بلوچ سماج چہ عورت دا مقام
لکھت ٭ ڈاکٹر فاروق بلوچ/ لپنی انتر٭ ڈاکٹر عبدالرشید آزادؔ
٭ ( مختصر جائزہ)٭ ایس کاہنات دِی سب توں خوبصورت شئے عورت اے کہ جیڑی ماں دِی صورت چہ ہوئوے ،یا بہن دِی شکل چہ، اوچاہوئے گُڈی جئی تئی اُوھدا ہر روپ حسین تے جمیل اے۔ بلوچ سماج چہ عورت دے مقام تے مرتبے تے روشنی پان توں پہلاں اے ویکھنا ضروری اے کہ تاریخ چہ عورت دا کردار کئیی رہیاں اے ہور بلوچ تاریخ چہ عورت دِی کِیی حیثیت سی زیر نظر سطراں چہ تاریخ دے پرانے ورقیاں تے عورت کردار نوں تلاش کرن دی کوشش کیتی گئیی اے تاکہ پرانے ماضی توںای ایس صنف دِی حیثیت تے کردار نوں واضح کیتا جاسکے ہور اُونہوں بلوچستان دِے معاشرتی نظام دے تناضر چہ وایکھیاء تے پرکھیا جس سکے۔
٭( بلوچ سماج تے تاریخ )٭ عورت سماج انسانی دی روح ہوندی اے کہ جیس توںبغیر بلاشبہ نہ تے زندگی دِی تخلیق ہوسکدی اے اور نہ ہی ایس کائنات دے خالق دِی مقصدیت دِی تکمیل ہوندی اے جئے انسانی ارتقاء چہ خاندان سب توں اہم ہور بنیادی کردار ادا کردا اے تے ایس خاندان دِی اصل بنیادگذار اکعورت ای ہوندی اے کہ جیڑی انساناں کوجنم دیدندی اے ہور سماج چہ عددی لحاض نال اضافہ کردی اے ہور خاندان نوں قبئیلہ ہور قبیلے نوں نسلاںہور اقوام چہ تبدیل کر دیندی اے۔ بلاشبہ عورت دِی ہمدردی پہاڑاں توں وی اُوچی ہوندی اے۔ ہور ایس دی محبت ہور خلوص نوں کسی وِی پیمانے چہ نئیں ناپیا جا سکدا عورت ماں ،بہن ،بیوی،تئی دے روپ چہ یقیناتحفہ خداوندی اے ہور جیس گھر چہ کوئی عروت نئیں نہ ہوئوے اہ ویرانہ ہوندا اے، بھلے ایس وچ دس مرد رہندے ہون پر او گھر مکمل طور تے خالی خالی تے غیر منظم نظر آندا اے۔ ہور جئے پورے معاشرے نوں عروت دِی ذات توں خالی کر دیتا جاوئوے تے بھلا اہ معاشرہ کینی دیر اپنا وجود قائم رکھ سکدا اے۔لہذا ایس حقیقت توں انکار نئیں کیتا جاسکدا کہ عورت معاشرتی دی بقا لئیی اینا ای ضروری اے جینا کہ مرد ذات ضروری اے ۔
پر وایکھیاء گئیا اے کہ کئیی واری تقریباً دُنیا بھر چہ بعض چہ عورت نوں اہ مقام ،مرتبہ، اہمیت تے حیثیت نئیں دیتی جاندی کہ جیس دِی او حقدار ہوندی اے۔ اُونہوں بعض ویلے کمزور ہور بوسیدہ معاشریاں چہ انتہائیی نچلے درجے دا خیال کیتا جاندا اے حتیٰ کہ بعض وحشی تے نیچ معاشریاں چہ خاص تہواراں تے عورتاں دِی قربانی تک دیتی جاندی اے۔ ہور ایسی سینکڑاں مثالاں سانوں ماضی دِی تاریخ چہ وِی ملدئیاں نئیں کہ جیتھے دریائیی سیلاباں نوں روکن لئیی جوان کڑئیاں نوں سپرد آب کیتا جاندا اے تاکہ ناراض دیوتا اک جوان تے خوبصورت کڑی پاکے خش ہوجائے ہور سیلاب نوں ختم کر دے یا کٹھ توں کٹھ ٹال دیوئے۔
پاکستان اک بہوت ساری قوماں دا ملک اے جیتھے کئیی ثقافتی گروہ رہندے نئیں جیناں دا تاریخی پس منظر بڑا لنمبا واں پاکستان دی سارئیاں قوماں دے گروہ مثلاً بلوچ، سندھی ،پشتون ہور کئیی دوجے چھوٹے وڈے قومی ہور نسلی گروہ اینہاں چہ ہر گروہ اپنی ثقافت ،روایات
سماجی ادارے ہور جغرافیائی حدود نئیں اے سارے گروہ صدیاں توں اپنی اپنی حدود چہ رہندئے چلے آ رہے نئیں ہور ہمیش نہ صرف اک دوجے دی ثقافتاں تے اثر انداز ہوندئے آ رہئے نئیں بلکہ بعض اوقات بار دئیاں تہذیباں دے وی بڑے گہرئے اثرات ایتھے دے معاشرتی نظام نوں متاثر کر دے نئیں جیدی گہری چھاپ پاکستان دے جغرافیائی حدود چہ رہن والی سارئیاں اقوام دی ثقافتاں چہ نظر آندئی اے بلوچ ،سندھی ہور پشتون اقوام دی بہت سارئیاں رسماں تے رواج آپس چہ ملدئے جلدئے نئیں ہور خصاصاً عورت دی عزت ہور احترام دے حوالے نال اے معاشرہ مثالی سمجھیا جاندا اے۔
