“یو ایس پیسفک کمانڈ”: بھارت نے خطّے وچ عسکری تے سفارتی اہمیت گوا دتی اے؟

ایہہ تواڈی دتی ہوئی تحریر دا شاہ مکھی (پنجابی) روپ ہے، جیہنوں پڑھن وچ اسانی لئی وکھو وکھ سرکھیاں (Headings) وچ ونڈ دتا گیا اے:

جی سیون بیٹھک تے امریکی عسکری کمانڈ دا ناں بدلنا

جی سیون ملکاں دا اجلاس ہویا تے اوہدے وچ امریکی صدر ٹرمپ دی موجودگی نوں نریندر مودی نے اپنے لئی اک موقع سمجھیا تے ٹرمپ نال راہ و رسم (میل جول) ودھان دی کوشش کردے نظر آئے۔ جڈوں اوہ ٹرمپ دی توجہ سمیٹن دی کوشش کر رہے سی، تے عین اوسی ویلے امریکہ وچ اک وڈا اعلان ہویا۔ ٹرمپ سرکار ولوں ایشیائی خطے وچ تعینات فوج دی کمانڈ دا ناں “انڈو پیسفک کمانڈ” توں بدل کے دوبارہ “یو ایس پیسفک کمانڈ” کر دتا گیا۔

امریکی صدر ٹرمپ نے سال 2018ء وچ ایس کمانڈ دا ناں بدلیا سی، جیہڑی ایہہ باور کروان دی کوشش سی کہ بھارت ایشیائی پیسفک خطے دی عسکری پالیسی سازی وچ مرکزی اہمیت رکھدا اے۔ پر ہن ناں دی تبدیلی ایس گل دا اشارہ اے کہ خطے وچ بھارت نوں دتی جان والی عسکری، سیاسی تے سفارتی اہمیت ہن مک گئی (اکبر ہو چکی) اے تے امریکہ اوہنو اپنے اک عام اتحادی دے طور تے دیکھ رہا اے۔ گویا ٹرمپ دی مودی نال بے رخی تے سرد مہری اتفاقی نہیں بلکہ امریکی پالیسی وچ اک ڈونگھی (گہری) تبدیلی دا اشارہ اے۔

ایس تحریر وچ اسیں صدر ٹرمپ تے نریندر مودی دے وچکار فرانس وچ ملاقات تے تبصرے دے نال خطے وچ امریکی افواج دی کمانڈ دے ناں دی تبدیلی دا جائزہ لواں گے، جیہڑا سیاسی ماہرین دی نظر وچ وڈی اہمیت اختیار کر گیا اے۔

فرانس ملاقات: سرد مہری تے بدلدے تیور

فرانس وچ جی سیون ملکاں دی بیٹھک دے موقع تے سائیڈ لائن تے صدر ٹرمپ تے نریندر مودی دی ملاقات دے دوران ساہمنیں آون والا ایہہ اعلان تے کچھ واقعات امریکہ تے بھارت دے مستقبل دے تعلقات دا نقشہ وی کھچدے نیں۔ ایس ملاقات وچ صدر ٹرمپ ولوں سرد مہری دا مظاہرہ تے نریندر مودی دا بجھیا ہویا چہرہ تے پرچی پھڑ کے ناپے تولے انداز وچ انگریزی دی بجائے ہندی وچ اپنا مؤقف پیش کرنا کئی سوالاں نوں جم دیندا اے تے بہت ساریاں تبدیلیاں ول اشارہ کردا اے۔

ملاقات دے دوران نریندر مودی تے صدر ٹرمپ دے وچکار اوہ روایتی گرم جوشی نظر نہیں آئی جیہڑی صدر ٹرمپ دے پہلے دورِ حکومت وچ نظر آؤندی سی۔ جے اوس دور وچ گرم جوشی دا مظاہرہ تے دوستانہ تعلقات دی تصویر تواڈے ذہن دے پردے تے نہیں ابھر رہی، تے تسی گوگل سرچ تے سوشل میڈیا دا سہارا لے سکدے او، جیہڑا اوس دور دیاں کئی تصویراں تے خبراں دیاں رپورٹاں نال بھریا پیا اے، جیہناں وچ کئی ویڈیوواں وی دیکھن نوں مل جاون گئیاں۔ تسی دیکھ سکدے او کہ اک موقع تے کس طرحاں صدر ٹرمپ تے نریندر مودی ہتھاں وچ ہتھ پائے انتخابی ریلی وچ پہنچے تے اک دوجے دی تعریف وچ زمین آسمان دے قلابے ملا دتے سن۔ لگدا سی کہ بھارت نوں امریکہ دی اک ہور ریاست ہی نہ قرار دے دتا جاوے۔

