قائددی نظر نال اقبال نوں ویکھو
سیالکوٹ دی دھرتی دے نامور فرزند مولانا ظفر علی خاں نے ارض سیالکوٹ ای وچ جنم لین تے تربیت تے تشکیل پان والی اک عالمگیر شہرت دی حامل شخصیت علامہ اقبال بارے آکھیا سی۔
اقبال جس کا نام ہے وردِ زبانِ خلق
نازاں ہے اُس کی ذات پہ خاکِ سیالکوٹ
لیکن میں اج اپنے قارئین نوں بانی پاکستان قائداعظم محمد علی جناح دی نظر نال وکھانا چاہنا واں۔ 11دسمبر 1944 نوں روزنامہ ڈان وچ قائداعظم دا تھلے دتا بیان شائع ہویا۔”اگرچہ اج اقبال ساڈے وچ موجود نہیں نیں لیکن اوہناں دا غیر فانی کلام ساڈے دلاں نوں گرماندا رہوے گا۔ اوہناں دی شاعری حسن بیان دے نال حسن معنی دی وی آئینہ دار اے۔ ایس عظیم شاعر دا کلام دل تے دماغ وچ پنہاں اوہناں جذبیاں تے احساسات دی عکاسی کردا اے جہناں دا سرچشمہ اسلام دی سروری تعلیم اے۔ اقبال پیغمبر اسلام دے سچے پیروکار سن۔ اوہ اول و آخر مسلمان تے اسلام دے صحیح مفسر سن۔ اک عظیم شاعر تے فلسفی ہون دے نال نال اوہ اک غیر معمولی عملی سیاست دان وی سن۔ اسلام دی اقدار اتے پختہ یقین تے ایمان رکھدے ہوئے اوہناں نے انڈیا دے شمال مغربی تے شمال مشرقی منطقیاں وچ جو تریخی اعتبار نال مسلماناں دے اوطان نیں اک اسلامی مملکت دے قیام دا تصور پیش کیتا سی۔
قائداعظم نے اپنے ایس فرمان وچ جتھے علامہ اقبال دی شاعرانہ عظمتاں دا تذکرہ کیتا اوتھے ایس حقیقت نوں وی بیان کیتا کہ علامہ اقبال نوں اسلامی تعلیمات نال سچی تے گہری عقیدت سی۔ اوہ رسول کریمۖ دے سچے تے وفاکش پیروکار سن تے اسلام اتے اپنے پختہ ایمان دے نتیجے ای وچ علامہ اقبال نے مسلماناں دے اکثریتی صوبیاں وچ اک اسلامی مملکت تشکیل دین دے حق وچ مسلسل آواز بلند کیتی سی۔ قائداعظم دے ایس بیان وچ علامہ اقبال دا تصور پاکستان تے نظریۂ پاکستان دونویں ای موجود نیں۔ قائداعظم نے انڈیا دے شمال مغربی تے شمال مشرقی منطقیاں دا ذکر کر کے مستقبل دے پاکستان دا جغرافیہ وی بیان کردتا تے اسلامی اصولاں اتے اقبال دے غیر متزلزل ایمان دا ذکر کردے ہوئے پاکستان دے نظریے نوں وی دو ٹوک انداز وچ عیاں کردتا سی۔
قرارداد پاکستان توں تن سال پہلاں تے اپنی وفات توں گیارہ مہینے پہلاں 28مئی 1937نوں علامہ اقبال نے محمد علی جناہ دے نام اپنے خط وچ لکھیا سی کہ ”لادین اشتراکیت مسلماناں وچ کدی مقبول نہیں ہووے گی لہٰذا سوال ایہہ اے کہ مسلماناں دی غربت دے مسائل کیویں حل کیتے جان۔ اسلامی قنون دے گہرے تے دقت نظر مطالعہ مگروں میں ایس نتیجے اتے پہنچیا واں کہ جے ایس قنون (نظام) اتے چنگی طرح عمل کیتا جاوے تے گھٹ توں گھٹ ہر شخص لئی حق روزی تے ہو جاندا اے لیکن جدوں تک ایس ملک وچ آزاد مسلم ریاست یا ریاستاں معرض وجود وچ نہیں آ جاندیاں’ اسلامی شریعت دا نفاذ ممکن نہیں”۔
علامہ اقبال دے ایس خط توں ثابت ہوندا اے کہ اوہ اپنی زندگی دے آخری سال تے سخت علالت دے دوران وی جے کسی گل لئی متفکر سن تے مسلماناں لئی اک وکھری تے آزاد مسلم ریاست دے قیام لئی۔ ایہدے نال نال علامہ اقبال نوں مسلماناں دے معاشی مسائل دے حل دے سلسلہ وچ وی گہری دلچسپی تے اوہ اسلامی نظام دے ذریعے ایہناں مسائل نوں حل کرنا چاہندے سن لیکن ایس توں پہلاں اوہ آزاد مسلم ریاست دے قیام نوں انگزیر سمجھدے سن۔ علامہ اقبال دے ایہناں ای خیالات تے نظریات دے کارن 22نومبر1942نوں مسل سٹوