچ ایہہ شرح 3 توں 4 فیصد تک اے، پر پاکستان وچ انشورنس دی صنعت دا حجم ایک فیصد توں وی گھٹ اے۔ ایہہ دنیا دے مقابلے وچ انشورنس دی گھٹ ترین سطح اے۔
اس موضوع تے اسیں انشورنس ایسوسی ایشن آف پاکستان دی ایگزیکٹو کمیٹی دے رکن جہانزیب ظفر دا کہنا سی کہ انشورنس دے ذریعے فراہم کیتا جانا والا تحفظ اس ملک دے مالیاتی نظام دے استحکام تے عوام دی فلاح تے خوش حالی دا عکاس اے۔ جس ملک وچ جی ڈی پی دے تناسب توں انشورنس دا پھیلاؤ زیادہ ہوندا اے اس ملک وچ افراد، کاروبار تے املاک نوں ناگہانی دی صورت وچ اسی قدر تحفظ حاصل ہوندا اے۔ کسے آفت تے حادثے توں بعد اوہ مالی معاونت حاصل کرسکتے نیں جو انہاں نوں دوبارہ معمول دی زندگی دی جانب گامزن کرسکے تے اوہ ملک جہاں انشورنس دی شکل وچ افراد تے املاک نوں تحفظ گھٹ میسر اے، وہاں کسے قسم دے مالی خسارے نوں پورا کرن، یا اس دوران اپنے گھریلو اخراجات تے ضرورتاں نوں پورا کرن لئی لوک اپنی بچت یا یومیہ کمائی توں رقم نکالن تے مجبور ہو جاندے نیں جس توں انہاں دا معیارِ زندگی براہِ راست متاثر ہوندا اے۔ بعض اوقات وچ اوہ اپنی خوراک، تعلیم تے صحت تے سمجھوتا کرن تے مجبور ہوجاندے نیں تے انہاں دا مجموعی معاشی معیار شدید متاثر ہوندا اے۔
پاکستان وچ بڑی تعداد وچ لوک نجی اداریاں یا زراعت نال منسلک نیں- جہانزیب ظفر نے اس حوالے توں بات آگے بڑھاندے ہوئے کہیا کہ ایسے محنت کشاں لئی کسے قسم دا سیفٹی نیٹ موجود ہی نہیں اے۔ ایہہ کدی زمیں دار دے رحم و کرم تے ہوندے نیں یا پھر کسے چھوٹے بڑے تجارتی ادارے دے مالک دے رحم و کرم تے ہوندے نیں- انہاں دی معاونت زمیں دار یا صنعتی و تجارتی ادارے دے مالک دی منشا تے مرضی تے منحصر ہوندی اے۔ سماجی تحفظ دی فراہمی وچ ایک رکاوٹ یا مسئلہ ریاست دی جانب توں کیتی گئی قانون سازی وی اے۔ قانونی طور تے پاکستان وچ آجر اس بات دا پابند نہیں کہ اوہ ہنگامی حالات وچ اپنے ملازمین دی مالی معاونت کرے۔ یہی وجہ اے کہ محنت کشاں دی غالب اکثریت ہمہ وقت مالی خدشات تے مشکلات وچ گھری رہندی اے۔ کیونکہ انہاں نوں زندگی تے صحت سمیت کسے بھی طرحاں دا بیمہ دستیاب نہیں ہوندا۔
پاکستان وچ انشورنس نوں سماجی تحفظ دی ایک مؤثر تے سود مند شکل دے طور تے ریاستی سطح تے زیادہ پذیرائی نہیں ملی اے۔ اس لئی ملک وچ سماجی تحفظ دے جو بھی پروگرام چل رہے نیں، اوہ وفاقی یا صوبائی بجٹ تے بوجھ بندے نیں- جس دی وجہ توں ریاستی اسکیم، پائیدار تے خطرات وچ وسیع تحفظ فراہم کرنے والی پالیسی دے بجائے فوری مالی ریلیف تے فراہم کردی اے۔ پر اس توں ایک تے صوبائی یا وفاقی بجٹ تے دباؤ پڑھدا اے تے دوسری طرف اس ریلیف لئی وی متاثرین نوں سرکاری دفتراں دے چکر لگانے پڑھدے نیں-
ایہہ سطور تحریر کردے ہوئے جدوں سرکاری سطح تے ناگہانی آفات دی صورت وچ شہریاں نوں دتی جانے والی مالی معاونت تے نظر ڈالی تے پتہ چلیا کہ ایہہ رقم 3 توں 5 لاکھ دے درمیان اے۔ ایہہ رقم کسے بھی عام بیماری دے مکمل علاج لئی وی ناکافی اے تے اس قلیل رقم توں کوئی خاندان اپنے کفیل دی مستقل معذوری یا پھر موت دی صورت وچ معیار زندگی کِویں برقرار رکھ سکدا اے۔
