تنویر بخاری

ڈاکٹر اظہار احمد گلزار

تنویر بخاری ہوریں بہت بختاں والے پنجابی شاعر ، پارکھ ، کھوج کار، سوجھوان تے خلافت دے منصب تے بیٹھ کے اہل علم ادب تے عام لوکائی لئی روشنی ورتا رہے نیں ۔۔۔۔ایناں دے ادبی کم دا کھلار پنجابی ادب وچ ایس ویلے سبھ توں زیادہ اے ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ اوہ اپنے ادبی ناں تنویر دی عملی تصویر نیں ۔۔پئی ہر پاسے اوہناں دے علم و ادب تے بصیرت افروز لکھتاں دی روشنی کھنڈ رہی اے ۔۔۔۔۔۔۔۔۔اوہ اپنے اصل ناں فقیر محمد دی سچی عکاسی کر دے وکھالی دیندے نظر آندے نیں ۔۔۔۔۔۔۔اسم با مسمی نیں ۔۔۔پنجابی ادب نوں 300 سو توں ودھ کتاباں تے اپنیاں رنگ برنگیاں رچناواں نال ادب دی آبیاری کرن والا لکھاری عجز و انکساری دی سچی تے سوہنی تصویر اے ۔۔۔۔۔۔منکسر المزاجی ، سادگی ، پیار ، ہمدردی ،سچائی تے ملنساری اونہاں دی شخصیت دے نمایاں پہلو نیں ۔امین خیال ہوریں ‘ جناب تنویر بخاری دی شخصیت بارے لکھدے نیں ۔۔۔۔” آج کل دے زمانے وچ جدوں ہر کوئی اپنے اپنے راگ وچ مست اے۔ ۔کوئی رنگ وچ _ کوئی روپ وچ مست، کوئی مال وچ ،کسے نوں جوانی دا خمار اے، کسے نوں اقتدار تے وقار دا نشا ،۔۔پر ایہناں ساریاں ہںگامیاں نوں دور ،رنگ برنگیاں روشنیاں توں پرے ،گوجرانوالے دی دکھنی نکرے ،اک کلی وچ تنویر بخاری دیوے دے چاننے ،اپنے حال وچ مست اے ۔۔۔ایہنوں نہ کھان پین دا لوبھ لالچ اے، نہ لال پان دا ،۔۔۔۔خورے اوہدی ایسے طبع پاروں شیخ ہوراں ایہنوں ” مست فقیر ” بنا دتا اے ۔۔۔مزے دی گل ایہ وے جے اینہاں دا ناں وی فقیر محمد اے” تے فن دے ایس فقیر بارے رف شیخ ہوری آکھدے نیں ۔۔۔۔”تنویر بخاری ایک تاریخ مرتب کرنے والا شاعر ہی نہیں ، فن اور بیان پر عبور رکھنے والا نقاد بھی ہے ۔۔آنے والا دور اگر اس کے شعری اثاثے کی داد دے گا ۔۔تو اس کے نثری اور فکری کارناموں کو کبھی فراموش نہیں کر سکے گا۔”محمد سلیم ابن صابر ہوراں جناب تنویر بخاری دی شعری عظمت نوں مکھ رکھدیاں منظوم نظم وچ اوہناں نوں ” غزلاں دا سلطان ” قرار دتا اے ۔۔۔۔۔۔اپنے منظوم نذراناوچ آکھدے نیں توں پنجاب دی دھرتی دا ایں مان ، بخاری تیرا ماںبولی تے ہے احسان ، بخاری حداں تیرے علم دیاں نیں اینیاں اچیاں دھرتیوں اچا جناں اے آسمان ،بخاری میں کلا نہیں ساری دنیا آکھے تینوں نظماں دا شاہ ،غزلاں دا سلطان ،بخاری تیرے گیتاں وچ ست سراں دا چسکا جہڑا سندائے ہو جاندا اے قربان ،بخاری لفظ غلام نیں تیرے ‘حرف نیں پرجا تیری شعراں دی دنیا دا توں پردھان ، بخاری اپنے علم دے وگدے ہوئے دریا دے وچوں مینوں وی گھٹ علم کرو چا دان ، بخاری میں صابر دا پتر نوں ، توں عبداللہ شاہ دا میں مسکین جیہا ہاں ،توں دھنوان ، بخاریساڈے اپنے عہد وچ اجہے شاعر تے قلمکار موجود نیں جہیڑے فکر تے فن دے اجہے چراغ روشن کرن لئی دن رات مصروف نیں ۔۔کہ اوہناں توں پھٹن والی روشنی لوکائی لئی کیف تے وجدان دا سر چشمہ ثابت ھو رہی اے ۔۔ایسے قبیلے وچوں اک شاعر تنویر بخاری ہوری نیں ۔۔۔جہناں دا فنی قد ایس عہد وچ سارے پنجابی لکھاریاں چوں اچیرا اے ۔۔۔۔ایہناں اتے پنجابی ادب نوں ہمیشہ مان تے فخر رہوے گا ۔۔۔خلیل آتش ہوریں پنجابی دی ہر من پیاری شعری روایت دے اک نمائندہ شاعر اے۔۔اوہناں جناب تنویر بخاری نوں انج نذرانہ عقیدت پیش کیتا اے