٭ ( عورت ہور پرانی تہذیباں )٭ دُنیا دِی تاریخ تے جے اک سرسری نظر پائیی جائوے تے پوری دُنیا دِی تاریخ چہ کئی نشیب تے فراز نظر آن گے کوئیی وِی تہذیب ک جیس نئیں مقامی براعظمی یا بین الاقوامی شہرت ہور ناموری حاصل کیتی ہوئوے بالاخر فنا ای ایس دے نصیب چہ آیئی اے۔چاہے اسی شروع دی انسانی بستیاں تے نظر پائیے یا اینہاں عظیم تہذیباں تے کہ جنہاں نئیں شہرت ،ناموری ،ترقی ،ملک گیر ی ہور طاقت چی عروج تے کمال حاصل کیتا سی کوئیی وی فنا دے ہتھوں نہ بچ سکیا طاقتور نئیں ہمیش کمزور دا گلہ گھٹیا ایس ساری انسانی تاریخ چہ عورت دا تذکرہ بہت گھٹ ملدا اے جیدی وجہ نال ای کہیا جاندا اے کہ عورت نوں ہمیش محکوم تے مظلوم رکھیا گئیا اے ہور مرد نئیں ہمیش اُونہوں اپنا دست نگر رکھیا اے گل تاریخی دور دی کئی تہذیباں یاتہذیبی ادوار دِی حد تک تے ٹھیک اے یا فیر اینہاں وحشی قبائل دی حد تک کہ جیتھے عورت نوں کیسی قابل نئیں سمجھیا جاندا سی پر ایہہ گل ساری انسانی ادوار ہور سارے معاشریاں تے صادق نئیں آندی کیونکہ تاریخ توں پہلاں وِی اک دور گذرئیا اے کہ جیدوں قبل از تاریخ دور کہیا جاندا اے یعنی او دور کہ جیدوں انسان نئیں نوا نوا زمین تے وسیا ،کچے یا چوگھیاںنما گھر بنان شروع بنیاداں تے زراعت دا ہنر ،مٹی دے برتن بنان وغیرہ سیکھیاء ایس دور نوں عام طور تے ابتدائیی اشتمالی نظام یا First Comparative System کہندے نئیں ۔( سبط حسن ’’ 2009ء پندہواں ایڈیشن ‘‘ 11,33)
ایس زمانے چہ انسان جیڑی وی پیداوار حاصل کردا اے او کیسے دی وی انفرادی ملکیت نئیں ہوندی سی بلکہ ایس تے کمیونٹی دے سارے لوکاں دا برابر حق ہوندا سی ایس وقت وی معاشرے چہ استحکام قائم رکھن دی ضرورت سی ہور ایس استحکام نوں قائم رکھن دِی ذمہ داری عورت نو دے دیتیی گئیی کہ جیس جینوں بھگوان کہیا جاندا سی۔ ( بلوچ ’’2012ء ‘‘ 264) یعنی روزی تقسیم کرن والیی ، اے سی مرد انہ معاشرے دا پہلا ہور بنیادی قدم کہ جیس نئیں سیاسی تے سماجی ذمہ داریاں عورت نوں دے دیتیاں پرانے معاشرے زرعی ہوندے سن یعنی انسان بالکل ہنے ہنے شکاری زندگی چھڈ کے اپنی بقا دی خاطر انسانی معاشرے چہ انقلابی تبدیلی دا باعث بنیا ہور انسان خود کفیل ہوندا گئیا ،اُوھدی پیداواری صلاحیتاں چہ اضافہ ہوئیا ہور اُو نئیں کئیی صنعتاں مثلا ً برتن سازی، چمڑا سازی ،چوب سازی وغیرہ چہ بے پناہ ترقی کیتی۔ ماقبل از تاریخ انسانی دور دا سفر ہزاراں سالوں تے محیط اے۔
دُنیا دے جنہاں مقامات تے وی آثار قدیمہ دریافت ہوئوے نئیں اُونہاں چہ گوکہ بعض چیزاں یا معاشرے چہ اک دوجے توں مختلف ہون گئیاں پر اک گل ساری معاشریاں چہ ایکو جیاں ملدیاں نئیں یعنی عورت دی پرانی مورتیاں ،جہناں تو ں ایس گل دی وضاحت ہوندی اے کہ عورت نوہر معاشرے چہ تقدس دا انتہائی درجہ حاصل سی ہور اُوس دی مورتیاںبنا کے اونہاں دی باقاعدہ پوجا کیتی جاندی سی۔