پاکستان سوسائٹی آف ایکچوریز دے صدر اسامہ ڈانگرہ نے اس بارے وچ کہیا کہ حکومتی بجٹ وچ عوام نوں براہ راست سماجی تحفظ فراہم کرن دی گنجائش بہت گھٹ رہ گئی اے۔ پر ایہہ تحفظ معاشی تے معاشرتی ترقی لئی بہت اہم بھی اے۔ اس لئی پاکستان وچ سماجی تحفظ دے فروغ وچ انشورنس نوں ایک جامع حل دے طور تے استعمال کرنا ہووے گا۔ اسامہ ڈانگرہ دی نظر وچ انشورنس دی وسعت تعلیم و صحت تک رسائی نوں بہتر بنانے وچ معاون ہوسکدی اے۔ اس دے لئی ہر کم کرنے والے فرد دی انشورنس نوں یقینی بنانا ہووے گا۔
جے تسیں نجی شعبے دے تجارتی ادارے وچ کم کردے او تے 20 ملازمین تے صنعتی ادارے وچ کم کردے او تے 50 ملازمین تے کوئی ادارہ انشورنس سہولت فراہم کرن دا پابند اے۔ ویسے تے اس قانون تے بڑے بڑے کاروباری تے تجارتی ادارے عمل نہیں کردے پر بڑی تعداد وچ مائیکرو، چھوٹے تے درمیانے درجے دے تجارتی تے صنعتی ادارے اس شرط توں باہر ہو جاندے نیں-
اس وقت حکومت براہِ راست انشورنس توں متعلق قانون سازی تے کر رہی اے پر انشورنس سیکٹر توں علاوہ متعدد قوانین وچ ترمیم کرنے دی ضرورت اے تے اسی صورت وچ عوام نوں بہتر سماجی تحفظ فراہم کیتا جاسکدا اے۔ اس مقصد لئی انڈسٹریل اینڈ کمرشل ایمپلائمنٹ آرڈینسس وچ ترمیم کردے ہوئے اس قانون وچ کنٹریکٹ تے عارضی ملازمین نوں وی انشورنس دی کوریج دا حق دار بنایا جائے۔ انشورنس دی لازمی شرط لئی ملازمین دی حد تے قانون وچ رکھی گئی انشورنس دی رقم دی حد وچ اضافہ کیتا جائے تے ایسا طریقۂ کار وضع کیتا جائے کہ ہر سال مہنگائی نوں ایڈجسٹ کر کے انشورنس دی رقم نوں بڑھایا جاسکے۔
ملک وچ قومی سطح دی ایک ایسی سوشل سیکیورٹی اسکیم دی شدید ضرورت اے جو سب نوں شامل کرے—خاص طور تے غیر رسمی شعبے دے کارکنان نوں۔ اس وچ خواتین، گھریلو ملازمین، دیہاڑی دار طبقہ، زرعی کارکن، تے معاشرے دے دوجے کمزور طبقات شامل نیں جنہاں دے پاس فی الوقت بیماری، حادثات، معذوری، یا کسے آفت دی صورت وچ موت توں بعد کسے رسمی مالی نیٹ ورک دی سہولت موجود نہیں اے۔
موجودہ لیبر قوانین دے تحت ملازمین نوں فراہم کیتی جانے والی سوشل سیکیورٹی دے دائرۂ کار نوں بڑھان لئی گھٹ توں گھٹ ملازمین دی حد نوں ختم کیتا جائے تے ملازمین توں علاوہ انہاں دے اہل خانہ نوں وی سماجی تحفظ وچ شامل کیتا جائے۔ لازمی انشورنس اسکیم تے عمل درآمد لئی ریاست دے محنت کشاں توں متعلق بنائے گئے مختلف محکمیاں دے ڈیٹا تے سیکورٹیز اینڈ ایکسچینج کمیشن دے ڈیٹا نوں ایک جگہ جمع کیتا جائے تے اس ڈیٹا دی بنیاد تے اس بات دا جائزہ لیا جائے کہ کون سے آجر اپنے ملازمین نوں درست تے قانونی سماجی تحفظ فراہم کررہے نیں تے کون ایہہ نہیں کررہا اے۔
پاکستان نوں جے معاشی میدان وچ ترقی کرنا اے تے شہریاں دی سماجی ترقی دے اقدامات تے فرد دے سماجی تحفظ نوں یقینی بنانا ہووے گا۔ موجودہ معاشی حالات وچ ایہہ ممکن نظر نہیں آ رہیا کہ ماضی دی طرحاں ہر شہری نوں سماجی تحفظ، تعلیم، صحت تے علاج دی سہولتاں حکومتی بجٹ توں فراہم کیتیاں جائیں۔ اس لئی انشورنس دے ذریعے سماجی تحفظ نوں فروغ دتا جانا ضروری اے۔ اس صورت وچ انفرادی تے خانداناں دی سطح تے ترقی دا عمل شروع ہووے گا تے اس دے نتیجے وچ اسیں اجتماعی سطح تے ترقی دیکھاں گے۔