کہندے نیں کڑیال کلاں جنڈیالے کول اک گراں اوتھے اک تنویر بخاری آرٹ تے شعر دی اوہ الماری مینوں لگدا نرا مداری گھڑی مڑی اوہ اگ دھراوے بھابی تائیں ناچ نچاوے مینوں اوہدی سمجھ نہ آوے چار چفیرے ایہدے تھبے اتے ہیٹھاں ، سجے ، کھبے گواچ گیا ایہ کدھروں لبھے۔
۔خلیل آتش ہوریں اپنی اک ہور منظوم نظم وچ تنویر بخاری ہوراں نوں انج نذرانا پیش کردے نیں ۔۔۔ونگی لئی کجھ شعر
۔”شیشا “سامنے رکھ بخاریا! میںحرف حرف وچ تیری تصویر ویکھاںمصرعے مصرعے چوں ڈلھکدی ڈھلک تیریشعر پتھر دے اتے لکیر ویکھاںوارث بیلیاں دے بنے ہین کھدوڈلھا رانجھے دی اکھ دا نیر ویکھاںآتش وچ تنویر ، تنویر ، آتشاک روح دے دو سریر ویکھاںایتھوں تک تخیل اڈان تیریشروع وچ تیری اخیر ویکھاںظفر علی پنجابی دا کہواں تینوںنثر وچ آزاد اسیر ویکھاںچنی تاریاں دی لے کے ،غزل ووہٹیبیٹھی سامنے بڑی دلگیر ویکھاںجہنوں”مست فقیر”میں ویکھیا ایاوہنوں اپنے پیار دا پیر ویکھاںرسا سو ہتھ ای ، گنڈھ سرے اتیگل ایس اتے گل مکدی اےآتش وچ قصور ملنگ پھردااوہنوں وچ کڑیال ، فقیر ویکھاںپنجابی دے ہرمن پیارے بوٹے نوں گل و گلزار کرن والیاں وچ نور محمد نور کپور تھلوی ہوراں دا ناں اچیچا اے ۔۔ایہ وی حضرت تنویر بخاری دے حلقہ تلامذہ وچ شامل سن ۔۔۔نور کپور تھلوی اپنے ایس مہان استاد توں عمر وچ 25 ورہے وڈے سن ۔۔ایہ 1982 تنویر بخاری ہوراں دے جادوئی اثر علم توں متاثر ھو کے ایہناں دے حلقہ تلامذہ وچ شامل ہوئے سن ۔۔سید تنویر بخاری ہوراں دی شاگردی وچ آون دا عمل وی علم دی تریہہ ای سی ۔۔ایہ اجیھے شاگرد ویکھے گئے جہناں نوں استاد ہوریں وی “بابا جی” آکھدے ہندے سن ۔۔۔۔۔نور محمد نور کپور تھلوی ہوراں اپنے استاد ہوراں نوں نذرانہ عقیدت انج پیش کردے نیں ۔۔نور صاحب دیاں چوکھیاں نظماں وچ تنویر بخاری ہوراں نوں سلام عقیدت ملدا اے ۔گروآ ! تینوں سدا سلامتوں جو مرضی سانوں کہہ لیتیرے اسیں ہمیش غلامگروآ ! تینوں سدا سلامساڈی بلبلے وانگ حیاتیتینوں حاصل ہویا دوامگروآ ! تینوں سدا سلامشوخ پنجابی ادب دا گھوڑاجس دی تیرے ہتھ لگامگروآ ! تینوں سدا سلامتوں کیوں چڑیاں دے مونھ لگیںبازا ! اپنا ویکھ مقامگروآ ! تینوں سدا سلامشاعر سوچ کے شعر بناونتینوں ہندا اے الہامگروآ ! تینوں سدا سلاماوتھوں تک نہ پہنچ اساڈیجتھے گونجے تیرا نامگروآ ! تینوں سدا سلامگوپیاں نال جو کرے تمسخرتوں اوہ کرشن مراری شامگروآ ! تینوں سدا سلامپین پلون دی محفل مکیٹٹ گئے سنے صراحی جامگروآ ! تینوں سدا سلامنور تیرے جاوے بلھاریاوہ ہے فرش تے توں ایں بامگروآ ! تینوں سدا سلام۔اپنی اک ہور منظوم نظم وچ نور محمد نور کپور تھلوی ہوریں تنویر بخاری ہوراں نوں انج نذرانہ پیش کر دے نیں ۔۔۔نمونہ لئی اک بند ۔۔۔مینوں شوق دی چڑھی خماری ایمیری قسمت رب سواری ایاج آیا پیر بخاری ایہن کھل جاون گیاں سبھ گنڈھاںاج دسو نی میں کیہ ونڈاںساڈی ان ملیاں دی یاری اے اج ہویا فضل غفاری اے میری رب نے بیڑی تاری اے ہن قسمت نوں میں کیوں بھنڈاںاج دسو نی میں کیہ ونڈاں ۔