قرآن پاک دا براہوئی زبان چہ ترجمہ کرن آلے تے انگریزاں دے اگے سینہ ٹھوک کے کھلون آلےعلامہ محمد عمر دین پوری
لکھت ڈاکٹر عبدالرشید آزاد
علامہ مولانا محمد عمر دین پوری دا تعلق قبیلہ پندرانی تے اُونہاں دِی تاریخ پیدائش کئی لکھکھاں نیں اینج لکھی اے، حاجی عبدالحیات منصور براہوئی لکھدے نیںکہ ’’1882ء تا1948ء ‘‘ ( ص، 21،علامہ محمد عمر دین پوری حالات تے زندگی) مشہور لکھکھ عبدالقیوم سوسن براہوئی لکھدے نیں کہ 1882ء مستونگ، تے ممتاز لکھکھ ڈاکٹر نذیر احمد شاکر لکھدے نیں کہ1877ء۔
سوسن ؔ براہوئی اپنی کتاب ’’براہوئی قدیم نثری ادب ‘‘ چہ لکھدے نیں کہ علامہ محمد عمر دین پوری 1882ء نوں مستونگ چہ عطا محمد دے گھر پیداہوئوے اُونہاں دا گھرانہ اِک غریب گھرانہ سی تے بچپن ای چہ علامہ نوں گھر دے کماں چہ ہتھ ونڈا ڑا پیندا سی ایس توں بعد او مدرسے جاکے اپنی علمی پیاس بھجاندے سن ایس طراں اُونہاں نیں پندرہ سال دِی عمر چہ مولانا ڈاہی دِی شاگردی کردیاں ہویا قرآن پاک مکمل کیتا۔علامہ محمد عمر دین پوری نیں اپنی زندگی دا اک وڈا حصہ شکار پور سندھ چہ گذاریا تے ایس طراں وی براہوئی قبیلے اکثر سردیاں نوں کچھی تے سندھ نکل مکانی کر جاندے سن تے گرمیاں نوں واپس مستونگ ،قلات، سوراب، تے خضدار آ جایا کردے سن اُونہاں دا گذر اوقات خانہ بدوشی نال جڑیا ہویا سی ،علامہ محمد عمر دین پوری نے اَگے پڑھن تو پہلاں تے کتاباں لکھن توں وی پہلاں بھیڑ بکریاں چرا کے پیغمبرانہ سنت ادا کیتی تے فیر مدرسہ درخانی ڈھاڈر دے طالبان نیں اُونہاں دا مذاق اُڑایا مولانا صاحب بڑے حساس دِل دے مالک سن اُونہاں نیں بڑا بُرا منایا تے سیدھے مدرسے دے مہتمم علامہ مولانا عبدالحی درخانی دے کول ٹر گئے تے مدرسے دے طلباء دے رویے دِی شکایت کیتی مولانا عبدالحی دے فیضان نظر نے اُونہاں نوں بڑا متاثر کیتا تے او اپنے جانور چھڈ کے واپس آئے تے مولانا دِی شاگردی اختیار کر لئیی ،تاریخ ایس گل تے بڑا فخر کردی اے کہ مشنری تحریکاں دے دوران کسی اک وِی براہوئی نیں عیسائیت قبول نیں کیتی تے مولانا دین پوری نیں اپنی ساری حیاتی دعوت ِ تبلیغ تے تصنیف چہ گذاردیتی ہورنا صرف پندرانی قبیلے دا ناں تاریخ چہ روشن کیتا بلکہ سُنہری ٖحرفاں چہ جگہ دیوائی براہوئی قوم نوں ایمان تے غیرت نوں زندگی بخشی جیدا اسی جیناوی شکر ادا کرئیے کھٹ اے۔
ڈاکٹر نذیر احمد شاکر ؔ دے مطابق محمد عمر دین پوری دی سن ولادت 1877ء اے اُونہاں دِی کھوج کاری دے مطابق علامہ محمد عمر دا وئیاہ 1899ء توں1900ء دے درمیان ہویا ،علامہ دے خاندان توںمتعلق روایات دے مطابق ہور دوجیاں کھوج کاروں دِی رونال دین پوری نیں 20سال یاایس توں کھٹ یازیادہ عمر چہ وئیاہ کرایا ایس روایت چہ کوئی شک نہیں کہ اُونہاں دا وئیاہ نوئے شہر دین پور چہ ہوئیا ۔ 1899ء چہ دین پور پینڈ دی بنیاد رکھی گئی ہور وئیاہ وی ایسی پینڈ چہ ہویا فیر وئیاہ 1899ء توبعد ہوئیا ہوئوے گا۔
