سماجی تبدیلی دی سیاست

طلعت عباس خان

کتاب دے لکھاری اخترحسین پیشے دے لحاظ نال وکیل نیں۔ جہلم دے پنڈ کھائی کلیہ دے زمیندار گھرانے دے چوہدری نیں پر جدوں توں اوہناں نے کھبی باہی دے نال رشتہ جوڑیا اے تے چوہدری لکھنا چھڈ دتا اے۔ ہن تے اوہ ایس شعر تے عمل کردے وکھائی دیندے نیں۔
جن کی ہیں اونچی ذاتیں ان کی ہی اونچی باتیں
اپنی کوئی ذات نہیں اپنی کوئی بات نہیں
اخترحسین میٹرک دے بعد کراچی ٹر گئے۔ ایتھوں لاء کیتا‘ اسلامیہ لاء کالج دے صدر رہے۔ اوہ وکلاء سیاست وچ ای نہیں ملکی سیاست وچ وی نمایاں نیں۔ اج کل عوامی ورکرز پارٹی دے مرکزی جنرل سیکرٹری نیں۔ جے کہیا جاوے کہ اوہناں دا سیاسی کیریئر ادھی صدی تے محیط اے تے غلط نہیں ہووے گا۔ این ایس ایف وچ زمانہ طالب علمی وچ شریک رہے۔ اخترحسین دا کھبی باہی تے ترقی پسند تحریک دا جانیا پچھانیا ناں اے۔ پرویزمشرف دور وچ عدلیہ دی آزادی وچ کراچی سنٹرل جیل وچ قید رہے۔ اوہ سندھ ہائیکورٹ بار دے صدر تے سندھ بار کونسل دے وائس چیئرمین رہے۔ دس ورھے تک پاکستان بار کونسل دے ممبر رہے۔ 2012ء وچ وائس چیئرمین پاکستان بار کونسل رہے۔ دو ورھے تک جوڈیشل کمیشن آف پاکستان رہے۔ عملی سیاست دا آغاز نیشنل عوامی پارٹی توں کیتا۔ اوہناں دی نویں کتاب سماجی تبدیلی دی سیاست جو حال ای وچ چھپی اے۔ اوہنوں پڑھ کے ماضی دیاں یاداں تازہ ہو گئیاں۔ راقم وی زمانہ طالب علم وچ این ایس ایف دا حصہ رہیا۔ ایس زمانے وچ شاہراہ فیصل تے نیشنل سنٹر تے فرینڈ شپ ہائوس وچ نال نال ہوندے سی۔ نیشنل سنٹر وچ اخبارات میگزین تے کتاباں سن۔ اکثر ایس سنٹر وچ شام نوں ادبی تقریباں وی منعقد ہوندیاں سن۔ اجہی صورتحال فرینڈ ہائوس وچ سی۔ ایتھے شام وی بڑی پررونق ہوندی سی۔ اکثر ادبی محفلاں وچ فیض احمد فیض‘ سرور بارہ بنکوی ورگی شخصیات جلوہ گر ہوندیاں سن۔ مینوں اج وی سرور بارہ بنکوی دا شعر یاد اے:
ازل سے رچ گئی ہے سر بلندی اپنی فطرت میں
ہمیں ٹوٹنا آتا ہے جھک جانا نہیں آتا
روسی فرینڈ شپ ہائوس وچ پاکستان تے روس دیاں فلماں وکھائیاں جاندیاں سن لینن کارمارکس ورگی شخصیات تے مبنی لٹریچر فلماں ویکھن نوں ملدیاں سن۔ اسیں کہہ سکنے آں ایہ فرینڈ شپ ہائوس کھبی باہی دے ساتھیاں دی آماجگاہ سی۔ اخترحسین دی سماجی تبدیلی دی سیاست دی ایہ کتاب پنج حصیاں تے مشتمل اے۔ ایہدے وچ وکھووکھ مرحلیاں وچ لکھے گئے مضمون تے تقریراں دا مجموعہ وی شامل اے۔ پہلے حصے وچ نظریات دی بنیاد تے انسانی سماج وچ تبدیلی دے اصولاں دا جائزہ لیا گیا اے جہدے وچ اک پاسے لینن دے نظریات تے دوجے پاسے سوویت یونین دے آخری سربراہ گورباچوف دور وچ جو سیاسی تے اقتصادی تبدیلیاں متعارف کرائیاں گئیاں نیں اوہناں دا تفصیلی جائزہ دتا گیا اے۔ کتاب دے دوجے حصے وچ ضیاآمریت نے جتھے اک پاسے سیاسی کلچر نوں تباہ کیتا اوتھے مذہبی نتہاپسندی نوں فروغ دتا۔ جہاد دے ناں تے ملک وچ مذہبی انتہاپسندی نوں پروان چڑھایا گیا ایہدے بعد ای پاکستان مذہبی انتہاپسندی داگڑھ بنیا۔ اسامہ بن لادن دی ایبٹ آباد وچ ہلاکت فیر ایہدے تے پراسرار خاموشی پاروں اج وی اوسے تھاں کھڑے آں جتھے دنیا سانوں شک دی نگاہ نال ویکھدی اے۔ اوہناں نے ایس کتاب وچ پرویزمشرف آمریت دے دوران سیاسی جماعتاں دے وچکار لندن ڈیکریشن تے میثاق جمہوریت دا وی خوبصورتی نال ذکر کیتا اے۔ کتاب وچ ملک دے نظم و نسق نوں بہتر طور تے چلان لئی ریاست دے وکھووکھ اداریاں دے موضوع تے وی بحث کیتی گئی اے۔ لکھدے نیں بدقسمتی نال ساڈا ماضی ساڈیاں اپنیاں غلطیاں نال بھریا پیا اے۔ وکیلاں دی عدلیہ بحالی دی تحریک وی اپنے اوہ اثرات نہ وکھا سکی جہدے خواب نوں حقیقت بنان لئی وکیل سڑکاں تے نکلے سن تے اپنیاں جاناں دے نذرانے دتے سن۔ لکھاری نے کھبی باہی دے المیے دی زبوں حالی تے تجزیہ کردے ہوئے لکھیا اے کہ پاکستان دی کھبی باہی دا المیہ اوس ویلے شروع ہویا جدوں کمیونسٹ پارٹی تے پابندی لا دتی گئی سی۔ کھبی باہی نے ایہ تے ٹھیک فیصلہ کیتا سی کہ زیرزمین کم کرن والے مزدور طبقے دی پارٹی نوں لوکاں دے دوجے طبقے دے نال رَل کے جو اوہناں دے حلیف ہو سکدے نیں جمہوریت دی جدوجہد کرنی چاہیدی اے۔ پر ایہناں دے کم وچ اوس ویلے پیچیدگی پیدا ہو گئی جدوں کھبی باہی دے واضح نظریاتی موقف دے باوجود غلط سمت ول قدم ودھا دتا گیا۔ دوجے ملکاں دی زیرزمین انقلابی پارٹیاں دا طریقہ نہیں اپنایا گیا جہدے نال مزدور طبقہ اپنی آزادانہ سیاسی جماعت دی شکل وچ جو سب توں وکھرا سیاسی وجود رکھدا اے تے زیرزمین رہندے ہوئے کھبی باہی تے لوکاں دے جمہوری پسند حلقیاں تے ترقی پسند قوتاں نال رابطہ رکھدا اے۔ کتاب دے لکھاری دا کھبی باہی دی 72 سالہ تحریک دا چنگا تجزیہ ایس کتاب وچ پیش کیتا اے۔
ایس کتاب دے سارے مضمون معلوماتی نیں جو سیاسی کارکناں دی تربیت لئی بہوں ضروری نیں۔ اوہناں دی ایہ کتاب مارکسی ادب وچ نمایاں وادھا اے۔ لکھاری دا کہنا اے کہ جمہوریت کدی وی سیکولرازم دے بناں اگے نہیں ودھ سکدی۔ جدوں تک ریاست آئین تے قنون توں علاوہ عملی طور تے وی اپنے غیرجانبدار ہون دا اعلان نہیں کردی اوس ویلے تک معاشرے دے اندر نظم قائم نہیں ہو سکدا۔ ساڈے ملک وچ کس طرح مذہبی سیاسی جماعتاں تشکیل دتیاں گئیاں‘ کس طرح مذہبی تنظیماں نوں علاقائی تے دوجی خارجہ پالیسیاں نوں روبکار لیان لئی ورتیا گیا۔ آپ ریاستی ادارے کس طرح ہولی ہولی مذہبی تے مسلکی عناصر نال بھردے چلے گئے تے فیر ایہدے نتیجے وچ کس طرح ملک دا امن و امان تباہ ہویا ایہ ساریاں دے سامنے اے۔ لکھاری دی ایہ کتاب سچ تے مبنی اے۔ کہہ سکنے آں ساڈے ملک دے سیاسی ادب وچ ایہ کتاب اک قابل ذکر وادھے دی حیثیت رکھے گی۔ جے ایہ کہواں کہ ایس کتاب نوں کامریڈ جوڑے نے لکھیا اے تے غلط نہیں ہووے گا۔ اخترحسین دی شریک حیات اقبال سلطانہ وی سینئر کامریڈ نیں۔ اسیں تے جان دے ای سی پر کامریڈ لکھاری نے وی لکھ کے اقرار کیتا اے کہ اوہناں دے بناں ممکن ای نہیں سی اوہناں نے ہر قدم تے حوصلہ افزائی تے رہنمائی کیتی۔ کامریڈ دی نشانی وی ایہو اے کہ اوہ سچ بولدے نیں تے سچ لکھدے نیں۔ لکھاری نے ایہ کتاب لکھ کے کامریڈ ہون دا حق ادا کیتا اجہے حالات وچ کامریڈ جوڑے دا ایہ معلوماتی تریخی کتاب چھاپن تے شکریہ ادا کرنے آں تے مبارکباد دینے آں۔٭٭