نور محمد نور کپور تھلوی ہوریں اپنے استاد “سید تنویر بخاری ول چھٹی” لکھدیاں آکھدے نیں ۔۔۔۔۔ چل چٹھیے پہنچ کڑیال چھیتی میرے پیر نوں میرا کہویں سلام میرا بھل گئے جے ہون اوہ خادماں نوں ‘ دس دئیں پئی نور ہے نام میرا تہاڈے خیال نوں ہک نال لائی رکھاں اٹھے پہر ہن ایہو ہے کام میرا لوکاں ایس میخانیوں رج پیتی خالی اجے تیکر کیوں ہے جام میرا تہاڈے جہے بزرگ استاد کامل کرم کرن تاں مٹی aہووے نظر مہر دی نال جے کدی تکو چیلا تساں دا خلق دا پیر ہووے میرے ہتھ کمان پھڑا ایسی لگا ہدف تے شعر دا تیر ہووے تسیں روح دے روگ دے ہو ویدی تہاڈا بالکا کویں دلگیر ہووے آنا لائل پوروں پرتنا بناں ملیوں تہاڈا دوش نہیں میرے نصیب دا اے دور بیٹھ کے کرے علاج جیہڑاایہہ وی معجزہ کسے طبیب دا اے جہنوں چاہے اوہ وصل دا دے شربت کرنا فیصلہ کم حبیب دا اے مرضی اپنی دا مالک آپ ہے اوہ ایہدے وچ نہ دخل رقیب دا اے ساڈی عاجزانہ ایہو عرض حضرت ! سانوں دلے چوں کدی وساریو نہ تہاڈے کرم دی آس تیاسیں زندہ بناں موت آئی سانوں ماریو نہ ہتھ بنھ کے اسیں غلام تہاڈے بھلاں ساڈیاں سانوں چتاریو نہ اسیں ہار جایے بھانویں لکھ واری تسیں اپنے قول نوں ہاریو نہ ۔۔فرخندہ باجوہ اپنا نگھ نذرانہ انج پیش کر دیاں نیں ۔۔توں سورج تے تیرے وچوں علم دا چانن پھٹے تینوں رب نے دتیاں شاناں بوہت اچیریاں پیرا تیریاں نظماں سسی، سوہنی ، صاحباں وانگوں دسن وانگ قلو پطرہ دے جاپن غزلاں تیریاں پیرا صابر نوید ہوریں پنجابی ادب دے اک سر کڈھویں شاعر سن ۔۔۔۔پیر تنویر بخاری ہوراں نال گوہڑا پیار رکھدے سن ۔۔۔۔اوہناں دی منظوم نظم چوں کجھ شعر ۔۔۔۔۔دانا بینا سادھو سید سخی فقیر بخاریمست الست قلندر صوفی میرا پیر بخاریروشن قلب طبع وچ نرمی سینے علم خزانیحسبوں نسبوں اچا،عالی ظرف ضمیر بخاریعاشق تے حب دار نبی دا،آل اولاد علی دینال خدائی الفت رکھے رب نال سیر بخاریویر،کرودھ،دپھیڑے، دھبہ نیڑے آون نہ دیویایکت، پیار ، خلوص ،محبت دی تصویر بخاریعالم ، فاضل ، شاعر سچا ،فلسفیاں تے حاویلیکے جے تصویر کوئی تے کرے اخیر بخارینظماں ، غزلاں ،گیتاں دے بت لفظاں نال تراشیسوچاں نوں شاہکار بنا دے پتھر چیر بخارینازل ہون فلک دے اتوں بنھ بنھ حرف قطاراںدھرتی اتے رب دا ہووے جویں وزیر بخاریموموں نرم طبعیت جذبے سخت پھاڑاں وانگوںسجناں دے لئی ڈھال تے دشمن لئی شمشیر بخاریلوڑوں وادھو پلے کجھ وی ایس لئی نہ رکھیلالچ ، لوبھ تے حرص ہوس دا نہیں اسیر بخاریاوہدیاں اکھیاں وچ ہڑھ آون مونھ چوں نکلن چیکاںمسکیناں دیاں پلکاں تے جد تکے نیر بخاریپیندے نیں پھٹ میرے سینیوں صابر علم دے سومیجہڑے ویلے لانداے مینوں گل تنویر بخاری۔مقصود ناصر چودھری ہوریں اک منے ہوئے کھوج کار تے پارکھ ہو گزرے نیں ۔۔۔اوہ اپنے اک مضمون ” تنویر بخاری دے کجھ روپ ” وچ لکھدے نیں ۔۔۔” تنویر بخاری نے پنجابی شاعری دا اک دبستان بنا دین لئی اپنیاں ساریاں صلاحیتاں صرف کر دتیاں نیں ۔۔