1899ء تک اُونہاں دی عمر 23سال رہ جاندی اے ایس بارے ای کہیا جاسکدااے کہ علامہ دا پہلا وئیاہ 1899ء نوں یا1900ء دے درمیان ہویا ہوئوے گا ۔براہوئی زبان دے نامور اُستاد ،ادیب، کھوج کار، مقالہ نگار تے شاعر جناب عبدالقیوم جوہر بنگلزئی صاحب ،
علامہ محمد عمر دین پوری دِی ازدواج محترمات دا ذکر صحافت دے حوالے نال اپنے مقالے ’’براہوئی زبان وادب لئیی علامہ محمد عمر دین پوری دئیاں خدمات‘‘ چہ لکھدے نیں کہ براہوئی صحافت دا آغاز وِی مولانا دین پوری نے پہلی واری ماہنامہ رسالہ ( الحق ) دے ناں توںدین پور سندھ توں کیتا سی ایس ماہنامہ رسالے دا چیف ایڈیٹر مولانا دین پوری آپ سی، اھدے سب ایڈیٹر اں چہ ایہناں دئیاں دو بیویاں گودی ام حبیب تے گودی حنیف سن، ’’ الحق‘‘ دا اجراء عورتاں چی دینی شعور پیدا کرن لئی کیتا گئیا سی۔
علامہ محمد عمر دین پوری قرآن پاک ناظرہ پڑھن توںبعدتن سال چہ فارسی دانصاب ختم کرکے ہور تعلیم لئیی کوشاں رہے اُونہاں نیں خانہ بدوشی دی حالت چہ جوکجھ وِی حاصل کیتا سی او تے حاصل کرای لیا پر غربت دِی وجہ نال آگے تعلیم جارہی نہ رکھ سکے ایس دوران اُونہاں داس وئیاہ ہوگئیا۔ اینہاں نیں اپنے حصے دیاں بھیڑ بکریاں ویچ کے گھر والیاں لئی کھان پین دا راشن تے دوجیاں اخراجات لئی رقم دے دیتی تے آپ مکتبہ درخانی آ گئیے۔
گلدستہ سندھ مرتب جوہر براہوئی دے مطابق مولانا پندرانی دے خاندان دے شجرے دے مطابق علامہ محمد عمر دی پہلی وڈی بیوی دا ناں گودی مراد خاتون بنت مو لی ڈنہ عرف ہیڑا تے دوجی بیوی دا ناں گودی ہزار ناز خاتون بنت میر بیگ اے، ام الشرف ہور اُم الحنیف دا
ذکر رسالہ ’’الحق‘‘ چہ وی اے، جوہر بنگلزئی نیں ام الشرف نوں اُم حبیب لکھیا اے۔
عبداللطیف عبد دین پوری دی کھوج دے مطابق اُونہاں دئیاں کتاباں دی تعداد 87اے پر ہون تک 45دا ناں ملیا اے جیناں دِی تفصیل کجھ اینج اے کہ !
(1) کریما منظوم براہوئی ،1319ھ /1901ء۔(2) نامِ حق منظوم براہوئی ترجمہ ’’ورقے20‘‘ 1901ء۔(3) محمود نامہ منظوم ترجمہ
’’نامعلوم‘‘ (4) پند نامہ منظوم ترجمہ،’’نامعلوم ‘‘،(5) حفظ الایمان ، ورقے 80،1901ء،(6) تعلیم الاسلام منظوم ’’ورقے 24‘‘ 1901ء،(7)شروط الاسلام ’’ورقے،24،1901ء،(8) نصحیت نامہ منظوم ترجمہ ،ورقے،44،1901ء،(9) نماز ِ فرائض بزبان
براہوئی ،ورقے 24،1916ء،(10) سودائے خام ،شعری مجموعہ ’’ورقے 123‘‘ 1916ء،(11) تنبیہ الغافلین منظوم ترجمہ ،ورقے 77،1936ء،(12) تنبیہ الضالین ’نثر ورقے 32‘‘ 1916ء، (13) دینیات حصہ اول براہوئی ’’ورقے 36‘‘ 1919ء۔
(14) دینیات حصہ دوم براہوئی ورقے46‘‘1919ء،(15) اعلان واجب البیان ’’ورقے8‘‘1922 ء،(16) قرآن مجید براہوئی ترجمہ ’’ورقے1640 ‘‘ 1916ٗء،(17)مثال حال ’’ورقے46‘‘1923ء،(18) تحفتہ الامراء ’’ورقے54‘‘1923ء
(19) ہدایت المستورات ’’ورقے32‘‘ 1923ء،(20) مفتاح القرآن ، مقدمہ ’’ورقے 184‘‘1925ء،(21) مُلا اُرانا ’’ورقے144‘‘ 1929ء،(22) مشتاق ِ مدینہ ’’ورقے32‘‘1934ء،(23) ریل نامہ ہرات افغانستان دا سفر نامہ ’’ورقے32‘‘
1933ء،(24) اصل ایمان ’’ورقے26‘‘ 1935ء،(25) فی الفراق ’’غزل تے نعت‘‘ورقے79‘‘1936ء،(26) داستانِ ورنائی ’’1936ء، (27) اشتہار معہ حسرت اظہار ’’ورقے 16‘‘1936ء،(28) ثبوت الحجاب ’’ورقے122‘‘،1936ء،(29)
آئینہ قیامت ’’ورقے 112‘‘ 136ء،(30) مخ العباد ’’ورقے112‘‘1936ء،(31) بچڑا ’’ورقے32‘‘،1936ء،(32)
جہالت بانو ’’ورقے 24‘‘1938ء،(33) داستانِ ابلیس ’’ورقے 46‘‘1946ء ،(34) ہدایت ِ قادریہ ’’ورقے49‘‘1946ء۔
(35) دعوت الاسلام ’’ورقے 8‘‘1946ء،(36) شرح اصول ستہ ’’ورقے128‘‘،1946ء،(37) مجموعہ خطبات ،1945ء،
(38) سکراۃ نامہ ’’ورقے 46‘‘1958ٗ ء،(39) مفتاح القرآن منظوم ترجمہ ، بحکم خان احمد یار خان ،خان قلات،(40) ہائے گردش (41)مونس عشاق ،(42) خصائل شمائل نبوی ’’ورقے122‘‘ ( 43) تفسیری مکتبہ درخانی ،(44) تحفتہ اولیاء (45) ترجمہ سورۃ الملک ۔اینہاں داسب تو وڈا علمی کارنامہ قرآن مجید دا ترجمہ براہوئی زبان چہ کرنااے،علامہ دین پوری اپنے مشفق ،مربی تے محترم اُستاد حضرت مولانا عبدالحی درخانی دی ھدایت تے عیسائیاں دی مشنری مذموم کوششاں دے اگے بند بندھن دی خاطر کلام ربی نوں براہوئی زبان چہ ترجمہ کرن دی عظیم سعادت حاصل کیتی ،براہوئی قوم نوں عیسائی بنان توں بچان لئیی مجاہدانہ فریضہ سرانجام دیتا اے براہوئی قوم
تے تامیامت اک بڑا ودا حسان کیتا قرآن مجید دا براہوئی ترجمہ با محاورہ ترجمہ اے جملہ صفحات (1438) نیں 1914ء چہ اے ترجمہ کیتا گئیا ہور1916ء چہ ہندوستان اسٹیم پریس لاہور توں چھپ کے شائع ہویا ،اھدی اشاعت لئی وڈیرہ نور محمد بنگلزئی نیں تن ہزار روپے دی صورت اک خطیر رقم دیتی سی ،جیدوں کلام پاک داترجمہ ہویا تے اھیدے نسخے بلوچستان چہ مفت تقسیم کیتے گئے ۔علامہ دا سب تو وڈا کارنامہ قرآن مجید دا براہوئی چہ ترجمہ اے ، اینہاں نیں صاف شستہ کلام پاک داترجمہ کیتا اے۔ اینہوں عام براہوئی سمجھ سکدے نیں قاری پڑھدا جائے سامعین اینہوں سندے ای سمجھ جاندااے ،کسی قسم دی تفسیر ہور تشریح دی لوڑ نیں پیندی۔اے ترجمہ عرصہ توں نایاب سی،
1982ء ہجرہ کمیٹی اسلام آباد نیں براہوئی اکیڈمی کوئٹہ دے تعائون ہور ڈاکٹر نبی بخش بلوچ نگران ادارہ تاریخ وتہذیب وتمدن اسلامی جامعہ
اسلامیہ اسلام آباد دی کوششاں ہور صدر پاکستان جنرل ضیاء الحق دی امداد نال اینہوں دوبارہ شائع کرکے بارہ صفحات دا اضافہ کیتا گئیا اے۔ اللہ سہنڑا علامہ محمد عمر دین پوری نوں جنت الفردوس چہ جگہ دے اینہاں دا 1948ء نوں انتقال ہو گئیا سی۔
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
