حضرت علامہ اقبال تے وادی جنت کشمیر

نباض فطرت’ شاعر مشرق حضرت علامہ محمد اقبال کشمیری نسل توں سن تے کشمیر نال اوہناں نوں بڑی محبت سی۔ اوہناں دی نگارشات ایس امر دی گواہ نیں کہ اقبال نوں کشمیری نژاد ہون تے فخر وی سی تے اوہ ہمیشہ کشمیر تے اہل کشمیر نال والہانہ عقیدت تے محبت دا اظہار کردے سن۔ اوہ کشمیر نوں ہمیشہ اپنا وطن کہندے جہدے وچ اوہناں نوں جنت نظر آندی۔
کشمیر کا چمن جو مجھے دل پذیرہے
اس باغِ جاں فزا کا یہ بلبل اسیر ہے
ورثے میں ہم کو آئی ہے آدم کی جائیداد
جو ہے وطن ہمارا ، وہ جنت نظیر ہے
علامہ اقبال نے اپنی شاعری وچ جابجا جنت کشمیر دی دلکشی دے نمونے کھچے نیں۔ اوہناں نے ”ارمغان حجاز میں” ملازادہ ضیغم لولابی کشمیری کا بیاض دے عنوان توں کئی نظماں لکھیاں۔ پہلی نظم وچ اوہ لکھدے نیں:
پانی ترے چشموں کا تڑپتا ہوا سیماب
مرغانِ سحر تیری فضائوں میں ہیں بے تاب
علامہ اقبال دی وطن نال محبت تے سی ای’ اوہناں دی فطرت پسندی نے وی اوہناں نوں کشمیری دے قریب رکھیا۔ ایہو وجہ سی کہ اوہ خود نوں قلبی تے ذہنی طور تے کشمیر توں دور نہیں کر سکے۔ ایتھوں تک کہ اوہناں نوں اپنا لہو وی کشمیر دے چناراں وانگوں لال لگدا اے۔
تنم گلے زخیابان جنت کشمیر
ولم زخاک حجازونواز شیراز است
”میرا بدن گلستان کشمیر دا اک پھل اے تے میرا دل ارض حجاز تے میری آواز شیراز توں اے”۔
اوہناں نے کشمیر دی توقیر تے ایس حد تک ودھا دتی کہ اوہنوں اسمان تے جنت دے برابر کر دتا۔ انج دے شعراں دی بنا تے اوہناں نوں ”شاعر کشمیر” کہیا جانا چاہیدا اے۔
سامنے ایسے گلستاں کے کبھی گھر نکلے
حبیب خلوت سے ، سرِ طور نہ باہر نکلے
ہے جو ہر لحظہ تجلی گر مولائے خلیل
عرش و کشمیر کے ا عداد برابر نکلے
علامہ اقبال نوں ایس گل دا پچھتاوا رہیا کہ اوہ کشمیر وچ سکونت پذیر کیوں نہ رہے؟ سچ جانو تے اوہ اندروں ای اندر ایہہ غم پالے ہوئے سن۔ ایس گل دے گواہ کئی ایسے واقعات نیں جہناں وچ کشمیر دا ذکر ہوندا سی تے علامہ دی اَکھاں نم ہو جاندیاں سن۔
موتی عدن سے ، لعل ہوا یمن سے دور
یا نافہ غزال ہوا ختن سے دور
ہندوستان میں آئے ہیں کشمیر چھوڑ کر
بلبل نے آشیانہ بنایا چمن سے دور
اوہناں نوں ایس گل دا شدید دکھ سی کہ ساری ذہانت’ فطانت تے بے پناہ محنتاں دے باوصف کشمیری جبر’ بے بسی تے غلامی دی زندگی گزار رہے نیں۔ ایس نیت دے نال تسیں کئی واری کشمیر دا سفر وی کیتا۔ حالانکہ اوہ لما سفر کرن توں ہمیشہ گریز کردے سن لیکن کشمیر کاز لئی اوہناں نے ایہہ صعوبتاں وی برداشت کیتیاں۔ اوہ لہور منتقل ہوئے تے کشمیری مسلماناں نے اک تنظیم ”انجمن کشمیری مسلمانان” دے نام توں بنائی۔ علامہ ایس انجمن دے سیکرٹری بنے۔ اوہ 1921 وچ آخری واری کشمیر گئے۔ کشمیر وچ اوس ویلے حالات بوہتے خراب نہیں سن لیکن مہاراجا پرتاب سنگھ دی عصبیت عیاں سی ایس لئی علامہ اقبال نے مہاراجا پرتاب سنگھ دے بھرواں اصرار دے باوجود اوہدی میزبانی توں انکار کردتا سی۔