ایس درویش صفت شاعر دے سارے روپ گنوائیے تے شاید ایہدے نال پورا انصاف ساتھوں نہ ہو سکے ۔۔۔۔پنجابی ادب دے ایس آگو نے جس طراں پنجابی شاعری نوں نواں انداز ،نواں ڈھنگ تے نواں روپ دتا ۔۔ تنویر بخاری پنجابی (ماں بولی ) دی جنڈ تے جان اے ۔۔حقہ ، چائے تیپان اوہدے ساہمنے ہون تے فیر اوہدا قلم رک دا نہیں ۔۔ اک ای نشست وچ سینکڑیاں شعر آکھ کے دم لینا ۔۔تنویر بخاری نوں صرف اپنے پنڈ دیاں گلیاں ،چھپڑ ، ڈھور ڈنگراں ، کھیتاں کھلیاناں تے کچے کوٹھے کندھاں نال ای پیار نہیں ۔۔اوہ تے ایس وطن دے اک اک ذرے تے اک اک چیز نال پیار کردا اے ۔۔اوہ پاک وطن چوں ہر برائی تے جرم مکان دا حامی اے ۔۔””جناب تنویر بخاری ہوراں مزاحمتی شاعری وی چوکھی کیتی ۔۔اوہناں دے خیال موجب شاعری اک رزسٹینٹ ( Resistance) ہندی اے ۔۔ہر ادیب ، شاعر تے قلمکار اپنی رہتل دی مشینری وچ اک ” رزسسٹر ” (Resister)دا کم کردا اے ۔۔جہنوں اسیں Resistant وی آکھ سکنے اں ۔۔۔تنویر بخاری ہوریں دا اک “خانقاہی نظام” دے نمائندہ نیں ۔۔یعنی اپنے مرشد دے تکیے دے اک مجاور نیں ۔۔۔فقیر ہون دے ناطے ایہناں دا لوکائی دے دکھ درد نال تعلق اے ۔۔لوکائی دی پیڑ ایہناں دی پیڑ اے ۔۔۔۔ایہ فقیر ضرور نیں ، پر تکیے وچ اکھاں میٹ کے اپنے آپ وچ گٹوں ہو کے بیٹھن والے ملنگ نہیں ۔۔۔جہنوں اپنی ذات توں اڈ ہور کوئی فکر ای نہیں ۔۔۔۔۔۔حجرے دی باری وچوں ایہناں نوں باہرلیاں چیکاں وی سن دیاں نیں تے خانقاہ وچ وچھی ہوئی پھوڑی اتے بیٹھے ایہ کلاشنکوف والیاں دی ٹھاہ ٹھاہ وی سن دے نیں ۔۔ایہناں دا سیاست نال کوئی واسطہ نہیں رہیا ۔۔تے نہ ہی ایہ کسے پارٹی یاں دھڑے نال ہمدردی رکھدے نیں ۔۔۔۔۔۔۔پر سیاست ایہناں اتے تے ایہناں ورگے لوکاں تے وی اثر پوندی اے ۔۔۔۔۔۔۔۔ایہ سیاست دی ککھوں پھٹن والے ظلم تے دھکے شاہی ہتھوں چیکدے نیں ۔۔۔۔ایہناں دے آل دوالے تے ملک وچ سیاست جہڑا چن چڑھا رہی ہے ۔۔ایہ ویکھ کے ایہ اکھاں نہیں میٹ لیندے ۔۔۔۔۔۔۔کڑیال کلاں توں لے کے کشمیر ، بوسنیا ، فلسطین ، افریقہ ، تے ہور جتھے وی ظلم ہو رہیا اے ۔۔ایہ اوہنوں محسوس کر دے نیں ۔۔۔۔۔۔۔دنیا وچ ہون والے ظلم بارے ایہ اپنی شاعری وچ کھل کے احتجاج کر دے وکھالی دیندے نیں ۔۔۔۔۔ایہناں دیاں غزلاں وچ ایہ احتجاج صاف طور تے نظر آندا اے ۔۔۔۔ایہناں جنرل ایوب خان ،بھٹو ، ضیا ،نواز شریف تے بے نظیر بھٹو دا زمانہ ویکھیا اے ۔۔۔چودھری محمد افضل خان ایڈیٹر “پنج دریا “آنند کے بارے لکھدے نیں ۔۔ ” تنویر دے جثے وچ ساری تنویر پنجابی پیار تے پنجابی زبان نال عشق تے جنون دے صدقے اے ۔””ڈاکٹر سرفراز حسین قاضی ہوری تنویر بخاری ہوراں دی نظم بارے لکھدے نیں ۔ ” تنویر بخاری دو مصرعیاں دی نظم لکھن وچ کلے تے سوہنے شاعر نیں ۔۔””پروفیسر اظہر کاظمی ہوری تنویر بخاری دے فنی مرتبے نوں انج سراہندے نیں ۔۔ ” تنویر بخاری اور پنجابی ادب ایک ہی چیز کے دو نام ہیں ۔”پروفیسر عارف عبد المتین ہوری لکھدے نیں ۔۔ ” تنویر بخاری نے پاکستان تے اوہدے وسنیکاں دیاں رنگ برنگیاں رجھاں دے رنگ برنگے نقشے اپنی محبت تے اپنی جذباتی نگھ نال پیش کیتے نیں ۔۔