الیاس کاشمیری ۔۔۔۔فلمی صنعت دے’’ تایا جی‘‘

اوہناں دا فلمی سفر ممبئی توں شروع ہویا، کئی سو فلماں وچ کم کیتا

تحریر : عبدالحفیظ ظفر

قیام پاکستان دے ویلے کئی اداکار ممبئی توں لہور آ گئے۔ اوس ویلے ممبئی تے لہور دو شہر سن جنہاں نوں فلماں دا مرکز کہیا جاندا سی۔ جیہڑے فنکار بھارت توں پاکستان آئے ایہناں وچ علائو الدین، غلام محمد، ایم اسماعیل، ایم اجمل، ہمالیہ والا، راگنی، نذیر احمد، شمیم بانو، سورن لتا تے دیگر کئی ہور فنکار وی شامل سن۔ کئی فنکار 60ء دی دہائی وچ پاکستان آ گئے جنہاں وچ مظفر ادیب تے موسیقار نثار بزمی دے ناں لئے جا سکدے نیں۔
میڈم نور جہاں تے ایہناں دے شوہر شوکت حسین رضوی 50 دی دہائی وچ پاکستان آ گئے سن جتھے لہور وچ اوہناں نے شاہ نور سٹوڈیو تعمیر کیتا ۔ اک ہور اداکار وی پاکستان آئے جنہاں دا ناں سی الیاس کاشمیری۔
الیاس کاشمیری وی مذکورہ فنکاراں دی طرح بھارتی فلماں وچ کم کردے رہے۔ 40 دی دہائی وچ ایہناں دی فلماں دا ذکر ملدا اے۔ اوہ اداکار نوتن دی والدہ دے نال اک فلم وچ ہیرو وی آئے۔ ایس ہیروئن دا ناں سی شوبھنا سمرتھ، الیاس کاشمیری طویل القامت، گورے چٹے نوجوان سن جدوں اوہ ممبئی وچ اپنی مردانہ وجاہت دی وجہ نال بوہت مشہور ہوئے اوتھے اوہناں نے پنجابی تے اردودونواں زباناں دی فلماں وچ اداکاری شروع کیتی پر 70 دی دہائی وچ اوہ مکمل طور تے پنجابی فلماں لئی مخصوص ہو کے رہ گئے۔ 60 دی دہائی وچ اوہناں نے اپنی فلم ’’عشق پر زور نہیں‘‘ بنائی جیہڑی بوہت ہٹ ہوئی۔ ایس دی کامیابی وچ ایس دے خوبصورت گانیاں دا وی بڑا ہتھ سی۔ ایس فلم وچ ایہناں دے علاوہ جمیلہ رزاق تے اسلم پرویز نے وی اہم کردار ادا کیتے سن۔ بطور وِلن جس فلم نے ایہناں نوں شہرت دتی اوہ اسلم ڈار دی ’’بشیرا‘‘ سی، جیہڑی 1972ء وچ ریلیز ہوئی۔اُنج تے ایس فلم دا مرکزی کردار سلطان راہی نے ادا کیتا سی تے ایسے فلم نے سلطان راہی نوں شہرت دے عروج اُتے اپڑایا پر ایس فلم وچ ایہناں دے علاوہ حبیب ، عالیہ ، رنگیلا، روزینہ تے الیاس کاشمیری نے وی متاثر کن اداکاری دا مظاہرہ کیتا سی۔
الیاس کاشمیری 25 دسمبر 1925 نوں ریوالی سینما لہور دے نیڑے محلہ داراشکوہ وچ پیدا ہوئے ایہناں دے والدین دا تعلق بجہارا جموں و کشمیر توں سی اوہناں نے اپنے فلمی کریئر وچ 600 توں ودھ فلماں وچ کم کیتا۔
ایم جے رانا دی مشہو رزمانہ فلم ’’یکے والی‘‘ وچ اوہناں نے مسرت نذیر، سدھیر ، ظریف تے نیلو دے نال کم کیتا۔ ایہہ فلم سپر ہٹ ہوئی تے ایس دے سارے اداکار وی ہٹ ہو گئے۔ فیر ایس دے بعد ایہناں نوں بوہت ساری فلماں وچ کاسٹ کر لیا گیا۔ اوہناں نے اردو فلماں وچ وی کم کیتا پر ایہناں دی شہرت دی اصل وجہ پنجابی فلماں سن۔ جنہاں وچ اوہ بدمعاش تے ظالم جاگیردار دا کردار ادا کردے سن۔ ایہناں نوں ’’تایا جی ‘‘آکھ کے سدیا جاندا سی۔ اوہناں نے سنتوش کمار، سدھیر، سلطان راہی، اقبال حسن، مصطفی قریشی، ساون ،علائو ا لدین تے یوسف خان دے نال بے شمار فلماں وچ کم کیتا۔ ساڈے کجھ پنجابی اداکار انج دے سن جیہڑے اردو فلماں لئی موزوں نہیں سن۔ ایس دی وجہ ایہہ سی کہ اوہ پنجابی لہجے وچ اردو بولدے سن۔ جویں یوسف خان، سلطان راہی، اقبال حسن پر الیاس کاشمیری بہرحال اردو وی چنگی بولدے سن ایہناں دی قابل ذکر اردو فلماں وچ ’’عشق پر زور نہیں، بہارو پھول برسائو، دامن اور چنگاری، وحشی، پیاسا، دوسری شادی، صورت اور سیرت‘‘ شامل نیں۔ ایہناں سب فلماں وچ ’’پیاسا‘‘ تے ’’وحشی‘‘ دے علاوہ اوہناں نے باقی سب فلماں وچ مثبت کردار ادا کیتے۔
ایسے طرح اوہناں نے کجھ پنجابی فلماں وچ وی مثبت کردار ادا کیتے جس دی وجہ نال فلم بین نہ صرف حیران ہوئے بلکہ ایہناں دی اداکاری نوں سراہیا۔ ایہناں فلماں وچ ’’دھی رانی، حق مہر، ہیر رانجھا تے بدلہ‘‘ خاص طوراُتے قابل ذکر نیں۔ اُنج الیاس کاشمیری دی اپنی پسندیدہ فلم ’’بدلہ‘‘ سی۔ ایس فلم وچ اک گونگے بندے دا رول ادا کیتا پر اوہناں نے اپنے چہرے دے تاثرات نال ثابت کیتا کہ اوہ اک بوہت چنگے اداکار نیں۔
’’بدلہ‘‘ وچ یوسف خان، سلطان راہی، رنگیلا تے منور ظریف وی سن۔ رنگیلا تے منور ظریف نے ایس فلم وچ یادگار مزاحیہ اداکاری کر کے فلم بیناں دے دل جت لئے۔ پر ایس دے نال نال الیاس کاشمیری دی اداکاری وی حیران کن سی۔ بابا عالم سیاہ پوش دا لکھیا ہویا گیت ’’جیہڑے توڑ دے نیں دل برباد ہون گے‘‘ پس منظر وچ عکس بند کیتا گیا جد کہ الیاس کاشمیری نے ایس دل سوز گیت اُتے چہرے دے تاثرات نال لوکاںتوں خوب داد وصول کیتی۔
ہدایت کار اقبال کاشمیری نا ل تایا جی دی بڑی دوستی سی۔ اقبال کاشمیری نے ایہناں نوں اپنی کامیاب ترین فلماں ’’ٹیکسی ڈرائیور، ضدی تے بنارسی ٹھگ‘‘ وچ کاسٹ کیتا۔ اقبال کاشمیری نے آپ اک وار دسیا سی کہ ایہناں نوں فلمی صنعت وچ الیاس کاشمیری ای لے کے آئے سن۔ الیاس کاشمیری دی بڑھکاں تے تکیہ کلام وی بڑے مشہور ہوئے اگرچے مظہر شاہ نوں بڑھکاں دا بادشاہ کہیا جاندا اے تے ایہہ درست وی اے کیوں جے بڑھکاں دی ابتدا تے مظہر شاہ نے ای کیتی سی پر مظہر شاہ دے علاوہ الیاس کاشمیری، جگی ملک، فاضل بٹ تے اسد بخاری دی بڑھکاں وی بوہت مشہور ہوئیاں۔
1970ء وچ ’’ہیر رانجھا‘‘ ریلیز ہوئی تے الیاس کاشمیری نے ایس وچ راجہ عدلی دا کردار ادا کیتا۔ تے ایس وچ اوہ اپنی کارکردگی اُتے بوہت مسرور سن کیوں جے ایہہ اک مثبت کردار سی۔ اعجاز درانی دے نال اوہناں نے ’’مرزا جٹ‘‘ وچ وی کم کیتا سی ۔ اک ہور فلم ’’سر دا بدلہ‘‘ وچ اوہ سدھیر تے اسد بخاری دے باپ بنے سن تے اوہناں نے بوہت چنگا کم کیتا سی۔
1971ء وچ ایہناں دی اک ہور فلم ’’سلطان‘‘ نے وی زبردست کامیابی حاصل کیتی سی حالانکہ ایس فلم وچ مرکزی کردار سلطان راہی دا سی پر الیاس کاشمیری دی پرفارمنس نوں وی سراہیا گیا اک مکار تے بد نیت بندے دی حیثیت نال وی اوہ اپنے کردار نال پورا انصاف کردے سن۔
اک ور ایہناں توں پچھیا گیا کہ تسیں اک ظالم تے سفاک جاگیردار دا کردار ادا کردے کردے تنگ نہیں آ گئے۔ کدی کسے رحم دل تے شریف النفس جاگیردار دے روپ وچ وی ساہمنے آن تے اوہناں نے قہقہہ لاندے ہوئے کہیا سی، انج دا جاگیردار کتھو ں ملے گا۔ مینوں فلمسازاں نے ایسے کردار لئی منتخب کر لیا اے تے میں کیہ کر سکنا واں۔ ایہناں ای دناں ہدایت کار دائود بٹ دی سپر ہٹ فلم ’’وڈیرا‘‘ ریلیز ہوئی۔ جس وچ ایہہ وکھایا گیا سی کہ سارے جاگیردار تے وڈیرے اک جہے نہیں ہوندے پر الیاس کاشمیری نوں ایس حوالے نال کدی مثبت کردار وچ نہیں وکھایا گیا۔
حقیقت دی نظر نال ویکھیا جائے تے الیاس کاشمیری دی صلاحیتاں دا ضیاع کیتا گیا۔ سلطان راہی دے بارے وچ وی ایہو کہیا جاندا اے۔ اک ای کردار ادا کرن والا اداکار کیہ کمال وکھا سکدا اے جے ایہناں نوں مختلف کردار دتے جاندے تے ایہناں اُتے جاگیردار دی چھاپ نہ لگدی۔ اکثر فلماں وچ اوہ جاگیردار دے روپ وچ نظر آندے تے الطاف خان، اقبال درانی ، جگی ملک، ظاہر شاہ، حق نواز وغیرہ ایہناں دے پتراں دا کردار ادا کر رہے ہوندے نیں تے ایہناں دے نال ایہناں دے چمچیاں دی اک وڈی تعداد ہوندی سی۔ لڑائی زیادہ تر سلطان راہی دے نال ہوندی سی۔ مصطفی قریشی، یوسف خان تے اقبال حسین وی الیاس کاشمیری تے ایہناں دے پتراں دی پٹائی کردے نظر آندے سن۔ اک ویلا انج دا آیا کہ فلمی شائقین تنگ آ گئے تے انج دی پنجابی فلماں فلاپ ہون لگیاں۔ فلمی صنعت دے زوال وچ وی ایہناں ای فلماں دا ہتھ سی فیر الیاس کاشمیری فلماں توں آئوٹ ہو گئے اک تے فلمی صنعت زوال ول گامزن سی تے دوجا ایہناں دی صحت خراب رہن لگی اوہ ذیابیطس دے مریض سن پر بقول بہار بیگم پرہیز بالکل نہیں کردے سن۔بہار بیگم کہندی اے کہ او ہ اکثر سیٹ اُتے وی مٹھائیاں کھاندے رہندے سن تے اسیں ایہناں نوں کہندے سی، تایا جی خدا دا خوف کرو، تسیں شوگر دے مریض او، مٹھا تہاڈے لئی زہر اے۔
ایس اُتے اوہ ہسدے ہوئے کہندے، زندگی اک وار ملدی اے لہٰذا جو کجھ ملے کھا لوئو۔الیاس کاشمیری دے مکالمے بولن دا اپنا ای انداز سی اوہ تیز تیز بولدے سن تے ایہناں دے بازو ہر ویلے حرکت وچ رہندے سن ولن دی حیثیت نال ایہناں دی جنہاں فلماں نے شہرت حاصل کیتی ایہناں وچ ’’یکے والی، ماہی منڈا، بشیرا، ضدی، بنارسی ٹھگ، ٹیکسی ڈرائیور، وحشی بٹ، مولا جٹ، چڑھدا سورج، شیر خان، اللہ رکھا، قسمت رستم تے خان، چل سو چل،کالا طوفان، اللہ شہنشاہ، دو بیگھہ زمین، قیمت، میلہ، سوہرا تے جوائی تے کئی دوجی فلماں شامل نیں۔ مذکورہ بالا فلماں وچوں چار دا ذکر ضروری اے۔ ’’یکے والی‘‘،’’ دو بیگھہ زمین‘‘، ’’ضدی‘‘ تے’’ میلہ‘‘۔
’’یکے والی‘‘ باری ملک دی فلم سی تے ایس دی ہدایات ایم جے رانا نے دتیاں سن۔ ایہہ فلم اینی کامیاب ہوئی کہ ایس دی کمائی نال باری ملک نے باری سٹوڈیو تعمیر کر لیا۔ ایس فلم وچ الیاس کاشمیری نے پنڈ دے اک انج دے نوجوان دا کردار ادا کیتا سی جیہڑا ہر صورت مسرت نذیر نال شادی دا خواہش مند اے۔ ایس لئی اوہ ظریف دی خدمات حاصل کردا اے جیہڑا پورے پنڈ وچ ’’مامے‘‘ دے ناں توں مشہور اے۔ پنڈدا ایہہ ’’ماما‘‘ لوکاں دے جھگڑیاں دا فیصلہ کردا اے تے ایس دے قانون وی اپنے نیں۔ اوہ انج دے فیصلے کردا اے کہ سارا پنڈ حیران رہ جاندا اے۔ ایہہ، ماما الیاس کاشمیری نوں وی جھوٹی تسلیاں دیندا رہندا اے کہ اوہ ایس دی شادی مسرت نذیر نال کرا دیوے گا پر انج ہوندا ممکن نظر نہیں آندا کیوں جے مسرت نذیر تے سدھیر نال محبت کردی اے۔ مسرت نذیر دے نال الیاس کاشمیری و ی یکہ چلاندے نیں پر اپنی کجھ عادات دی وجہ نال اوہ مسرت نذیر نوں اک اکھ نہیں بھاندے۔
