کندھاں سُن دیاں،بولدیاں تے روندیاں نیں

سن دے آرہے آں کہ کندھاں دے وی کن ہندے نیں،ایہ وی سن دیاں نیں،تے گل نوں اگے ٹور دیاں نیں،دوجیاں دے کنِیں گل پوندیاں نیں۔ تاں ای تے لوکیں پردے والی گل کرن سنن لگیاں آکھدے نیں، گل ہولی کرنا کوئی سن نہ لوے کندھاں دے وی کن ہندے نیں۔ کندھاں گل سن کے اگے کِسے دے کن وچ پوندیاں نیں تے تاں ای گل کرن ویلے ایہناں توں بچیا جاندا اے۔ جے کندھاں سندیاں نیں تے پھر ایہ بولدیاں وی نیں۔گل نوں اگے ٹور دیاں نیں، چغلی تے شکایت وی کردیاں نیں۔ بلکہ چوراں نال رل کے لوکاں دے جھگھے لٹاون وچ بھائیوال تے مجرم وی بن دِیاں نیں۔ ایس گل دی سانوں دس استاد شاعر جناب انور اداس جی سانوں اِنج پوندے نیں کہ جیویں ایہناں نے کندھاں نوں گلاں کردے ہوئے ویکھیا سنیاہووے۔ اوہ آکھدے نیں:
دے نہ دیون چوراں نوں
ایہ کِدھرے بھیت مکاناں دا
کندھاں اتے کچ دے ٹوٹے
لاون توں پہلاں سوچ لوِیں
کندھاں اپنے پِنڈے اتے کچ دے ٹوٹے لگن نال چِیک پیندیاں تے چوراں نوں مکاناں دا بھیت دے دیندیاں نیں، ایتھوں پتہ لگدا اے بلکہ یقین جہیا ہندا اے کہ کندھاں روندیاں وی نیں۔ خورے ایسے لئی آکھیا جاندا اے کہ فلانا شخص جدوں مویا تے ایہنوں کندھاں وی رون گئیاں تے پھیر سوچن والی، چِتھن والی تے پلے بنھن والی گل اے کہ جِتھے کندھاں سن دیاں، بولدیاں گل نوں اگے ٹور دِیاں بلکہ کِسے دے کن بھردِیاں ہون تے رون دی صلاحیت وی رکھدیاں ہون اوتھے تے سوچ سمجھ کے پھوک پھوک کے پیر دھرنا تے ترنا چاہیدا اے، کیونکہ کندھاں دے وی کن ہندے نیں۔ کندھ! جس نوں اسیں اپنے تصور وچ بے جان، بے حِس تے ڈھیٹھ جہئی سمجھی رکھنے آں اوہ ساڈی حیاتی دے کئی پکھاں وچ سفر کردی، ٹردی پِھردی تے لفظاں دے معنے دیندی تے کیفیتاں تے گنجھلاں نوں کھولدی ہوئی وکھالی دیندی اے۔ جسراں کہ انور اداس جی نے کندھاں نوں اپنے شعراں وچ اِک ہور تھاں تے وی ورت کے تے اِک محاورے نوں بولن دی صلاحیت بخشی اے۔ اوہ آکھدے نیں کہ
میرے بچیاں گھر دِیاں ونڈاں پائیاں کِیہ
اوہناں میرے دل تے کندھاں رکھ لئیاں
سماجی لوڑاں تھوڑاں تے گھراں دیاں مجبوریاں ہتھوں رکھاں اتے چڑھیاں ہوئیاں ویلاں وانگ دِلاں دماغاں تے ضمیراں نوں چڑھ جان والی بے حِسی تے بے وساہی نوں محسوس کرکے انور اداس جی دے اندر جہڑا غم دا گولا بنیا اوہنوں اوہ ”دل تے کندھا رکھن” دی گل کرکے اپنے من دا بھار ہولا کردے پئے نیں، جے کر اوہ ایتھے کندھاں دا حوالہ دے کے اظہار نہ کردے تے خورے اوہ برداشت تے حوصلے دی ڈیہندی ہوئی کندھ ہیٹھاں آ کے دبے نپے جاندے، تے ساری حیاتی کندھ جہئی بن کے چپ چپیتے شیدائیاں وانگ حیاتی کڈھ چھڈ دے۔ سوچنا واں جے حیاتی وچ کندھاں دا وجود نہ ہندا تے خوورے انور اداس جی اپنے دل دی وارتا، سماج دا حال تے اپنا مشاہدہ بیان کرنوں ای رہ جاندے تے اِنج اک دکھ،دل دی بے چینی تے سماج دی وِگڑی ہوئی حالت دا احساس شعر دے روپ وچ ڈھل کے کاغذ اتے کدے وین نہ پاسکدا ہندا۔ جے اسیں اجہیاں گلاں نوں چِتھئیے سوچئیے سمجھئے تے پھر معاشرہ سِدھے راہ تے چڑھ سکدا اے۔سچی گل اے جِتھے کندھاں سن دیاں،بولدیاں تے گلاں نوں اگے کناں تیک اپڑاوندیاں ہون اوتھے سانوں قاعدے کلیے تے اصولاں توں کم لیندے ہویاں رہنا چاہیدا اے۔ ایویں بے مہارے ہوکے حیاتی نہیں کٹنی چاہیدی۔ پیر پیر تے سوچ تے سمجھ توں کم لینا چاہیدا اے۔ جدوں اسیں ایہ پک کرلیا کہ کندھاں وی سن دیاں سناوندیاں نیں تے ساڈا سماج امن امان تے سکھ سکون نال بھر سکے گا۔ ایہ سماج، ایہ بوھے چنے تے کندھاں کوٹھے جنت بن جان گے۔ انساناں دے سِر چڑھیا ہویا ابلیس تے اوہدیاں من بھانیاں گلاں سب دے دلوں دماغوں نکل کے سماجوں باہر ہو جان گیاں تے ایہ سماج جِسراں پاک پوِتر تے جنت ورگا ہوجاوے گا۔٭٭