ایہدے مگروں 1924 وچ کشمیر دے حالات بڑے کشیدہ ہو گئے۔ مسلمانان کشمیر اتے عرصہ حیات تنگ کردتا گیا سی۔ حضرت علامہ اقبال ایہدے تے بہت پریشان سن۔ اوہ ہر لحاظ نال ایس استحصال دا خاتمہ چاہندے سن۔ اوہدی حب الوطنی اوہناں نوں چین نہیں لین دیندی سی۔ اوہناں نے حالات نوں بہتر بنان لئی کئی کشمیری رہنماواں نوں لہور آن دی د عوت دتی۔ اوہناں وچ خواجہ سعدالدین شال تے سید نور شاہ نقشبندی قابل ذکر نیں۔علامہ اقبال نے اوہناں نوں مشورہ دتا کہ عنقریب وائسرائے ہند’ لارڈ ریڈنگ’ کشمیر دا دورہ کر رہے نیں۔ جیویں ای اوہ کشمیر آئے’ اوہناں نوں اک میمورینڈم پیش کیتا جاوے۔ ایہہ مشورہ خوش دلی نال من لیا گیا تے کشمیری رہنماواں دے اصرار اتے علامہ اقبال نے خود کشمیری رہنماواں دے مشورے نال’ ایس میمورنڈم دی ڈرافٹنگ کیتی۔ چنانچہ کجھ دناں مگروں جدوں لارڈ ریڈنگ سرینگر پہنچے تے مذکورہ کشمیری قائدین نے دُوجے کئی سرکردہ کشمیریاں دے نال رل کے ایہہ میمورنڈم وائسرائے دی خدمت وچ پیش کردتا۔ ایس یادداشت وچ کشمیری مسلماناں دی معاشی’ معاشرتی’ مذہبی تے تعلیمی حالتاں دا ذکر بالتفصیل کیتا گیا سی۔ علامہ اقبال دا کشمیریاں اتے ایہہ بہت وڈا احسان سی کیوں جے ایہو کشمیری رہنما اوس ویلے تحریک آزادی کشمیر دی جان سن۔کشمیرانگریزاں دے کول سن تے اینا ظلم نہیں سی لیکن جدوں انگریزاں نے گلاب سنگھ ڈوگر اوہنوں 75لکھ شاہی سکیاں دا تاوان وصول کر کے اودی اوہدے حوالے کیتی تے ڈوگرہ راجا نے بربریت تے درندگی دی انتہا کر دتی۔ اوہنے کشمیری خریدیا سی لیکن اوہ سمجھ بیٹھیا سی کہ اوہنے کشمیری وی خرید لئے سن۔
جموں و کشمیر آزادی دی تحریک دراصل 1931 ای وچ شروع ہو چکی سی لیکن تریخ دے ورقے گواہ نیں کہ اقبال کشمیر دے سیاسی جغرافیے دی بساط الٹ جان دی پیش گوئی بہت پہلے کر چکے سن تے لہور وچ اوہناں نے انجمن کشمیری مسلماناں دے اک سالانہ اجلاس وچ اپنے ایس سفنے نوں انج بیان کیتا سی ”اسیں کشمیر وچ سیاست دی میز اُلٹ جان نوں ویکھ رہے آں’ میں ویکھ رہیاواں کہ کشمیری جہڑے روایتی طور تے محکوم تے مظلوم نیں تے جہناں دے بت معبود سن اوہناں دے دِلاں وچ ہن ایمان دے شرارے پھٹ رہے نیں۔ کشمیریاں نوں ایہہ احساس ہون لگیا اے کہ اوہناں دے ہنر توں جو ریشم تے کم خواب دے لباس بندے نیں اوہناں نوں پاندا کون اے تے ننگے بھکے کون رہندے نیں”۔ اقبال کہندے نیں:
