دنیا نوںلڑائی دا اکھاڑہ بنان دی کوشش

دنیا مسئلیاں دے گرداب وچ دھسدی جا رہی اے مگر ادراک دے باوجود عالمی طاقتاں حل کرن توں گریزاں نیں جہدے نتیجے وچ سماجی بہبود دے کماں توں توجہ ہٹ کے ہتھیاراں دی پیداوار ودھان تے خریدن اتے مرکوز ہو چکی اے۔ ایہہ رجحان کسی ہور وڈی جنگ دے خدشے نوں وڈا کرن لگیا اے۔ ایسے رجحان دے پیش نظر واراشپغل جرمن اخبار نوں دتے اک انٹرویو وچ منے پرمنے ماہر معاشیات نوریل روبینی نے اقوام عالم دی توجہ تریخ دان نیال فرگوسن دے اوس دعوے ول دوائی اے جہدے وچ اوہناں نے کہیا کہ ایہہ خوش قسمتی دی گل ہووے گی کہ دنیا نوں 1970 جئے معاشی بحران دا سامنا ہووے تے اوہ 1940 دی دہائی جیسی تباہ کن جنگ توں محفوظ رہے لیکن دنیا نوں لڑائی دا کھاڑہ بنان دی کاوشاں ثمرآور ہون لگیاں جہدی بنا تے حالات وڈے ٹکرائو جئے بنن لگے نیں مگر نہ صرف وڈی طاقتاں لاپرواہ تے بے نیاز نیں بلکہ اوہناں دا طرزعمل جلدی تے تیل سٹن ورگا اے۔ ایہہ رویہ امن دے امکانات کمزور کر رہیا اے۔ ایہہ خیال وی بڑی حد تک درست اے کہ وڈی معاشی تے دفاعی طاقتاں جنی توجہ ٹکرائو جئی فضا بنان اتے دیندیاں نیں اوہدا ادھا وی امن قائم کرن اتے دئیے تے امن دا سفنا پورا ہو سکدا اے مگر اکثر ویلے امن دی کوششاں دا حصہ بنن توں گریز کیتا جاندا اے۔ ایہہ طرز عمل کسی وڈی جنگ دے آثار ودھان دا کارن اے۔
نوریل روبینی نے 2008 تے 2009 دے مالیاتی بحران دی وی ویلے توں اپہلاں ای پیش گوئی کردتی سی ایہہ پیش گوئی پوری ہون نال اوہناں نوں مقبولیت ملی بلکہ وال سٹریٹ جئے اخبار نے اوہناں لئی ڈاکٹر ڈوم نام مختص کردتا۔ دنیا بھر وچ نوریل روبینی دی پیش گوئیاں تے سنجیدہ لیتی جاندیاں نیں مگر وڈی عالمی طاقتاں دے رویے نال ایسی سنجیدگی دی کوئی جھلک نظر نہیں آندی ہن جد کہ روس تے یوکرین جنگ معاشی تے دفاعی میداناں توں اگے خلا تک چلی گئی اے تے وسائل تے تجارت دے نال ٹیکنالوجی سنے سوشل میڈیا تک دنیا دی تقسیم واضح اے۔ عالمی طاقتاں ایس تقسیم دی خلیج نوں گھٹ کرن تے توجہ دین توں پہلو تہی کر رہیاں نیں حالانکہ دنیا اک گلوبل ویلیج بن چکی اے تے کسی اک حصے وچ چھڑن والی جنگ یا معاشی بدحالی دے اثرات نال پوری دنیا متاثر ہوندی اے فیر وی دنیا نوں لڑائی دا اکھاڑہ بنان دی کوشش ناقابل فہم اے۔ سیاسی حل دے ذریعے شام وچ جاری لڑائی توں بچنا ممکن سی لیکن ایسی کوئی سرگرمی توں دانستہ گریز کیتا گیا تے لڑن والے گروپاں نوں ہتھیاراں نال مسلح کیتا گیا جہدے توں اک ایسی وڈی ہجرت نے جنم لیتا جو مغربی ملکاں لئی اج وی پریشان کن اے۔ یوکرین جنگ توں وی محفوظ رہنا بہت آسان سی مگر امریکہ تے مغربی ملکاں نے جان وبجھ کے روس نوں حملے دا بہانہ فراہم کیتا تاں جے ہمیشہ لئی سبق سکھایا جا سکے مگر روس نوں تے سبق ملیا اے یا نہیں لیکن نویں شروع ہون والی مہاجرت مغربی ملکاں دے وسائل نگلدی جا رہی اے تے اوہدے نتیجے وچ گیس’ تیل’ خوراک’ مہنگائی تے تجارت جئے مختلف نوعیت دے مسئلے جڑاں پھڑ رہے نیں۔ غریب ملکاں دی گل کیہ کریے فرانس تے برطانیہ جئے معاشی طور تے مضبوط تے آسودہ حال ملکاں وچ وی مہنگائی نال بلبلاندی عوام احتجاجی مظاہرے کرن لگی اے ایس عوامی اضطراب نوں گھٹ کرن لئی برطانیہ اپنے فوڈ بینکاں توں ایسے کوپن دا اجرا کران تے مجبور اے جہناں توں گھٹ آمدن والے لوک تن دناں لئی ضرورت دی شیواں لے سکدے نیں مگر ایہہ اک محدود بندوبست اے۔ ہونا تے ایہہ چاہیدا اے کہ ایسے اقدامات توں گریز کیتا جاوے جہناں توں دنیا نوں لڑائی دا اکھاڑہ بنان دی حوصلہ شکنی ہووے۔