آثار قدیمہ دی دریافتاں نال ای گل وی کھل کے سامنے آ جاندی اے کہ عبادت گاہواں تے گھراں چہ عورتاں دئیاں مورتیاں رکھیا جاندئیاں سن ہور کیسی وی کم یاعمل دا آغاز توں پہلاں ماتا مورتی دی پوجا کیتی جاندی سی۔ بعض بت پرست معاشریاں چہ ہن تک عورتاں دئیاں مورتیاں دی نہ صرف پوجا کیتی جاندی اے بلکہ معاشرتی طورتے وی عورت نوں اعلیٰ درجہ ہور سماجی مرتبہ حاصل اے مثال دے طور تے ہندو مذہب تے ثقافت چہ عورت دا درجہ تے مقام بڑا بلند اے ایس طراں پرانی مصری، پرانی عراقی، ہور دُنیا دی دوجیاں پرانیاں تہذیباں چہ عورت دا درجہ تے مقام بڑا بلند ہوند اے حتٰی کہ دیویاں بس اوقات سب توں وڈے تے خالق دیوتا دے کماں چہ وی مداخلت کردیاں نئیں ہور اپنی من مانیاں ضرور دکھاندیاں نئیں جواب چہ اونہاں دئیاں ناز برداریاں چکیاں جاندیاں نئیں ہور خش کرن دی کوشش کیتی جاندی اے نہ کہ اُونہاں نوں ماریا جاندا اے یاکوئیی تشدد کیتا جاندا اے بلکہ ساریاں دیوتا مل کے وی اک روسی ہوئی دیوی نوں منان چہ لگ جاندنئیں ہور کائنات دے سارے کم ہور ذمہ داریاں چھڈ دیندے سن ہور جیدوں تک او روسی ہوئیی دیوی نوں نہ منان آسمانی امور رُکے رہندے نئیں ۔
قبل از تاریخ دور دی ساریاں وڈیاں تہذیباں چہ دُنیا ہور انسان دی تخلیق دے بارے چہ وی عقیدے سن اونہاں سب نظریات تے عقائد چہ تخلیق دے عمل چہ دیوتائواں دے نال دیویاں وہ شامل رہیاں نئیں ہور بنیادی کردار ادا کردیاں رہیاں نئیں اینہاں دیوتائواں دے تذکرے نال تاریخ دے صفحات بھرے ہوئوے نئیں کہ جینہاں دے قبضے تے اختیار چہ بہت کچھ ہوندا سی۔ میسو پوٹیما یعنی پرانے عراق سی ساریاں تہذیباں ( سمری ،آشوری ،کلدانی، بابلی وغیرہ) چہ عشتاردیوی ’’سبط حسن 2002 ء تیرواں ایڈیشن ،102,126) دا درجہ ہور سارے پرانے فارس دی قبل از زرتشی تہذیب چہ انہتیایاناہیددیوی ’’قاضی اشاعت ندارد ‘‘19) دا مقام تے مرتبہ تاریخ دے صفحات تے مرقوم اے، ایسی طراں پرانی مصری، فنیتی،ہور یونانی تہذیباں چہ وی عورت دا کردار یاتے مرد توں افضل رہیا یافیر اُوس دے برابر۔
( سبط حسن 2002ء،127,147)صدیاں تک اے تقدس برقرار رہیا ہور ایس چہ کیسی وی قسم دی کوئیی کمی نئیں آئیی جئے کوئی تہذیب زوال پذیر ہوجاندی ہور اُوس دی جگہ کوئی ہور تہذیب لے لیندئیی تے وی دیویویاں دے درجات چہ کوئیی کمی نئیں آندئی جتکہ مرد دیوتاواں
تے اکثر زوال آندا رہندا سی ،ایس طراں ہندوستان دی پرانی تہذیب دے آغاز توں تاحال ہندو معاشرے چہ عورت دا جیڑا مقام ہور مرتبہ اے اُوس توں انکار نئیں کیتا جا سکدا ہر ہندو مندر چہ بھگوان دے نال نال کیسے دیوی دا بت ضرور رکھیا ہوندا اے۔ ہندو مذہب چہ کئی دیویاں نئیں جینہاں دے قبضے تے اختیار چہ بہت ساری اہم ذمہ داریاں نئیں اینہاں دیویاں دے مندر تک الگ الگ بنائے جاندے نئیں ہور اونہاں دی عبادت وی مخصوص انداز تے طریقہ کار دے مطابق کیتی جاندی اے۔
٭( عورت بحیثیت شہنشاہ پرانے ماضی چہ)٭ صرف ایہی نئیں قبل از تاریخ عورت دیوی دی صورت چہ نظر آندی ای یاصرف اُوھدا مقام تے مرتبہ مذہبی نوعیت دا اے بلکہ ایسی شہادتاں وی ملدیاں نئیں کہ جہناں تواے گل صاف ظاہر ہوندی اے کہ پرانے زمانہ چہ عورتاں نوں مکمل سیاسی اختیارات وی حاصل سن ہور او ملکی سربراہ تے شہنشاہ وی بن سکتیاں سن ،پرانے عراق کہ جینوں پوٹیما کہیا جاندا سی ( امجد ’’1989ء،232,232) چہ اک قوم بنی آشوردا تذکرہ ملدا اے کہ جینہاں نئیں بابل چہ اک عظیم الشان سلطنت قائم کیتی سی،( ہیروڈوٹس’’2001ء، 102) جیس دی سرحداں مشرق چہ موجودہہندوستان تک پھیلایاں ہوئیاں سن ہور شمال چہ وسط ایشیاء تک ایس قوم دا قبضہ سی ،مصر دی عظیم الشان تہذیب ایس قوم دے سامنے نیوئیی ہوکے اربن چکی سی جتکہ ایران تے ایس دا مکمل تسلط قائم سی