الیاس کاشمیری اپنے مقصد دے حصول لئی ظریف دی مٹھی وی گرم کردے رہندے نیں پر بیل منڈھے نہیں چڑھدی۔ آخر تنگ آ کے الیاس کاشمیری ظریف نوں بار بار کہندے نیں ’’اوئے ماما تیرے لارے تے رنڈے رہ گئے کنوارے‘‘۔ ایہہ مکالمہ فلم بیناں وچ بوہت مقبول ہویا سی۔ اوس ویلے ولن اینا مکار تے سفاک نہیں ہوندا سی۔ اوہ اپنے مقصد لئی چالاں چلدا سی تے ہمیشہ ایس وچ ناکام رہندا سی۔ بہر حال الیاس کاشمیری نے بڑے عمدہ طریقے نال ایہہ کردار ادا کیتا تے لوکاں نے وی ایہناں نوں خوب سراہیا۔ ایس دے بعد فلم ’’ضدی‘‘ وچ ایہناں دا کردار بڑا مشہور ہویا سی۔ اوہ ایس وچ اک جابر بدمعاش بنے سن تے ایہناں دا ایہہ تکیہ کلام بوہت مشہور ہویا سی ’’ میں گشت کٹ کے آیاں وا، نشت مار دیاں گا‘‘ یوسف خان تے نبیلہ دے علاوہ الیاس کاشمیری دی اداکاری ویپسند کیتی گئی۔ اگرچہ ’’بنارسی ٹھگ‘‘ وچ وی اوہ اک سفاک بدمعاش بنے سن جیہڑا ٹھگ تے ہے ای پر ایس دے نال نال اک جابر بندا وی اے۔
حقیقت ایہہ وے کہ ایس فلم وچ منور ظریف دی اداکاری سب اُتے بھاری پئے گئی ایسے طرح وحشی جٹ وچ سلطان راہی دے ساہمنے ایہناںدا کردار دب کے رہ گیا۔ 1982 وچ یونس ملک دی فلم ’’دو بیگھہ زمین‘‘ سپرہٹ ہوئی ایس وچ سلطان راہی، مصطفی قریشی،انجمن، اقبال حسن، جہے اداکار سن پر الیاس کاشمیری دا کردار سب توں اہم سی۔ اوہناں نے ایس فلم وچ اک انتہائی مکار تے ظالم جاگیردار دا کردار ادا کیتا جیہڑا پنڈ دی غریب کُڑیاں نوں ایہناں دی شادی دے موقعے اُتے ’’دو بیگھہ زمین‘‘ دیندا اے تے فیر ایہناں دی آبرو ریزی کردا اے۔
ہن آنے آں حسن عسکری دی 1986ء وچ ریلیز ہون والی فلم ’’میلہ‘‘ ول ۔ ناصر ادیب ایس فلم نوں اپنی سب توں وڈی فلم قرار دیندے نیں۔ ایہناں دا کہنا اے کہ اوہ بھارت گئے تے اداکار دھرمیندر نے ایہناں دا تعارف شمی کپور نال کرایا تے کہیا، ایہہ وے اوہ ناصر ادیب جس نے ’’مولا جٹ‘‘ لکھی۔ ایس اُتے شمی کپور نے کہیا ’’ میں تے ایس ناصر ادیب نوں جاننا واں جس نے ’’میلہ‘‘ لکھی۔ ایس فلم وچ سلطان راہی، مصطفی قریشی، ایم اجمل تے انجمن نے بڑی زبردست اداکاری کیتی پر الیاس کاشمیری دی اداکاری وی ناقابل فراموش سی۔ اوہناں نے ایس فلم وچ انھے دا کردار ادا کیتا سی جس نوں ایس دے دشمن اکھاں دی بصارت توں محروم کر دیندے نیں تے اوہ اپنے پتراں تے پوتے توں ایہہ امید لائے بیٹھا اے کہ اوہ ایس دے دشمناں توں انتقام لین گے۔ ایس فلم وچ ایہناں دی حرکات و سکنات تے انھا ہون دے باوجود عزم و ہمت دا پیکرثابت کرنا ایہناں دی بے مثال اداکاری دا بین ثبوت سی۔
عمر دے آخری حصے وچ الیاس کاشمیری فلماں وچ جج دا کردار ادا کرن لگے۔ شوگر دا مرض جان لیوا ثابت ہویا تے اوہ 12 دسمبر 2007ء نوں 82 سال دی عمر وچ ایس دار فانی توں کوچ کر گئے۔