حالیہ ملاقات نے مودی دے اوہناں بھگتاں تے “گودی میڈیا” دیاں خواہشاں تے پانی پھیر دتا اے جیہڑے ایہہ سمجھدے سن کہ اوہناں دے مودی جی بھارتی سیلرز (ملاحاں) دی آبنائے ہرمز وچ امریکی حملے وچ ہلاکتاں توں علاوہ امریکہ وچ بھارتیاں نال ناپسندیدہ سلوک دا معاملہ وی چکن گے۔ پر مودی سدھے طور تے امریکی صدر نوں نہیں کہہ سکے کہ “تسی ساڈے تن سی فیریئرز (بحری ملازم) مار دتے نیں”۔ گھما پھرا کے کچھ بولے وی تے اوہ وی دبے دبے انداز وچ تے بچ بچ کے کہ کتے صدر ٹرمپ غصے نہ ہو جاون۔

نریندر مودی نے جس صدر ٹرمپ لئی امریکہ وچ وسن والے بھارتیاں دے ووٹاں دا بوہا کھولیا سی، امریکی صدر نے اوہناں نوں ای باہر دا راستہ وکھا دتا اے۔ تے ہن عسکری میدان وچ وی بھارت دی اہمیت نوں تقریباً ختم کر دتا گیا اے۔

امریکی پالیسی دا پچھا تے نواں نقشہ

2018ء وچ فوجی کمانڈ دے ناں دی تبدیلی دے ویلے صدر ٹرمپ نے پاکستان کے خلاف بھی سخت زبان ورتی سی۔ پاکستانی حکومت نوں دہشت گردی کے خلاف جنگ لئی دتی جان والی امریکی امداد تے سوال بھی چکے سن۔ اوس ویلے آئی بی اے وچ اک سیمینار وچ پاکستان دی سابق سیکریٹری خارجہ تہمینہ جنجوعہ نے پالیسی وچ تبدیلی تے آکھیا سی کہ امریکہ خطے وچ بھارت دے کردار نوں ودھان دا چاہوان اے تے اوہ اوہنو چین دے خلاف اک وڈی عسکری تے معاشی طاقت بنانا چاہندا اے۔

صدر ٹرمپ نے وائٹ ہاؤس چھڈیا تے ڈیموکریٹ، جو بائیڈن صدر بن گئے تے پالیسی دا تسلسل برقرار رکھیا جیہنے بھارتی معیشت نوں مضبوط کیتا تے مودی سرکار دے پیر ہور جم گئے۔ پر امریکہ لئی اسٹریٹجک اہمیت کا حامل بھارت منگاں (مطالبات) دے باوجود غیر ملکی کمپنیاں، خاص طور تے امریکی کمپنیاں تے مصنوعات لئی اپنی مارکیٹ کھولن تے تیار نہ ہویا۔ امریکی حکام وی عسکری مقصد پاروں بھارت نوں تجارتی مراعات دیندے رہے۔

اوس ویلے خطے وچ بھارت نوں اہم تھاں دین لئی ایس کمانڈ دا ناں “انڈو پیسفک” کیتا گیا سی۔ امریکہ دا خیال سی کہ ہن اوہنو لمبا پینڈا (فاصلہ) طے کر کے اپنی بحری فوج نوں ایس خطے وچ تعینات نہیں کرنا پئے گا، تے بھارت ایس خطے وچ ایہہ کردار نبھائے گا۔ ایس مقصد لئی بھارتی نیوی دے مہنگے ترین دو طیارہ بردار بحری جہاز وی اپنے بیڑے وچ شامل کیتے۔ پر ہن امریکی فوجی کمانڈ دا ناں ای نہیں بدلیا بلکہ کچھ ایسا بھی ہویا اے جیہدے تے بھارت ہور تلملا اٹھیا اے۔

اہم موڑ: ایس تبدیلی دے نال امریکہ نے اک علاقائی نقشہ جاری کیتا اے جیہدے وچ اوہنے آزاد کشمیر نوں پاکستان دا حصہ دکھایا اے۔ ایہہ امریکہ ولوں بھارت نوں اک چُپ کیتا (خاموش) پیغام اے کہ اوہ کشمیر دے جھرڑے (تنازع) تے بھارتی مؤقف نوں تسلیم نہیں کردا۔