حتیٰ کہ اپنے زمانے دی سپر پائور سی ایس قوم نئیں کئی وار ہور صدیاں تک عراق سمیت اک وسیع خچہ زمین تے حکومت کیتی ،تاریخ دے مطالعے توں ایے گل واضح ہوندی اے کہ ایس قوم چہاک ایسی عورت گذری اے کی جیس نئیں ایس تہذیب نوں بڑا عروج بخشیا ہور ایدھی سرحداں موجودہ ہندوستان تک پہنچائیاں ۔( ہیروڈدٹس’’2001ء، 102) ایس بہادر حکمران عورت داناں مورخین سیمی رامس تحریر کر دے نئیں۔ (ہیروڈوٹس’’ 2001ء،102) ہور اے وِی لکھدے نئیں کہ ایہہ شاہسوار عورت بابل توں نکلی ہور فتوحات دے پھریرے اُڑاندی ہوئیی آخر کار ہندوستان پہنچی پر بدقسمتی نال ایس عورت نو ہندوستان فتح کرن دی مہم چہ ناکامی ہوئیی تے شکست کھاکے براستہ مکران ،عازم ایران وعراق ہوئیی۔ ( سمتھ ’’2001 ء، 125) بابائے تاریخ ہیروڈوٹس اپنی کتاب کہ جیڑی دُنیا چہ تاریخ دی پہلی کتاب منی جاندی اے ،لکھتا اے کہ صرف سیمی رامس ہی نئیں بلکہ اک ہور آشوری عورت نئیں وِی عراق تے حکومت کیتی اے کہ کہ جیڑی اصلاحات ہور رفاہی کماں لئیی تاریخ چہ بڑی شہرت رکھدی اے ہیروڈوٹس اوس دا ناں نیٹو کریس لکھدا اے ( ہیروڈٹس ’’2001ء،102)
ہور اے وی لکھدااے کہ ایس عورت حکمران دے دور چہ عراق نئیں بڑی ترقی کیتی سی ایس عورت سیمی رامس دی طراں فتوحات نئیں کیتیاں پر ملک دے اندر ایسی اصلاحات نافذ سن کہ جینہاں دی بدولت آشوری تہذیب بام عروج تک پہنچی ۔( ہیروڈٹس ’’2001ء،102,3) ۔
ایس طراں ماضی دی کئی دوجیاں تہذیباں چہ وی عورتاں دا صرف مذہبی تقدس دا مقام تے مرتبہ نظر نئیں آندا بلکہ اونہاں دی سیاست تے حکمرانی دی تاریخ وی ملدی اے ۔
٭عورت ہور مذاہب آسمانی)٭ مذاہب انسانی وہ وی عورت دا کردار نظر آندا اے یعنی کیتے تے عورت پیغمبر دا وفادار ترین ساتھی دے روپ چہ نظر آندااے تے کیتے اُوس دی باعتماد رفیق حیات دے روپ چہ، اگر کیتے ہاجرہ دا پتر قربانی لئیی مقبول ہوندا اے تے کیتے مریم دے لعل نوں صلیب تے لٹکایا جاندااے جئے کیتے سائرہ دا شوہر دھکدی اگ چہ پادیتا جاندااے تے کیتے موسیٰ دی ماں اپنے شیر خوار لخت جگر نوں فرعونی سپاہیاں دی خون آشام تلواراں توں بچان دی خاطر سپرد سیل رواں کر دیندی اے ہور اللہ دے ناں نوں سربلند کر دیندی اے ،مذاہب چہ تے آغاز توں ای عورت مرد دے نال اے ہور اُونہوں عقل ودانائی عطا کرن دا سبب بندی اے ہور نال ای دُنیا چہ لیان دی وجہ جئے حوا آدم ؑ نوں دُنیا چہ لیان دا سبب نہ بندی تے ساڈے پیارے نبی ﷺ ایس دُنیا چہ کیوئوے تشریف لیاندے ،یعنی جئے عورت نہ ہوندی تے انسانی معاشرے توں کجا انسان دا تصور وی نا ہوندا بلکہ بذات آپ تصور تک نہ ہوندا کیسی وی الوہی مذہب دی تعلیمات چہ عورت دی حق تلفی نئیں کیتی گئیی ایچاہے او یہودیت ہوئوے یا عیسائیت ۔حتیٰ کہ جتنی وی آسمانی کتاباں ہور صحیفے نازل ہوئوے نئیں اینہاں چہ عورت دا درجہ معاشرتی لحاظ نال بلند ہوئیا اے اے الگ گل اے کہ بعدچہ اقدامات دی خاطر بعض عقائد تے احکامات نوں مذہب توں خارج کیتا گئیا ورنہ اللہ پاک نئیں جیس صنف نوں آپ تخلیق کیتا اُوھدی حق تلفی دا حکم کیوئوے دے سکدااے لہذا اے اک مسلمہ حقیقت اے کہ کیسی وی آسمانی مذہب نئیں ذات انسانی دی نفی نئیں کیتی ہور نہ ای جنس دے لحاض نال اک دوجے تے فوقیت دیتی بلکہ ہر مذہب تے تقویٰ نوں ای اپنا بنیادی قانون بنایا ہور انساناں نوں تولن دا پیمانہ وی تقویٰ ای قرار پایا البتہ اے صیح اے کہ ماضی دے غیر الہامیہور بت پرست طبقات دی فحاشیت ،عریانیت تے مورتیاں دی پوجا دے برعکس الہامی مذاہب نے عورت لئیی معاشرہ چہ زیادہ باوقار تے باعزت مقام دا تعین کیتا پوجا دے لئیی الہامی مذاہب نئیں اللہ تعالیٰ دی ذات نوں مخصوص کیتا ہور عورت نوں ماں ، بہن ،بیوی ہور تئی جیسے بلند تے اعلیٰ مراتب عطا کیتے الہامی مذاہب دے پیروکاراں نئیں آہستہ آہستہ اپنے مذاہب چہ ترامیم تے تبدیلیاں کرکے پرانے قوانین چھڈ دیتے جیس دی وجہ نال اکثر اوقات عورت دا مقام معاشرتی طور تے گھٹدا گئیا ہور مرد حضرات اپنے طرفوں کیتی گئیاں مذہبی تبدیلیاں دے ذریعے عورت دے مقام ہور رتبے تے ڈاکہ پاندے رہیے ہور اوس دے حقوق سلب کردے رہئے اے سلسلہ جاری رہندا ہور فیئر کوئی پیغمبر یامصلح پرانے عقائد تے احکامات دی بحالی لئے جودجہد کردا۔
٭( عورت ہور اسلام )٭ حتیٰ کہ تہذیب انسانی دے مذہبی عقائد دا سفر عرب آ پہچیا ہور571ء نوں ایس کائنات دے سب توںچنگے انسان نئیںایس دُنیا نو اپنے وجود مبارک توں شرف عطا کیتا ہور رسول اکرم ﷺ ایس دُنیا تے تشریف لیائے ہور اک ایسا بہترین نظام انسانی اپنے نال لیائے کہ یقینناً ایس نظام تے مکمل طور تے عمل کرن نال ہر انسان چاہے مرود ہوئوے یاعورت،فلاح پاسکدا اے۔
حضرت محمد ﷺ آخری پیغمبر نئیں کہ جینہاں توںبعد نبوت دے دروازے ہمیش ہمیش لئیی بند ہو گئیے ۔آپ ﷺ اپنے نال دین اسلام لے کے آئے کہ جیس چہ ہرچیز ہور ہر صنف لئیی الگ الگ مراتب مخصوص کیتے گئیے نئیںہور ہر اک دے حقوق دا تعین کیتا گئیا اے۔ہور اے او دین اے کہ جیس دے تحفظ ہور سلامتی دی ذمہ داری آپ اللہ پاک نے لئیی اے لہذا ایس دے احکامات تے عقائد چہ تبدیلیاں دی گنجائیش ای نئیں اے ۔ جئے اینہاں اسلامی احکامات تے صحیح عملدرآمد کیتاجائوے تے یقینناً کیسی وی بندے نوں چاہے او عورت ہوئوے یا بندہ کدی حق تلفی دی شکایت نئیں ہوئوے گی قرآن مجید چہ سورۃ نساء ہور سورۃ نور سمیت کئی دوجے مقامات تے اللہ تعالیٰ نئیں عورتاں دے حقوق ہور اونہاں لئیی احکامات بیا ن فرمائے نئیں ہور ہر اک گل صحیح صحیح وضاحت نال کیتی اے ایس توں علاوہ احادیث مبارکہ چہ وی حضور پاک ؐ نئیں ہر صنف دے الگ الگ حدود بیان فرمائے نئیں جینہاں تے ہر دواصناف دے عمل کرن نال شکاتاں آپے ختم ہوسکدئیاں نئیں۔
اسلامی تاریخ نوں جئے بغور ویکھیاء جائوے تے ایس وچ ہر شعبہ زندگی چہ وعورت سرگرم کردار ادا کردی اے کی کیسے نئیں ایس گل تے کدی غور کیتا اے کہ بنی کریم ﷺ نوں نبوت ملن توں پہلاں اک عورت نئیں پہچان لیا سی کہ آپﷺ کوئیی معمولی ہستی نئیں نئیں یعنی آپﷺ دی پہلی گھر والی مبارکہ خدیجہؓ الکبریٰ ولطاہرہ ؓ کہ جینہاں نوں اے اعزاز وی حاصل سی کہ او وہ پہلی مسلمان سن یعنی اسلام دے تاجدار دے نال جد رفیق سفر دی ضرورت اللہ تعالیٰ نئیں محسوس کیتی تے حضرت خدیجہ ؓ الکبریٰ ولطاہرہ دی صورت چہ بہترین رفیق حیات عطا فرمائیی۔
حتیٰ کہ اسلام دی اے جانثار عورت ہور ام المومنین جد تک زندہ رہیی آپﷺ نئیں دوجی شادی وٰ نئیں کیتی حالانکہ بہت زیادہ شادیاں عرباں دے عام قوانین دا حصہ سن ہور تقریباً ہر عرب ایس تے عمل وِی کردہ سی پر جدتک حضرت خدیجہؓ زندہ رہیی آپﷺ نئیں اونہاں دی زندگی چی دوسری شادی نئیں کیتی حتیٰ کہ اونہاں نال محبت دا اے عالم سی کہ جدتک مدینتہ المنورہ چہاک واری ام المونین حضرت بی بی عائشہؓ نئیں حضرت خدیجہؓ دے بارے کجھ سخت الفاظ کہے تے رسول مقبولﷺ نئیں اُونہاں دا سخت برا منایا ہور ناراضگی دا اظہار کیتا ،ایسی طراں امہات المومنئین چوں وی ہر اک نئیں اپنی حدود تے اختیارات دے مطابق اسلامی معاشرے دی بقا ء ہور سلامتی ہور دین دی سربلندی لئیی خدمات سرانجام دیتیاں ہور سماجی کاماں چہ امہات المومنین نئیں ود ود کے اپنا حصہ پایا سی۔ غریب ہور مستحق بچیاں دی شادی ہور جہیز وغیرہ دا بندوبست کرنا ، بیوائواں ،ضعفا ، غریب ہور مساکین دی خوب خوب مدد کردیاں سن ہور ایس طراں دی ودجے سماجی کاماںچہ وِی پیش پیش رہندیاں سن ،تاریخ اسلام دی صفتاں امہات المومنین دی سماجی خدمات دے تذکریاں نال بھری ہوئیی اے ہور اُونہاں دی سماجی خدمات نوں خوب اجاگر کردیاں نئیں ۔
ایسی طراں اسلامی عسکری تاریخ وی کئی عورتاں دے تذکرئے ملدے نئیں کہ جینہاں نئیں جنگاں چہ نہ صرف بہادری دے کارنامے سرانجام دیتے بلکہ افواج دی سربراہی وی کیتی ۔زیادہ دور جان دی لوڈ نئیں اے بلکہ جنگ جمل نوں ای ویکھو کہ جیس چہ اُم المومنین حضرت بی بی عائشہ ؓ، حضرت علیؓ دے خلاف لشکر دی کمانداری کرندی نئیں ہور جمل نامی اُنٹنی تے سوار ہوکے
میدان جنگ چہ آگئیاں سن ہور اپنی افواج دی بھرپور کمانداری کردی نئیں اُونہاں دی اُونٹنی دی وجہ نال اے جنگ ،جنگ ِ جمل دے ناں توں مشہور ہوئیی۔ ( لینگر’’1968ء،تیسرا ایڈیشن ،1,8) ۔ایسی طراں احزاب یعنی جنگ خندق چہ حضور پاک ﷺ دی پھوپھی ،حضرت زبیر بن العوام ؓ دی رفیق حیات ہور حضرت عبداللہ بن زبیرؓ دی والدہ ماجدہ حضرت بی بی صفیہ ؓ نئیں بہادری دے ایسے جوہر وکھائے کہ جیس دِی وجہ نال یہودیاں ہور مشرکین مکہ دا مشترکہ لشکر نس جان تے مجبور ہوئیا ایس طراں دے سینکڑاں واقعات نال تاریخ اسلام بھری ہوئیی اے۔
ہندوستان یعنی برصغیر چہ وِی ایسی عورتاں دے تذکرے ملدے نئیں کہ جینہاں نئیں سیاسی ہور عسکری تاریخ چہ بڑا ناں کمایا سی ،سلطان التمش دی تئی سلطانہ رضیہ دے ناں توں ہر بندہ واقف اے کہ جینہاں نئیں اپنے پئیو دی وفات توں بعد حکومت تے سیاست دی بھاگ ڈور سنبھالئی پائوے کہ او چار سال بعد قتل کر دیتی گئیی پر تاریخ گواہی دیندی اے کہ اونہے چار سالاں چہ ہندستان دی نوئیی اسلامی حکومت نوں بچان لئیی بھرپور کوشش کیتی سی ،ایسی طراں ہندوستان چہ برطانوی تسلط دے خلاف جھانسی دے علاقے دی ملکہ ،کہ جینوں تاریخ چہ جھانسی دی رانی دے ناں توں شہرت ملی ،( مارکس ،2002 ء ،277)دی تاریخ ساز مسلح جدوجہد نال ہر بندہ واقف ہوئوے گا اینہاں دا کردار برصغیر دی تاریخ نوں روشنی بخشدا اے مغلیہ عہد چہ تے دربار ہور ریاست دے کئی امور محل دئیاں عورتاں دی مداخلت عام سی ہور بعض ریاستاں دے گورنر تک دی تیعناتی اینہاں دی سفارش نال ہوندی سی یااو آپ اینہاں دئیاں تعیناتی دے احکامات جاری کردئیاں سن ہور روادار مغل حکمران اینہاں احکامات دی مخالفت نئیں کردے سن بلکہ اونہاں نوں من وعن قبول کر لیندے سن ۔ایسی طراں دی دوجیاں سینکڑاں عسکری واقعات نال تاریخ دے صفحے بھرے ہوئوے نئیں کہ جیڑے یقینناً تاریخ چہ عورت دے اعلیٰ ترین کردار ہور عمل دی غمازی کر دے نئیں ہور تاریخ چہ ایہی واقعات عورت ذات دی قدر ومنزلت چہ اضافہ دا باعث بندے نئیں صرف اسلامی دنیا ای نئیں بلکہ دوجیاں اقوام ہور تہذیباں چہ وی عورت دا کردار واضح طور تے نظر آندا اے ہور تاریخ دی کتاباں چہ وی اینہاں دے کردار تے عمل دے کثیر تذکرے ملندے نئیں ۔