سیرت گردم اے ساقی ماہِ سیما
بیا راز نیاگان ما یاد گارے
ازاں لے فشاں قطرہ بر کشمیری
کہ خاکسترش افریند شمارے
”اے ساقی! کشمیریاں نوں اوہناں دی عظمت رفتہ دی یاد دوا’اوہناں دی یاداں اوہناں نوں واپس لوٹا’ سنہری دناں دی یاداں’ اوہ اوہناں دے آبائو اجداد جہڑے اوہناں وانگوں کدی سرنگوں نہیں ہوئے سن۔ اقبال خداوند تعالیٰ (ساقی)نوں التجا کردے نیں کہ اج دے کشمیریاں دی راکھ اتے ایسی شراب سٹ جہڑی اوہناں دے دِلاں وچ آزادی تے سرفرازی دی نویں قندیلاں روشن کردیوے” کشمیر تے کشمیریاں بارے ایہہ اقبال دی خواہش تے اوہناں دا ایمان سی۔ 1931 وچ ”آل انڈیا کشمیر کمیٹی” بنائی گئی۔ ایہدے قیام دے کجھ عرصہ مگروں علامہ اقبال نوں ایس کمیٹی دا صدر بنا دتا گیا۔ تاہم ذاتی مصروفیات دی بنا تے حضرت اقبال نے اوہدی صدارت توں استعفیٰ دے دتا سی۔ البتہ اوہ اوس کمیٹی دے فعال تے سرگرم رکن دی حیثیت نال اوہدے ہر اجلاس وچ شامل ہوندے تے مختلف امور وچ حصہ لیندے۔ایسے دوران اک ایسا دلخراش واقعہ رونما ہویا جہنے سارے مسلماناں دے دل دہلا کے رکھ دتا۔ کشمیر دی سیاسی تریخ وچ 13جولائی 1931دا دن بڑی اہمیت دا حامل سمجھیا جاندا اے۔ ایہو اوہ دن سی جدوں شہیداں دے لہو نال تحریک حریت کشمیر دا باقاعدہ آغاز ہویا سی۔ ”واقعہ کجھ انج سی کہ کجھ ہفتے پہلاں 21جون 1931 نوں سید علی ہمدانی دی درگاہ وچ فرزندان کشمیر دا اک جلسہ منعقد ہویا جہدے وچ اوہناں نے اک ہندو کانسٹیبل دے ہتھوں توہین قرآن اتے احتجاج کیتا سی۔ ایہہ جلسہ اختتام پذیر ہون ای والا سی کہ اچانک مجمع توں اجنبی نوجوان’ عبدالقدیر خان کھڑا ہویا تے اوہنے عوام نوں مخاطب کردے ہوئے اوہناں نوں ظلم دے خلاف اٹھ کھڑے ہون دی دعوت دتی۔ ایس واقعے مگروں ریاست دی حکومت نے عبدالقدیر خان نوں گرفتار کر لیا تے اوہدے اتے عوام نوں بغاوت اتے اکسان دا مقدمہ قائم کردتا۔ ایہہ مقدمہ چونکہ اپنی نوعیت دا پہلا مقدمہ سی ایس لئی عام لوکاں نوں ملزم نال ہمدردی تے ایس مقدمے نال بڑی دلچسپی پیدا ہو گئی۔ تیرہ جولائی 1931 نوں سنٹرل جیل کشمیر وچ عبدالقدیر خان اتے قائم کردہ مقدمے دی سماعت دا آغاز ہویا۔ ایس موقع اتے ملزم نال اخوت تے یکجہتی دے مظاہرے لئی ہزاراں افراد جیل دے احاطے دے باہر جمع ہو گئے۔ اجے مقدمے دی سماعت جاری سی کہ نماز ظہر دا ویلا ہو گیا۔ ایس موقعے تے عوام نے جیل دے نزدیک نماز دے پربندھ لئی اذان دینی چاہی تے اوہناں دے ایس ارادے دی راہ وچ ریاستی پلس حائل ہو گئی۔ چنانچہ جیویں ای اک نوجوان نے اذان دینی شروع کیتی تے پلس نے اوس نوجوان نوں گولی مار کے شہید کر دتا۔ اوہدے شہید ہوندے ای اک ہور نوجوان اٹھیا تے اوہنے اپنے پیش رو دی جگہ اذان دینی شروع کر دتی۔ پلس نے اوس نوجوان نوں وی شہید کر دتا۔ ایہہ سلسلہ انج ای جاری رہیا تے اذان دی تکمیل تک 22فرزندان اسلام شہید کردتے گئے۔ ایس ایمان افروز اواقعہ نے پوری ریاست کشمیر وچ اگ لا دتی تے کشمیر وچ اگ لا دتی تے کشمیر وچ جدوجہد آزادی داد باقاعدہ آغاز ہو گیا۔ اہل کشمیر ہر سال 13جولائی نوں ایسے واقعہ دی یاد تازہ کردے نیں تے ایہنوں یوم شہدا دے طور تے مناندے نیں”۔
انج دا ایمان افروز واقعہ کشمیری مسلماناں دا ای خاصہ ہو سکدا اے۔ ایسے واقعہ دی بنیاد تے کشمیری مسلماناں نے جذبہ حریت نال لیس ہو کے حصول آزادی لئی اپنی جاناں ہتھیلی اتے رکھ لوو تے ایہہ کیویں ممکن سکے کہ حضرت علامہ اقبال ایس واقعہ توں متاثر نہیں ہوندے۔ اوہناں دے قلم دا باکپن اپنے عروج نوں پہنچیاتے اوہناں نے جاوید نامہ تے ارمغان حجاز وچ کشمیر نال اپنی محبت دا والہانہ اظہار کیتا تے کشمیریاں دے دلاں نوں تڑپایا تے جوش دوایا۔ اوہناں نے کشمیریاں دے جذبہ حریت نوں ”جاوید نامہ” توں جہڑے انداز وچ بھڑکایا’ اوہ اپنی مثال آپ اے۔ ”جاوید نامہ” وچ اک لمی مثنوی شامل اے۔ جہدے وچ علامہ اقبال نے مشہور صوفیا تے شاعراں نال ملاقاتاں کیتیاں۔ ایس ضمن وچ اوہناں نے اپنے مخصوص انداز وچ میر سید علی ہمدانی منے پرمنے حضرت شاہ ہمدان’ غنی کشمیری نال تخیلاتی مکالمے کیتے جہناں دے ذریعے اوہناں نے کشمیری مسلماناں نوں اوہناں دی حیثیت دا احساس دوان دی کوشش کیتی۔ اقبال ایس موقعے تے دَسدے نیں کہ کیویں عالم تصور وچ اوہ عظیم صوفی بزرگ میر سید علی ہمدانی’ منے پرمنے حضرت شاہ ہمدان نال ملاقات کردے نیں۔ ارض کشمیر دے ایہہ عظیم صوفی بزرگ اپنی دھرتی دے وفادار پتر سن تے اوہناں نے زندگی بھر کشمیریاں نوں جذبہ ایمان تے جہاد تے سرفروشی لئی تبلیغ کیتی۔ اپنی ایسی تصوراتی ملاقات دے دوران اقبال میر سید علی ہمدانی دے حضور شکوہ کردے نیں کہ ”تہاڈے بندے اج تہہ تیغ کیتے جا رہے نیں’ حضور نظر کرم فرمائو’ اسیں شکایت کناں نیں’ تہاڈی مدد کدوں پہنچے گی؟” ایسے مثنوی وچ اگے چل کے اقبال کشمیر ای دے فارسی زبان دے اک عظیم شاعر’ غنی کاشمیری نال وی مکالمہ کردے نیں تے ایس مکالمہ وچ کشمیر دے ایہہ پرسوز شاعر’ غنی کاشمیری’ اقبال نوں فریاد کناں ہوندے ہوئے اپنے لوکاں یعنی کشمیریاں دی حالت زار بیان کردے نیں۔ غنی کاشمیری کہندے نیں کہ ”ہن سانوں تنہائی وچ ہونا چاہیدا اے تے کسے دیوانے دی ہو ہو کار تلاش نہیں کرنی چاہیدی اے۔ شاخ گل نوں جان دی ایہہ تے محض رنگ و بو دی کلاکاری اے۔ تسیں آکھیا کہ شبنم گل لالہ دی پتیاں توں قطرہ قطرہ ڈِگ رہی اے۔ ہر گز نہیں! دراصل ایہہ اک ٹٹُے ہوئے دل توں لہو دے قطرے ڈگ رہے نیں۔ غافل کن کھول’ ایہہ گیت ایہہ نغمہ جہنوں تے بلبل دی صدا سمجھدا اے ایہہ تے کشمیری شاعر’ غنی کاشمیری دی روح تڑپ رہی اے۔ غنی جو اپنے کشمیری لوکاں دی’ اوہناں دے جذبات تے احساسات دی تے اوہناں دی پامالی اتے سوگ کر رہیا اے’ نوحہ خواں اے’ ماتم کر رہیا اے’ ایہہ صدا تے اوہ صدا اے۔ اے بادصبا’ جے تسیں جنیوا توں لنگھو تے اوتھے ”مجلس اقوام” یعنی ”لیگ آف نیشنز” نوں دسیا کہ میرے ملک کشمیر وچ کھیت تے دہقان ویچ دتے گئے نیں’ باغ تے چمن ویچ دتے گئے نیں’ اوہنے پوری قوم ویچ دتی اے تے کنی سستی ویچ دتی اے”۔
حضرت شاہ ہمدان’ اقبال نوں دسدے نیں کہ قوماں تے مملکتاں دے ایسے سودے کدی پکے نہیں ہوندے’ حالات تبدیل ہوندے رہندے نیں۔ شاہ ہمدان فرماندے نیں کہ :جنت ارضی وچ اے اقبال! اک مرد حر یعنی حریت دا تلاش کر’اک ایسا دیوانی سرفروش جہدی چیخ نال وادی کشمیر لرز اٹھے تے فیر ویکھ کیہ ہوندا اے۔ حضرت شاہ ہمدان’ اقبال نوں یقین دواندے نیں کہ کشمیری اپنی قبراں توں اٹھن گے’ اجے اٹھن گے تے اپنے اوس اٹھن لئی کشمیری سوراسرافیل دے ناد بجائے جان دا انتظار نہیں کراں گے اوہ ایس توں وی کدھرے پہلے اٹھن گے’ اپنی آزادی لئی…حضرت شاہ ہمدان دے ایس غائبانہ اظہار نزول تے اقبال تسلی پاندے نیں تے اوہناں دا حوصلہ ودھ جاندا اے۔ اوہناں دی مایوسی امیداں وچ بدل جاندی اے تے نتیجتاً اوہناں دا ایمان ہور وی پختہ ہو جاندا اے کہ کشمیری اپنے اتے جاری جبرو تشدد تے بربریت اتے مبنی غاصبانہ حاکمیت دے حصار توں ضرور باہر نکل آن گے۔اپنے ایس ایمان تے یقین دے چانن وچ اقبال فیر کشمیریاں توں انقلابی الفاظ وچ انج مخاطب ہوندے نیں۔
بانشہ درویشی در ساز و دمادم زن
چو پختہ شوی چودرابر سلطنت جم زن
گفتد جہاں ما آیا بتومی سازد
گفتم کہ نمی سازدگفتند کہ برہم زن
یعنی ”جائو تے سرمست درویشاں دے نال دمادم ملو’ ہر ویلے ایتھے اوتھے اوہناں دی صحبت وچ رہوو’ جدوں تہاڈے اتے وی اوہناں دانشہ مکمل طور تے چھا جاوے گا تے فیر تسیں خود بخود جمشید دی سلطنت توں وی اتے پہنچ جائو گے۔ اوہ مینوں پچھدے نیں’ کیہ ساڈے الفاظ تہاڈی شایان شان نیں؟ میں کہنا واں’ ہر گز نہیں! اوہ کہندے نیں تے فیر تسیں ایہناں الفاظ نوں تہہ و بالا کیوں نہیں کر دیندے”۔