پئی اوہناں نوں ویکھدیاں ہویاں آپوں اپنے ہم وطناں دے پیار وچ رڑھ رڑھ جاندے آں ۔”علامہ غلام یعقوب انور ہوری تنویر بخاری نوں تھاپڑا دیندیاں لکھدے نیں ۔۔ تنویر اپنی ماں بولی دا اوہ ہجیلا پتر اے جہنے اپنا سارا کجھ پنجابی دے قدماں وچ ڈھیری کر دتا اے ۔۔”ڈاکٹر آفتاب احمد نقوی ہوری لکھدے نیں ۔۔ ” تنویر بخاری پنجابی ادب دا سچا ،سوہنا ،نگھا تے سلہنا فنکار اے ۔۔اوہنے قومی ، ملی تے ادبی حوالے نال نظماں ، غزلاں تے دوجیاں صنفاں وچ ڈھیر سارا ادب تخلیق کیتا اے ۔۔۔اوہ تخلیق دا سوما تے ادب دا پوتر چشمہ بن کے ابھریا اے ۔””سید غلام علی شاہ بخاری لکھدے نیں ۔۔۔ ” تنویر کی تحریر میں مقصدیت کا عنصر نمایاں ہے ۔”حکیم محمد علی فائق لکھدے نیں ۔۔ ” شوق جیڈا کامل مرشد ہور کوئی کوئی نہیں ۔۔ایسے شوق تنویر نوں کییاں تھلاں دا ہانڈو بنا دتا اے ۔۔تنویر جیہڑی ڈاچی دے کھوج نوں اپنا آگو سمجھ لیا اے ۔۔اوہ تے سسی نوں نہیں سی لبھا ۔۔تنویر نوں پنجابی زبان دے نال عشق تے آب حیات دا کنڈھا دکھا دتا اے ۔”محمد اسلم سامرا لکھدے نیں ۔۔ ” تنویر بخاری اج دے حال وچ مست حال نہیں۔اوہ چار چوفیرے نظراں رکھدا اے ۔۔ظالم دنیا نوں دیکھدا اے ۔۔تے سوچ دا اے ۔پھر اوہدے خلاف کھل کے احتجاج کردا اے ۔””ڈاکٹر شہباز مالک ہوری لکھدے نیں ۔۔ “تنویر بخاری اپنے وطن نوں اک فلاحی مملکت دے چاہوان نیں ۔۔اوہ ایہدے وچ شرافت ،انسانیت ،پیار ،محبت ،خدا ترسی ،سچ دا بول بالا تے جھوٹ تے لوبھ کرودھ دا خاتمہ چاہندے نیں ۔۔ ڈاکٹر سید اختر حسین جعفری لکھدے نیں ۔۔ ” تنویر بخاری دا شمار پنجابی زبان و ادب دے اوہناں سیوکاں وچ ہوندا اے ۔۔جنہاں نے پنجابی زبان تے ادب دی ترویج و ترقی نوں اپنا مشن بنایا ہویا اے تے اپنی حیاتی ایس مشن نوں توڑ اپڑان لئی وقف کیتی ہوئی اے ۔اوہ اک مست الست درویش صفت انسان نیں ۔۔جس نوں دنیا دا کوئی لوبھ لالچ نہیں ۔۔۔اوہ کسے طمع توں بناں شہراں دے ہںگامیاں توں دور پنڈ دے اک سکون بھرے ڈیرے وچ بہہ کے پنجابی زبان تے ادب دی بے لوث سیوا وچ رجھیا ہویا اے ۔۔اوہ اپنے مشن نال بہت مخلص اے ۔””ڈاکٹر اسلم رانا لکھدے نیں ۔” اخلاقی مضموناں نوں خالص اپنے وطن دے حوالے نال پیش کرن دی جیہڑی کامیاب کوشش تنویر بخاری نے کیتی اے ۔ایہدی کوئی مثال پنجابی شعری ادب تے نثری ادب وچ گھٹ ای لبھے گی ۔۔تنویر اک حساس فنکار اے ۔۔اوہ جدوں اپنے آل دوالے وچ ظلم ، بے انصافی ،بھکھ ، ننگ ،بیماری تے دکھاں درداں نوں دیکھدا اے ۔۔تے اوہدا قلم چیک اٹھدا اے ۔۔””ڈاکٹر انعام الحق جاوید لکھدے نیں ۔۔ ” تنویر بخاری ہوراں دا ذہن تے قلم ہر ویلے چل دا رہندا اے ۔۔تنویر بخاری ہوراں امن تے آشتی واسطے ڈھیر دے حساب نال لکھیا ۔۔اوہناں کول حر کت تے حرارت دا درس ملدا اے ۔۔محنت تے ادھم دی سلاہتا ملدی اے “ممتاز خاکہ تے انشائیہ نگار ارشد میر اپنے اک خاکہ جیہڑا “رچناب ” روزنامہ مغربی پاکستان دے ہفتہ وار پنجابی ایڈیشن وچ 13/ دسمبر 1981 نوں چھپیا سی ۔۔۔اوہدے وچ تنویر بخاری صاحب بارے خاکہ لکھدے ہوئے آکھدے نیں ۔۔۔۔۔۔” پیارے بخاری نال میری ویہاں پنجیاں ورھیاں دی صاحب سلامت اے ۔۔۔۔میری اینہاں بارے جیہڑی پہلے دیہاڑے رائے سی ،اوہدے تے میں اج تیکر ٹھیکری پہرہ دے ریہاں آں کہ ایہہ اک جماندرو شاعر اے ۔۔۔تے اج اوہناں پنجابی شاعراں وچ ایناں دا شمار ہندا اے جنہاں نوں پوٹیاں تے گنیا جا سکدا اے ۔۔۔۔۔وچلی گل منو تے میں ایہنوں انگلاں تے گنن ولوں گھٹ نہ کراں ۔۔۔۔پر تہانوں پتا اے پنجے انگلاں برابر نہیں ہندیاں ،۔۔۔ایہہ گل دس پا کے دوجیاں دیاں انگلاں تے میں کیوں پیا نچاں ۔۔تے نالے راہ جاندیاں اپنا مکو ٹھپاندا پھراں ۔۔۔۔۔۔۔۔۔سجنو ! جان اے تے جہان اے ۔۔۔عزتاں شرماں رکھن والا خدا اے ،پر آپوں وی کجھ خیال رکھنا چاہیدا اے ۔۔ہاں تے گل تنویر بخاری دی شاعری بارے چھوہی بیٹھا ساں ۔۔۔میرا ایمان اے کہ ہر شے چھڈ سکدا اے ، جیویں کدی پنڈ پنڈ چھڈیا سا سو ۔۔۔داڑھی چھڈی ہوئی سو ، ۔۔۔پر ایہہ شعر لکھنے نہیں چھڈ سکدا ۔۔۔۔۔۔تنویر بخاری ہوری ساری حیاتی مستی وچ رہے نیں ۔۔اک دور وچ جدوں ایناں نے پٹے رکھے ہندے سن ۔۔انج لگدا سی جیویں ایناں دی جت ای جت اے ۔۔ست رت دی کوئی شے اصلوں ہے ای نہیں ۔۔۔سگوں میں ایہنوں تنویر نہیں ” تن دا ویر ” ای کہندا ہندا ساں ۔۔۔اوس ویلے ایہہ وی مشہور سی کہ لال ہنیری آون تے ایہدے اتے گھر والے ککڑ ڈکن والا ٹوکرا رکھ دیندے سن ۔۔یا فیر چھٹاکی دا وٹہ ٹکا دیندے سن ۔۔کہ کدھرے اڈ پڈ ای نہ جاوے ۔۔۔۔۔اک واری بھل بھلیکھے پا دا وٹہ کاہلی نال رکھ بیٹھے تے بھرا ہوراں دا اندر دا ساہ اندر تے باہر دا ساہ رہ گیا ۔۔۔دم برابر ہون لگا تے کسے ویلے دا دتا ہویا کم آ گیا ۔۔۔ایتھے صحت مند تنویر بخاری ہوراں دی ادبی کمزوری دسنی خورے ضروری ہووے کہ اوہ ہائیں مائیں اخباری اشتہاری فنکاراں نوں وی اوہناں دے اصل مقام توں اگانہہ اک کرد وی پٹ کے نہیں جان دیندا ۔۔۔۔آپوں ناں نمود دا قائل نہیں ۔۔۔ایس لئی پیسے دے زور یاں ہک دے زور تے اچیاں ہواواں وچ اڑن والیاں نوں کسے مل دی منگن لئی تیار نہیں ہندا ۔۔۔سگوں موقع بنے تے کھچ لان توں وی نہیں ولاندا ۔۔۔اوہنے آپوں رت سکا کے تے قلم گھسا کے دور دراڈے دے اک پنڈ وچ رہ کے اپنے ٹن دا لوہا منوایا اے تے ایہہ کوئی چھوٹی موٹی گل نہیں ، اوہ کالماں دیاں وساکھیاں تے انجمناں دیاں ٹھمنیاں توں بے نیاز اے ۔۔۔ایہو وجہ اے کہ نہ ای اوہ اج تیکر کسے کالم نویس دا جھولی چک بنیا اے تے نہ اوہنے کالم لکھن لئی کدے بھج دوڑ کیتی اے۔ ۔کیوں جے اوہ ہن کالم تے ففتھ کالم وچ سوتر جیہا ای فرق سمجھدا اے ۔۔۔۔۔۔۔۔۔اوہ ناں دا ای فقیر نہیں سگوں فعلوں عملوں وی فقیر منش اے تے دو ای دیہاڑے جمن پاروں ہر ویلے قلم دے دیوے بال کے دوجیاں نوں رشنائی دین دا ای سوچدا رہندا اے نالے اوہ ایہنوں وی جھوک میرے مولا والی ای سمجھدا اے تے رب دا شکر ادا کردا اے کہ جھوک دی تھاں ادبی جھوک والے پلڑے وچ نہیں پے گیا ۔۔۔خورے ایس لئی اوہنے شاعری دیاں ساریاں صنفاں تے لکھیا اے پر جھوک والی صنف ول گوہ نہیں کیتا ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔تنویر بخاری دا کیہڑا کہیڑا پاسا تھلیے ، اوہ اپنی ذات وچ اک ادارہ نہیں سگوں ” دارہ ” نیں ۔۔۔” دارہ ” جتھے اک دوجے دا دکھ سکھ ڈھڈوں ونڈیا جاندا اے ،جتھے گٹا جاندا اے ،کھچیا نہیں ، ملیا جاندا اے ۔۔گوڈے وچ بھن دی تھاں سٹ شٹ لگن تے ۔۔۔۔۔۔۔۔سیک کیتا جاندا اے ۔۔جیکر کوئی گوڈیاں توں کاں اڑان جوگا وی نہ ہووے تے اوہدے سر احسان چاڑھن توں بناں کاں وی اڑائے جاندے نیں ۔۔پنڈ تے پینڈو وسنیکاں لئی خیر منگی جاندی اے ۔۔۔۔۔کن اتے ہتھ رکھ کے ہیر رانجھا یاں یوسف زلیخا میل دے قصیاں دے چار مٹھے بول راگ نال گائے جاندے نیں” ۔۔۔انور اداس ہوری منظوم نگھ نذرانہ انج پیش کردے نیں ۔۔اچیاں سچیاں سوچاں نیں تنویر دیاں مٹھیاں مٹھیاں گلاں نیں تنویر دیاں اکھر اکھر روشنیاں ورتاندا ایون سونیاں غزلاں نیں تنویر دیاں “پیڑ دا بوٹا”،”ربنا” ،مستو مست قلندر لال” ودھ ودھ توں ودھ تخلیقاں نیں تنویر دیاں گھر گھر ، اوہدی سوبھا اوہدے چرچے نیں پنڈ پنڈ وچ دھماں نیں تنویر دیاں پاکستان بنے گہوارہ امناں دا ایہہ چاواں ، ایہہ ریجھاں نیں تنویر دیاں دل وچ رکھے عشق محمد عربی دارب دے نال پریتاں نیں تنویر دیا
۔خلیل آتش ہوریں اپنے اپنے اک مضمون وچ ایس دور دے ” وارث شاہ ” حضرت تنویر بخاری ہوراں نوں پنجابی دا نور منارہ آکھدے ہوئے انج سلام عقیدت پیش کردے نیں ۔۔۔۔تنویر بخاری ۔۔۔۔۔۔ہوراں نوں آکھدے نیں ۔۔اک پتھر ۔۔۔۔۔۔جہدے نال ٹکراں ماریاں سر نہیں پھٹ دا ۔۔۔۔اک ہڑھ ۔۔۔۔۔جہدے وچ ڑرھ کے بندہ دبڈا نہیں ۔۔۔۔۔کنارے نوں جپھا مار لیندا اے ۔۔۔۔۔۔اک تصویر ۔۔۔۔۔۔۔جہنوں ویکھ کے اوہدا مونھ مھاندرا ہولی ہولی نیڑے آون دی تھاں دور دریڈے لگا جاندا اے ۔۔۔۔اک بجھارت ۔۔۔۔۔جہنوں بھجنا بہت اوکھا اے۔۔۔۔۔۔اک گنجھل ۔۔۔۔۔۔جیہدا سرا ۔۔۔ویلا وی کھیچل کرے تاں اوس دے ہتھیں وی نہیں آ سکدا۔۔۔۔۔۔وارث شاہ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ دا گوانڈھی، جہنوں برصغیر تنویر بخاری آکھدا اے ،۔۔۔۔۔اوہ اجیحا چور ، جیہڑا میری بکل وچ پچھلے اٹھاراں ویہاں سالاں توں لکیا ہویا اے ۔۔۔نہ بکل پاٹ دی اے ،نہ چور باہر نکل دا اے ۔۔۔۔میں اوہدے بارے کیہ لکھاں ۔؟جد کہ اوہ شاماں ویلے بہہ کے سرگھی ہون تیکر دھائی سو صفحے آپ لکھ لیندا اے ۔۔۔پنجابی ادب دے ایس لکھیار دے ذہن وچ رب نے خورے کیہ فٹ کر دتا اے ۔۔۔ماحول اوہنوں کوئی نہیں دے ریہا ۔۔۔۔ایہدی اونوں کوئی پروا نہیں ۔۔۔۔دیہاڑی وچ چالی وار چا پینی تے ظفر علی خان وانگوں حقہ پیتی جانا ۔۔۔۔گڑ گڑ دی واج کناں نال کھہندی رہندی اے ۔۔۔۔ اوہ لکھی جاندا اے ۔۔۔۔نہ اکے ۔۔نہ تھکے ۔۔۔سکا سڑیا ۔۔۔۔صحت دا دشمن ۔ادب دا راکھا ۔۔۔نہ سجناں دا سجن ۔۔۔نہ دشمناں دا ویری ۔۔۔اج توڑی معلوم نہیں ہویا ، شے کیہ اے ۔؟شعر کہوے ۔۔۔۔۔۔۔۔تاں پاگل کر سٹ دا اے ۔۔۔نثر لکھے ۔۔۔۔۔۔۔تاں محمد حسین آزاد چیتے آ جاندا اے ۔میریاں سوچاں ، فکراں مینوں اوہدے بارے پھاوا کر سٹیا اے ۔۔پر اوہنوں کجھ نہیں ہویا ۔۔تنویر بخاری مرے گا تے کوئی خبر نہیں چھپے گی ۔۔کوئی اعلان نہیں ہونا ۔۔ایس لئی کہ اوہنے جو کجھ پنجابی ادب نوں دتا اے ۔۔میں پورے یقین نال کہہ سکناں واں ۔۔ہندو پاک دا کوئی لکھاری ایناں کجھ نہیں کر سکیا ۔۔