٭ ( بلوچستان دی پرانی تہذیب ہور عورت دا مقام )٭ جیتھے تک بلوچستان دا تعلق اے تے ایس گل دی وضاحت ضروری اے کہ پہلاں بلوچستان دی ماقبل از تاریخی پس منظر نوں ویکھیا جائوے بلوچستان دی ماقبل از تاریخ دور دے بارے چہ مہر گڑھ دے آثار دس دے نئیںکہ ایس خطے دا تہذیبی سفر لگ بھگ گیارہ ہزار سال پرانا اے، ( بلوچ 2012ء،55)۔ایہی او اولین بستی شمار ہوندی اے کہ جیتھے شکاری انسان نئیں اپنے لئیی زمین تے رہن لئی گھر بنائے ہور پہاڑاں تے غاراں دی زندگی چھڈ دیتی کتاباں دے مطالعے نال اے گل وی پتہ چلدی اے کہ زراعت دا آغاز وی عورتاں دی محنت ہور کھوج کاری دا نتیجہ سی کہ جیڑی قابل استعمال قدقرتی جڑی بوٹیاں ہور پودیاں دے بھیی ہور پھلاں نوں استعمال کرن لگے ،بیجاں دی بوائی سیکھ لئیی ہور بیجاں نوں استعمال چی لیاندا زراعت دی ایس دریافت نئیں انسانی زندگی دا داھارا ای بدل دیتا۔
ایسی طراں ابتدائیی برتن سازی دے بارے چہ وی ایہی کہیا جاندا اے کہ عورت ای ایس فن دی موجد اے ہور ابتدائیی ٹوکری برتن بنا کے اُونہوں اگ تے پکان دا فن وی عورت نئیں ای ایجاد کیتا سی البتہ ایس فن چی جدت ،تبدیلی ہور انقلاب اُوس ویلے آئیا جدوں کمہار دا پہیہ ایجاد ہوئیا ہور فن برتن سازی چی نمایاں ہور انقلابی تبدیلیاں آ گئیاں ایس تبدیلی دی وجہ نال صدیاں بلکہ ہزاراں سالہ پرانی اشتمالی نظام یعنی ابتدائیی کمیونزم نوں شدید دھچکا لگئیا کیونکہ چاک تے کم وقت چہ زیادہ تعداد چہ ہور زیادہ نفیس تے خوشنما برتن بنن لگے ہور ایس زائد پیداوار نئیں ای بین الا قوامی تجارتی تے معاشی رشتیاں کوجنم دیتا انسانی تعلقات دی وسعت چہ اضافہ ہون لگا پر جدو تک وی بلوچستان دی پرانی تہذیب چہ عورت دا تقدس قائم سی ہور ایس معاشرے چی مکمل برتری حاصل اے۔بلوچستان دا پرانا معاشرہ مدرسری نظام تے مشتمل سی کہ جیس چہ پوری سوسائٹی دی سربراہی اک عورت دے ہتھ چہ ہوندی سی ہور عورت ای خاندان دی سربراہ ہوندی سی۔
بلوچستان دے طویل تے عریض چہ ہزاراں مٹی دے ٹیلے ماضی دی یادگار دے طور تے ملدے نئیں ہر شہر ، ہر قصبہ تے ہر پینڈ چہ اے آثار پائے جاندے نئیں اینہاں وچ بہوت سارے ٹیلیاں تے ماہرین آثار قدیمہ کھوج کاری دا کم کر چکے نئیں جیس دے نتیجے چہ اینہاں ٹیلیاں
توں ہزاراں دی تعداد چہ پکی مٹی دے برتن نکلے نئیں تے نال ای لاتعداد مٹی دئیاں مورتاں وی برآمد ہوئیاں نئیں ۔ اے سارئیاں مورتیاں
عورتاں دئیاں نئیں بلوچستان دے ٹیلیاں ژوب، لورا لائیی ،قلات ،خضدار ،مکران ہور مہر گڑھ دی کھدائیی دے دوران ایسی لاتعداد مورتیاں برآمد ہوئیاں نئیں کہ اینہاں مورتیاں دی بناوٹ چہ فرق اے مگر ایہہ سب عروتاں دئیاں مورتیاںنئیں ماضی د اانسان زمین نالمحبت کردا سی ہور اینہوں ماں دا درجہ دیندا سی لہذا ایہہ تمام مورتیاں ایسی زرعی دور دئیاں پیدوار نئیں کہ جیدوں انسان اپنی بقاء دی خاطر زمین دے نال اپنے سارے رشتے جوڑ چکیا سی ہور زمین دی زرخیزی ہور رزق عطا کرنے دی صلاحیتیاں دہ وجہ نال انسان نئیں ایس دی پوجا شروع کیتی پر چونکہ زمین دی کوئیی واضح صورت اینہا ں دے سامنے نئیں سی لہذا عورت دے کردار نوں زمین دی تشبیہ دے کے اُو س دی مورتیاں بنائیاں گئیاں کیونکہ عورت وہ نسلاں نوں جنم دیندی اے ہور پالن دا کم کر دی اے جتکہ زمین دا عمل وی ایہی اے ایس تصور دی بنیاد تے عورت دے مجسمے بناے گیئے ہور اُونہاں سی تشبیہ دے کے اُوس دی پوجا کیتی گئیی یقینناً اے عورت لئیی پرانے زمانے دی وحشی ادوار چہ بڑا اعزاز ہور مرتبہ سی کہ انسان نئیں اُونہوں پوجا ہورعبادت لئیی مخصوص کیتا۔