اقبال دی نگاہ مستقبل شناس نے’ لوح فلک اتے لکھیا کشمیر دا مقدر پڑھ لیتا سی تے اوہدے لئی اوہناں نے جدوجہد دا آغاز کردتا سی۔ غائب توں دست قدرت’ فرمودہ غنی کاشمیری تے حضرت شاہ ہمدان’ اقبال دی زبان اتے نعرے بن چکے سن تے ایہو اوہ جذبہ ایمانی تے سرفروشی سی جو علامہ اقبال نے کشمیریاں دی روح تے قلب وچ پھونک دتا سی۔ ایہہ اوہ رمز اے جو اقبال نوں کشمیر تے کشمیریاں دی آزادی لئی اک گرجدار کڑک آواز وچ نعرے لاندی ہوئی شخصیت دے طور تے سربلند کردی اے۔ علامہ اقبال دے ایس تخیلاتی مکالمے تے پیغامات اتے غور کیتا جاوے تے پتہ ہووے گا کہ ایہہ کشمیری عوام لئی اک کھلی انقلابی دعوت اے کہ اوہ ڈوگراں دے تسلط دے خلاف اٹھ کھڑے ہون تے اوہدا نتیجہ ایہہ نکلیا کہ ریاست جموں وکشمیر وچ ڈوگرہ راج مکمل طور تے نیست و نابود ہو گیا تے تحریک آزادی کشمیر اک نویں موڑ اتے آ گئی۔ اقبال ڈوگرہ تاج و تخت دے نیست و نابود ہون دے اپنے سفنے دی تعبیر تے جذبہ ایمانی تے کشمیری حریت پسندی دی حقیقی تصویر دا نظارہ کرن لئی خود موجود نہیں سن بلکہ ڈوگرہ تاج و تخت دی تباہی اتے رب کریم دا شکریہ ادا کرن لئی پیشگی اوہدے حضور پہنچ چکے سن۔ اوہ 1938 وچ وفات پا گئے سن لیکن سفر آخرت اتے روانہ ہون توں پہلاں اوہناں نے اپنے ایسے رب توں جہنے ڈوگرہ راج دے خاتمے لئی کشمیریاں نوں ہمت تے حوصلہ عطا کیتا سی’ اوہناں دا ایہہ مشہور شعر ایسے گریہ تے ظالماں لئی بددعا دا مظہر اے۔
توڑ اُس دستِ جفا کش کو یارب
جس نے روحِ آزادی کشمیر کو پامال کیا
رب العالمین دے حضور اپنی ایس دعا توں وی پہلاں علامہ اقبال نبی آخر الزماں’ خاتم المرسلین’ خاتم النبیین محمدۖ دے حضور کشمیری مسلماناں دی صورتحال اتے گریہ کناں ہوندے ہوئے اوہناں نوں عرض کردے نیں کہ اک تے محمود غزنی’ جلال الدین افغانی جیا رہنما اوہناں دی مدد لئی عطا ہووے۔ ایہہ اقبال دی دعاواں تے خود کشمیریاں دے جذبہ آزادی دا نتیجہ سی کہ ڈوگرہ راج دی جڑاں وڈ دتی گئیاں ۔گلمرگ توں سرینگر تک دی فضا اللہ اکبر دے نعریاں نال گونج اٹھی۔ لالہ نے نواں لباس زیب تن کیتا تے چناریاں نے نویں قباواں پائیاں۔ لدر دی موجاں وچ نویں روانی آئی تے پہلگام نے اک حریتی پہلو بدلیا تے مسلمانان کشمیر اپنے رب دے حضور سجدہ ریز ہوئے تے انج اقبال دی اک ہور پشین گوئی پوری ہوئی۔
فطرت کے تقاضوں سے ہوا حشر پہ مجبور
وہ مدرہ کہ تھا بانگِ سرافیل کا محتاج
حضرتِ اقبال نے جاوید نامہ ہی وچ ایہہ فرمایا
سلطنتِ نازک تر آمد از حباب
از دمے اُو را تواں کردن خراب