گھٹو گھٹ تن سو کتاباں دا مصنف ۔۔۔نثر ، نظم ،غزل، نعت، مخمس ،چومصرے ،،مسدس، مثلث، مرثیہ ،لوک گیت ،غرض ادب دی ہر صنف ۔۔۔۔۔پر ذرائع ابلاغ نوں اوہ پلے نہیں بنھدا ۔۔۔۔۔۔۔۔ ۔ایس لئی اخبار ،ریڈیو، ٹیلی ویژن والے اوہنوں کجھ نہیں سمجھدے ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ادب دے پرکھ پڑچولیے جدوں ٹکراں مارن گے ۔۔تے اوہدے مگروں بہت کجھ لبھے گا ۔۔۔۔لکھن لئی ۔۔۔۔۔۔اوہ کسے دے سہارے ٹرنا نہیں جان دا ۔۔اوہدے اپنے ہتھ پیر نیں ، جیہڑیھلدے جلدے رہن گے ۔۔۔۔۔۔۔ اوہنے مر کے وی نہیں مرنا ۔۔۔۔۔ادبی انجمناں ، تنظیماں دے آگو ۔۔۔ایہہ ملنگ بلھے شاہ دا فیصلہ اے اک ” مست فقیر ” دے بارے آکھدے نیں ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ٹر دی پھردی لاش بخاری ویلے لئی خراش بخاری جیندا اے پر مریا مریا ڈبا اے پر تریا تریا ٹوٹے ٹوٹے پارہ وی اے ادبی نور منارہ ویاے ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔امین خیال نے جناب تنویر بخاری دیاں خوبیاں نوں اک سطری جملے وچ بیان کیتا اے ۔۔۔۔۔۔ شاعر ۔۔۔۔۔۔جہنوں کدی چودہوں صدی دی قیامت سمجھیا جائے گا ۔۔ڈرامہ نگار ۔۔۔۔۔جیہڑا آپ ای ڈرامہ اے ۔۔ناول نگار ۔۔۔۔۔فرضی کرداراں وچ آگھیڑن والا کہانی کار ۔۔۔۔ جیہدیاں کدی جگ کہانیاں پاوے گا ۔۔لغت نگار ۔۔جہنے لغت لکھ کے چاچے دا مقبرہ بنایا ۔۔محقق ۔۔۔جیہدی کیتی تحقیق وچ ہور وی کئی ٹامک ٹویاں مارن گے ۔۔فنکار ۔۔۔۔۔۔گھڑی وچ ٹولہ ۔۔گھڑی وچ ماشہ ۔سادھ ۔۔۔۔۔جیہدے توں سو چوریاں دی سوہ ملدی اے ۔۔سدھڑ ۔۔۔۔۔۔۔جہنوں سبھے ول آندے نیں ۔۔پیر ۔۔۔۔۔۔روڈ مروڈا ہووے بھانویں جٹا دھاری ، لوکیں پیر ہی چم دے نیں ۔۔۔۔انسان ۔۔۔۔۔۔۔دوجیاں بندیاں نوں بھل جان والا ۔۔گھنٹہ گھر ۔۔۔۔۔۔جیہدے ہیٹھاں پھردے ٹر دے سبھے بونے لگ دے نیں ۔۔۔استاد ۔۔۔۔۔۔۔جیہدے شاگرد وی استاد بن گئے نیں ۔۔پنجابی زبان دے عالمی سفیر الیاس گھمن ہوراں دا آکھنا اے ۔” تنویر بخاری اک شخص دا ناں نہیں سگوں اک ادارہ ، اک دبستان تے اک اسکول آف ٹھاٹ دا ناں اے ۔پنجابی زبان دی ہر شعری تے نثری صنف اتے اوہناں نے بے پناہ لکھیا تے اپنے قلم دی روانی نوں منوایا ۔اوہ اپنی ذات وچ اک انجمن تے اک یونیورسٹی دا درجہ رکھدے نیں ۔لوک بولیاں توں لے کے نظم ، غزل ، گیت ،کھوج ، پرکھ تے لغت سازی ہر ہر میدان وچ اوہناں نے کامیابی دے جھنڈے گڈھے نیں ۔پنجابی اپنے ایس سپتر تے ہمیش مان کر دی رہوے گی ۔
“روزنامہ “بھلیکھا ” لاہور دے چیف ایڈیٹر مدثر اقبال بٹ ہوراں دا آکھنا اے پئی تنویر بخاری دنیا جہان دیاں رونقاں چھڈ کے کڑیال کلاں وچ پنجابی دے عشق دا مچ لائی بیٹھا اے ۔جناں کم اوہناں کر چھڈیا اے، اناں کم لکھاں روپے گرانٹاں تے فنڈ لین والے ادارے وی نہیں کر سکے ۔پنجابی شاعری وچ کوتر سو توں ودھ مجموعے ، کئی کھوج تے پرکھ دیاں کتاباں ، لوک گیتاں تے نعتاں دیاں ڈھیر کتاباں ، وارث شاہ دی شخصیت تے فن اتے بھرویں کتاب ، پنجابی ڈکشنری تنویر بخاری دے قلم چوں نکلن والیاں رچناواں نیں ۔۔اوہدی حیاتی دا ہر پکھ سوہنا تے شاندار اے ۔۔اوہ ایس سمے دا وارث شاہ اے