بلوچستان دا اے پرانا ہور ابتدائیی نظام ہزاراں سالاں تے محیط اے ہور اینہاں ہزاراں سالوں دی سماج تے عورت حاوی آ رہیی اے ایسے نوں سارے سماجی ہور سیاسی اختیارات حاصل نئیں۔مدسری نظام دے زوال پذیر ہون دے باوجود بلوچستان دے پرانے معاشرتی نظام چہ عورت دی سماجی ،سیاسی ہور ادب تے احترام چہ کوئیی کمی نئیں آئیی بلکہ اُوس دا سماجی مرتبہ ہن وی اُوچا ای اے البتہ سماجی سیاسی ہور پیداواری ادارے مرد نوں منتقل ہوندے گئیے ہور اختیارات دا سرچشمہ وی مرد قرار پان لگا پر ایس عمل نوں پایہ تکمیل تک پہنچان چہ وی صدیاں لگیاں ہور فیئر کیتے جاکے اکٹیارات عورت توں مرد نوں منتقل ہوئوے پر ایس دے باوجود عورت نوں معاشرے چہ خاص مقام حاصل رہیا ہور بہرحال ایس دا تقدس ایسی طراں جاری اے۔
بلوچستان دا سماج قبائلی اے ایتھے آباد اقوام بلوچ ہور پشتون اک طویل تاریخ دے وارث نئیں قبائلی سماج دے کجھ قوانین ہوندے نئیں کہ جیڑے گوکہ اُوچے سماجیمرتبہ رکھن والے بااثر لوک ترتیب دیندے نئیں ہور بناندے نئیں پر اینہاں قوانین چہ کیسی دے استحصال توں زیادہ احتیاط دے جذبات زیادہ نمایاں ہوندے نئیں پینڈاں والے علاقیاں چہ رہن والے لوک اچھی طراں نال جاندے نئیں کہ اک عورت دا اصل مقام ہور مرتبہ کیی ہوندا اے بلوط سماج پاوے قبائلی سماج اے پر ایس قوم دی تاریخ چہ سینکڑاں ایسیاں مثالاں ملدئیاں نئیں کہ جیناں چہ عورت دا تقدس واضح طورتے نظر آندا اے سب تو ود کیبلوچی ضابطہ اخلاق (Balocha Code of Honor) چہ عورت دے تقدس ہور احترام دی وضاحت کیتی گئیی اے ایس مقام نوں سمجھن دی ضرورت اے ہور یقینناً بہترین معاشرتی نظام لئیی ایسے ضابطے مشعل راہ ثابت ہوندے نئیں ،بلوچی کوڈ آف آنر دے اہم نکات درج ذیل نئیں ۔
٭(بلوچ ضباطہ اخلاق )٭ 1۔ سارے قبائل ہور بین الاقوامی قبائلی لڑائی جھگڑییاں دا قبیلہ ،سردار ہور معتبرین دی کچہری چہ بیھ کے فیصلہ کرنا ہور ایس تے کاربند رہنا۔
2۔ سیاہ کار ہور سیاہ کارہ نوں پناہ نہ دینا۔
3۔ باہوٹ ( پناہ چہ لئے گئے لوکاں نوں) دی حفاظت ہور حتیٰ الوسیع فریقن دے درمیان سمجھوتہ کرانا۔
4۔ نال تورن والے تے جئے اُوس دا دشمن حملہ آور ہوئوے تے ہمراہی دا ساتھ دینا۔
5۔ قول تے زبان دی پابندی کرنا۔
6۔مجلس تے کچہری چہ ننگے سر نہ بیھنا۔
7۔ گھر وچ داخل ہوندئیاں ویلے جوتیاں باہرلانا۔
8۔ سادات ’’سیداں‘‘ فا احترام کرنا۔
9۔ مجلس چہ بیھ کے پیراں نوں نہ پھیلانا۔
10۔ عورتاں دے سامنے برا کلام ہور بری حرکتاں نہ کرنا۔
11۔ جھوٹ نہ بولنا ہور جھوٹیاں افواہواں نہ پھیلانا۔
12۔ دشمن نوں للکارنا ہور اپنا ناں تے نسب ہور وجہ قتل ظاہر کرکے حملہ کرنا۔
13۔ پیچھوں دی دشمن تے حملہ نہ کرنا۔
14۔ عروتاں ہور بچیاں تے ہتھ نہ چکنا۔
15۔ نس جان واے دشمن دا پیچھا نہ کرنا۔
16۔ لڑائی دے ویلے جیدوں کوئیی سید ویچ پئے جائوے تے لڑائی نوں روک دینا۔
17۔ جئے دشمن دئیاں عورتاں بار نکل کے لڑائی روکن دی درخواست کرن تے اُونہاں دا احترام کرنا۔
18۔ کمتر ذات دے لوکاں ہور ہندئواں نوں قتل نہ کرنا ۔
19۔ لڑائی چہ گرفتار ہون والے قیدی نوں نہ تے قتل کرنا ہور نہ ای اذیت دینا۔
( خان ’’ 1965ء، 10)۔