چین تے پاکستان توں عسکری شکستاں

بھارت خطے وچ پاکستان تے چین نوں اپنا حریف مندا اے تے اسی بنیاد تے اوہ اپنی عسکری، اندرونی تے خارجہ پالیسی نوں گھڑدا اے۔ پر بھارت نوں پہلے چین تے پھر پاکستان توں جنگ وچ اوہ شکست ہوئی جیہدے توں بعد عالمی سیاسی ہی نہیں بلکہ سفارتی پدھر تے بھی ماحول بالکل بدل گیا اے۔ تے ایہو دو مڈھلے عسکری تنازعے سن جیہناں نے امریکہ نوں بھارت توں فاصلہ ودھان تے خطے وچ اوہدی حیثیت یا کردار نوں گھٹان دی شہ دتی۔

امریکی حکام دی سوچ وچ ایہہ تبدیلی کیوں آئی؟ ایس دی وجہ بھارت دی عسکری میدان وچ لگاتار ناکامیاں تے ہار (شکست) اے۔ امریکی قیادت ایہہ سمجھ رہی اے کہ بھارتی مسلح افواج خطے وچ کسی وڈی عسکری کمانڈ دی اہل نہیں نیں۔

ایتھے کشمیر تے صرف بھارت تے پاکستان دے وچکار تنازع نہیں اے۔ ایس وچ چین وی اک دھر (فریق) اے تے بھارت دے قبضے ہیٹھ علاقے لداخ نوں اپنا حصہ مندا اے۔ اکسائی چن، اروناچل پردیش تے تبت دے علاقیاں دا وی ایہو معاملہ اے۔ 1962 دی لڑائی توں بعد ایس علاقے دا 38000 کلومیٹر رقبہ چین دے انتظام ہیٹھ اے۔ 2020 وچ ایس خطے وچ عسکری تناء بہت زیادہ ودھ گیا سی۔ چین دی پیپلز لبریشن آرمی نے ہور 14700 کلومیٹر رقبے تے قبضہ کر لیا سی۔

بھارت تے چین دے وچکار ایہہ فوجی ٹکراؤ بھارتی سیاستداناں دی بزدلی تے مسلح افواج دے جنگ لئی پکے عزم نہ ہون دی عکاسی کردا اے۔ بھارت دے سابق آرمی چیف جنرل منوج مکند نروانے دی اک کتاب دی چھپائی ایس لئی روک دتی گئی اے کہ اوہدے وچ لکھاری نے اکسائی چن وچ ہون والی ایس فوجی جھڑپ دا حال وی لکھیا اے۔ پر ایس کتاب دے کچھ اہم حصے کانگریس پارٹی نے اپنے سوشل میڈیا پلیٹ فارم تے جاری کر دتے نیں۔ گلوان ویلی وچ ہون والی ایہناں جھڑپاں وچ بھارتی کرنل سمیت 20 فوجی ہلاک ہو گئے سن، تے چین نے 14,700 مربع میل دے علاقے تے قبضہ وی کر لیا سی۔

سوشل میڈیا تے دوجے ذریعیاں توں بھارتی اپوزیشن لیڈراں دی ایس فوجی پچھے ہٹن (پسپائی) یا عسکری ناکامی تے تنقید تے جنرل منوج مکند نروانے دی کتاب دے حوالیاں نوں بنیاد بنا کے لکھدے نیں کہ مکند نروانے دی کتاب دسی اتی اے کہ اطلاع ملن تے کہ چینی ٹینک مشرقی لداخ وچ اگے ودھ رہے نیں، انڈین فوج نے اوہناں نوں خبردار کیتا تے پیش قدمی توں باز رہن لئی آکھیا، پر اوہ اگے ودھدے چلے گئے۔ انڈین آرمی چیف کے مطابق ایہہ دیکھدے ہویاں ملک دی سیاسی قیادت توں احکامات لئی کئی وار رابطہ کیتا، پر دلی وچ چُپ چھائی رہی۔ تے پھر دو گھنٹے دے لمبے تے صبر والے انتظار توں بعد جواب ملیا کہ “جو مناسب سمجھو اوہ کرو”۔ ایس تے جنرل نروانے وی جنگ نوں ٹالن دی کوشش کردے رہے تے جوابی کارروائی توں پاسہ کیتا۔ ایہو نہیں بلکہ کچھ ویلے توں بعد شمالی کمانڈ نوں حکم دتا کہ چینی ٹینکاں نوں اگے آون دیو۔ یعنی وہ چینی فوج نال لڑائی لئی تیار نہیں سن۔