روس دا کہنا اے کہ مغربی ملکاں نوں گیس فراہم کرن والی ناڑدا سٹریم پائپ لائنز نوں دھماکیاں نال اڈان دا کم برطانوی ہدایتاں تے تعاون دی بنا تے ای ممکن ہویا اے۔ بظاہر ایسی کسی نوعیت دی کارروائی دے الزام دے جواب وچ تردید کیتی جاندی اے مگر دونویں ملکاں وچ جاری آویزش دے تناظر وچ ایسے کسی امکان نوں مکمل طور تے رد کرنا ممکن نہیں کیوں جے جو صرف روس نوں سبق سکھان لئی یوکرینی عوام نوں جنگ دی دلدل وچ دھکیل کے انسانی زندگیاں نال کھیڈ سکدے نیں اوہناں ولوں روسی معیشت نوں نقصان نال دوچار کرن دا قدام بعیداز قیاس نہیں۔ ماسکو ولوں ایہہ وی کہیا گیا اے کہ برطانوی سفیر نوں بلا کے کریمیا وچ روسی بیڑے بلیک سی فلیٹ اتے حملے وچ برطانیہ دے ملوث ہون دے ٹھوس شواہد فراہم کیتے جان گے۔ مگروں ایہہ شواہد عوام لئی شائع وی کیتے جان گے ۔ روس دعویٰ کردا اے کہ برطانوی فوجی دستیاں نے کریمیا وچ روسی بحری بیڑے اتے ڈرون حملے وچ کیف حکومت دی مدد کیتی اے۔ غیر مستند ای سہی ہن تے پینٹا گون نال جڑے ذرائع ولوں وی اعتراف سامنے آ چکیا اے کہ امریکی فوجی وی جنگ زدہ علاقے یوکرین دی سرزمین اتے موجود نیں۔ ظاہر اے ایہہ موجودگی کسی تفریحی پروگرام دا حصہ تے ہر گز نہیں ہو سکدی بلکہ میدان جنگ وچ روس دے دند کھٹے کرن لئی یوکرینی کارروائیاں نوں مضبوط تے موثر بنان لئی رہنمائی تے تکنیکی معاونت فراہم کرن دا حصہ ہووے گی۔ لڑائی ختم کرن دے بجائے فروغ دین دی ایسی کوششاں توں ای دراصل عالمی امن خطرے وچ اے جو تیجی جنگ دے امکانات نوں تقویت دیندا اے۔
ہونا تے ایہہ چاہیدا سی کہ سوویت یونین منہدم ہون نال امریکہ دنیا دی واحد سپر طاقت دے طور تے امن نوں لاحق خطرے گھٹ کرن دی کوشش کردا تے جنگاں دا امکان بنن والے تنازعیاں نوں حل کیتا جاندا لیکن دستیاب موقع ضائع کردتا گیا بلکہ عمداً ایسی کوششاںکیتی گئیاں کہ اقوام عالم آپس وچ ٹکرا جان۔ پہلے سعودی عرب تے ایران وچ مووجد تریخی رقابت نوں ہواد تی گئی ہن اسرائیل تے ایران تصادم دی حوصلہ افزائی جاری اے۔ علاوہ ازیں امن کوششاں دے بجائے چین دے تائیوان اتے حملے دا انتظار کیتا جا رہیا اے۔ ایہہ دنیا دے امن’ انصاف تے ترقی دے عمل نوں سبوتاژ کرن دا ایسا سوچیا سمجھیا منصوبہا ے جہڑا کسی وڈے ٹکرائو دا کارن بن سکدا اے۔ کشمیر تنازع وی پاک بھارت جوہری ملکاں وچ اک وسیع جنگ یا محدود ٹکرائو دے خدشیاں ول اشارہ کردا اے جنوبی تے شمالی کوریا وچ سخت تنائو کسی کولوں لکیا نہیں۔ ہن تے شمالی کوریا الزام عائد کردا اے کہ جوہری حملے دے منصوبے نوں امریکہ نے حتمی شکل دے دتی اے۔ ایہہ حالات دنیا نوں خوف دے حوالے کرن دے مترادف اے۔ ایہہ سنگین خطرے امن’ انصاف تے ترقی دے علاوہ انسانی بقا لئی وی کسی طور سودمند نہیں۔ نائن الیون واقعیاں دی آڑ وچ افغانستان تے عراق نوں تاراج کردتا گیا۔ سچ ایہہ اے کہ ایہناں حملیاں توں ہر طاقتور ملک نوں اپنی عدالت لا کے اپنی مرضی دے مطابق انصاف کرن دی حوصلہ افزائی ہوئی تے دنیا لڑائی دا اکھاڑہ بندی جار ہی اے۔مہنگائی تے بدامنی ودھدی ویکھ کے وی طاقتور قوماں وسائل دا ودا حصہ حقیقی مسئلیاں اتے صرف کرن ول متوجہ ہوئیاں نیں بظاہر ایسے کوئی اشارے نہیں ملدے بلکہ اج وی سارے امیر تے غریب ریاستاں ہتھیاراں دی تیاری تے خرید لئی اضافی رقماں مختص کرن دی روش اتے گامزن نیں۔ ایسے اقدامات تیجی جنگ دے امکان دی راہ ہموار کردے نیں جدوں تک طاقتور تے کمزورملکاں وچ برابری دی بنیاد اتے تعلقات استوار نہیں ہوندے تے اپنی آزادی تے خودمختاری دے معاملے اتے طاقتور ملکاں جیویں حساس تے پرعزم نیں اوسے طرح کمزور ملکاں دی آزادی تے خودمختاری دا احترام نہیں کردے اوہدوں تک انصاف’ ترقی تے امن دی منزل حاصل ہونا محال اے۔