یعنی ”سلطنت اک بلبلے توں وی نازک تر اے’ اوہنوں تے محض اک پھونک مار کے زمین بوس کر دتا جاندا اے تے اوہ وی سلطنت کشمیر’ جہدے اتے اوہدوں ڈوگرہ راج سی جہڑا اپنے انجام نوں پہنچیا تے فیر ایتھوں اقبال دی نظر مستقبل بین نے جو ویکھیا”علامہ اقبال نے اوہناں دونواں ‘ جہاں شناس’ پیامبران حریت دی آواز وچ کشمیر ای دے اک ہور منے پرمنے آزادی تے حریت پسند شاعر’ پیرزادہ غلام احمد جو کشمیر دے اک منے پرمنے دینی خانوادے نال تعلق رکھدے سن اوہ وی کشمیر دی آزادی دے نغمے گا ررہے سن۔ پیرزادہ غلام احمد ”مہجور” تخلص کردے سن۔ اوہ تحصیل پلوامہ دے پنڈ ”تری نام” نال سی۔ اقبال دے اک واری اوہناں نے اپنے ہاں لہور مدعو کیتا تے اوہناں نوں آزادی کشمیر لئی کم کرن تے اپنے کلام دے ذریعے کشمیری عوام دی روح تے قلب نوں گرمان تے اوہناں وچ جذبہ حریت پیدا کرن نوں کہیا۔ اقبال دے ایس ہم عصر کشمیری شاعر’ غلام احمد مہجور دے کلام وچ وی اقبال ای دی بانگ درا سنائی دیندی اے۔ غلام احمد مہجور کشمیر بارے کہندے نیں: تینوں اپنی آزادی لئی خود لڑنا اے۔ کمر ہمت بندھ’ شمشیر اٹھیا’ فرشتے تیرے لئی خوشخبریاں سنان والے نیں۔ ایہہ وی کشمیریاں اتے حضرت اقبال دا اک اہم احسان اے کہ اوہناں نے مجبورا ً ایسے پختہ کار شاعر نوں کشمیریاں دی آواز بنایا۔ روایت اے کہ اقبال نے جدوں کشمیری حریت پسند شاعر غلام احمد مہجور کولوں اوہناں دا ایہہ کلام لہور نیں سنیا تے اوہ مرد درویش آب دیدہ ہو گئے۔ مہجور نے وجہ پچھی تے مراقبے دی حالت وچ اقبال نے فرمایا:
ہر درد مند دل کو رونا مرا رُولا دے
بے ہوش جو پڑے ہیں شائد انہیں جگا دے
علامہ اقبال جاندے تے مندے سن کہ مسلمانان کشمیر ای نیں جو دراصل دوجیاں نوں ہنر سکھان تے تجارت تے لین دین وچ اگے ودھان دی اہلیت رکھدے نیں۔ ایہہ کشمیری ای اوہ مرغان سحر نیں جو بیتابی تے بے قراری نال جفا جووواں دے سامنے اپنی جاناں دا بے دریغ نذرانہ پیش کردے ہوئے مقبوضہ کشمیر وچ وفا تے حریت دی لازوال داستاناں رقم کر رہے نیں۔ اوہ ایس حقیقت توں وی پوری طرحاں باخبر سن کہ کشمیری عقابی نظراں رکھدے نیں’ اوہ جفا کش تے جان کوش نیں’ مغربی حکمران ایہناں کشمیریاں دی جلالی نظراں دی تابانی توں لرزاں وچ۔ ایہناں کشمیریاں دا وجود ارض وطن دی مٹی نال گوندیا ہویا اے۔ ایہناں درخشاں ستاریاں دا اسمان’ ارض کشمیراے۔ ایسے قابلیت دی بنا تے اوہ اپنے غصب شدہ حقوق دی بازیابی لئی جان دی بازی لا رہے نیں۔ حضرت اقبال مسلمانان ہند دی غیرت ملی نوں پکاردے ہوئے اوہناں نوں مسلمانان کشمیر نوں پنجہ استبداد توں آزاد کران دی اپیل کردے ہوئے مسلمانان کشمیر دی صورتحال دا تجزیہ انج کردے نیں۔
سرما کی ہواؤں میں ہے عریاں بدن اُس کا
دیتا ہے ہنر جس کا امیروں کو دو شالہ
ایہہ علامہ اقبال نیں جہناں نے وادی کشمیر نوں مخاطب کردے ہوئے کہیا سی: ”پانی ترے چشموں کا تڑپتا ہوا سیماب/ مرغان سحر تیری فضائوں میں ہیں بیتاب” تے ایہہ کشمیر دے ہنرمنداں’ صناعاں تے مزدوراں دی وی بازی اے جہناں نے قابض قوتاں لئی ابریشم دے لباس تیار کیتے لیکن اوہناں دا اپنا لباس ہمیشہ تارتار ای رہیا۔ چنانچہ اقبال علیہ رحمہ نے کشمیریاں دی ایس بے بسی اتے تڑپدے ہوئے انج کہیا سی:
بریشم قبا خواجہ از محنتِ اُو
نصیبے تنش جامہ تارتارے
علامہ اقبالنے کشمیر وچ ریشم دے کارخانیاں وچ مزدوراں دے حالات بد اتے جیویں اتھرو بہائے سن اوہناں دا خاطر خواہ اثر ہویا۔ اوہناں دی تحریکی نظماں اتے کشمیری مسلمان ریشم ساز مزدوراں نے بغاوت کر دتی۔ ایہہ اتھرو سانوں ”پیام مشرق” وچ صاف نظر آندے نیں۔ تہاڈی شہرہ آفاق تن نظماں (ساقی نامہ’کشمیر تے غنی کاشمیری) ایسے ”پیام مشرق” وچ شامل نیں۔ مرد قلندر علامہ اقبال دی پرجوش شاعری نے کشمیریاں دا جذبہ حریت اج تک ماند نہیں پین دتا۔ اج اوہ دست جفا کیش’ رب الرحیم تے کبیر دی مدد نال ٹٹن والا اے تے روح آزادی کشمیر’ پنجہ استبداد وجبر نال آزاد ہو کے اپنے وجود وچ داخل ہو رہی اے لیکن اوہدے لئی ضروری اے کہ ایہہ شعلہ آزادی ماند نہ پووے۔ ارمغان حجاز دی اک نظم وچ اوہ کشمیر تے کشمیریاں دی حالت زار دا نقشہ ایہناں لفظاں وچ کھچدے نیں۔
آج وہ کشمیر ہے محکوم و مجبور و فقیر!
کل جسے اہلِ نظر کہتے تھے ایرانِ صغیر!
سینہ افلاک سے اٹھتی ہے آہِ سوز ناک
مردِ حق ہوتا ہے جب مرعوبِ سلطا و امیر
کہہ رہا ہے داستان بیدردی ایام کی
کوہ کے دامن میں وہ غم خانہ دہقان پیر
آہ یہ قومِ نجیب و چرب دست و تر دماغ!
ہے کہاں روزِ مکافات؟ اے خدائے دیر گیر!
حضرت علامہ اقبال دی شاعری دا فیض اے کہ اج کشمیر وچ کشمیری حریت پسند اپنے سراں دے نذرانے پیش کردے ہوئے’ شمع حریت نوں اپنے خون جگر نال روشن کر رہے نیں تے گل لالہ دے مرغزاراں نوں سینچ رہے نیں تے زعفران اوہناں دے کھیتاں توں ابھردی ہوئی خشبوواں شبنم دے موتیاں نال سج دھج کے اوہناں دے مزاراں اتے بکھر رہیاں نیں۔ جنت نظیر کشمیر دے شہیداں دا لہو بڑی چھیتی رنگ لیان نوں اے تے دشمن خونخوار دا خاتمہ ہون نوں اے۔ آزادی کشمیر دا سورج طلوع ہو چکیا اے بس کجھ ای دیر وچ ایہہ سر اتے آ جاوے گا تے پوری وادی نغمہ توحید نال گونج اٹھے گی تے آزادی کشمیر بارے اقبال دا سفنا شرمندہ تعبیر ہووے گا۔ انشاء اللہ