ایہہ اوہ پہلا معاملہ سی جڈوں امریکہ نوں لگیا کہ بھارت دی عسکری طاقت چین کا مقابلہ کرن لئی تیار نہیں اے۔ بھارت نے امریکیاں تے صاف کیتا کہ چین کئی گنا وڈی طاقت اے تے کورونا دی وبا توں بعد لاک ڈاؤن وچ جنگ کرنا اک اوکھا کم اے۔ بھارت نے اپنی ایس بے عزتی (سبکی) نوں مٹان لئی پاکستان نال دو واری معرکہ آرائی کیتی تے اوہدے وچ اوہنو ہور خفت چکنی پئی۔

فالس فلیگ آپریشن تے پاکستان دا جارحانہ جواب

انڈین اسٹیبلشمنٹ پہلے فالس فلیگ آپریشن کردی اے تے پھر اوہدا الزام پاکستان تے مڑھ دیندی اے۔ ایسا ای پلوامہ حملے توں بعد کیتا گیا سی تے پھر اپنی مسلح افواج نوں بھارت نے ایس شرمندگی وچ دھکیل دتا جیہدے چوں اوہ اجے تک نہیں نکل سکی اے۔ پلوامہ واقعے توں بعد انڈیا نے پاکستان دے خلاف دہشت گردی دا واویلا کر کے رات دے ہنھیرے وچ اپنے جہاز بھیجے جیہڑے پے لوڈ گرا کے چلے گئے پر پاکستان نے 27 فروری 2019 نوں دن دے چانن وچ جو جواب دتا اوہ عسکری طور تے بہت منظم تے تگڑا (جارحانہ) سی۔

پاکستانی لڑاکا جہازاں نے اپنی سرحد وچ رہندیاں ہویاں پہلے بھارتی مسلح افواج دے سارے وڈے فوجی ٹھکانیاں نوں لاک کیتا تے انڈین ریڈاراں نوں جام کر دتا۔ جواب وچ بھارت دے دو لڑاکا جہاز پاکستانی فضائیہ نے مار گرائے تے اک پائلٹ ابھینندن پھڑیا گیا۔ پر خود اپنے ای فائر (فرینڈلی فائر) وچ انڈین ایئر ڈیفنس نے اپنا ای فوجی ہیلی کاپٹر مار گرایا جیہدے توں کئی فوجی مارے گئے۔ ایس جھڑپ نے بھارت تے دنیا نوں ایہہ دسا دتا کہ پاکستان نال لڑائی بہت اوکھی اے۔ بھارت نے ایس موقعے تے اپنی خفت مٹان لئی آکھیا کہ جے اوہناں کول رافیل ورگے جدید جہاز ہوندے تے پاکستان نوں سبق سکھا دیندے۔

پھر پچھلے سال پہلگام واقعے توں بعد پاکستان کے خلاف بیانیہ بنان دی کوشش کیتی پر ثبوت دنیا دے ساہمنے نہیں لیا سکیا تے پھر پاکستان تے فضائی حملہ کر دتا جیہدے توں بعد بھارت کا تماشا دنیا نے دیکھیا تے اوہدی رسوائی تاریخ دا حصہ بن گئی۔

پاک امریکہ پینگھاں تے بھارت دی تنہائی

ایس جنگ وچ پاکستان دی جِت (فتح) تے عسکری برتری دے نال بھارت دی ناکامی دا سب توں زیادہ چرچا صدر ٹرمپ نے کیتا۔ ایس توں پہلاں پاکستانی قیادت تے صدر ٹرمپ دی جان پچھان نہ ہون دے برابر سی تے کوئی سدھی ملاقات شہباز شریف تے صدر ٹرمپ دے وچکار نہیں ہوئی سی۔ پر اج نہ صرف صدر ٹرمپ پاکستانی وزیر اعظم شہباز شریف تے فیلڈ مارشل عاصم منیر دی تعریف کردے نیں بلکہ اوہناں نال ملاقاتاں توں بعد میڈیا دے ساہمنے عالمی امن لئی پاکستان دے کردار تے ملک دی قیادت دی سنجیدہ کوششاں نوں سلاہندے نظر آؤندے نیں۔

امریکہ تے پاکستان دے وچکار ایسی دوستی تے چنگا ماحول بن گیا اے جیہڑا حالیہ دناں وچ امریکہ تے ایران نوں مذاکرات دی میز تے لے آون وچ مددگار ثابت ہویا اے۔ دوجے پاسے بھارت تیزی نال عالمی پدھر تے کلا (تنہائی دا شکار) ہو رہا اے تے سفارتی محاذ تے اوہنو اپنا آپ منوان تے اپنی اہمیت جتان وچ ناکامی دا سامنا اے۔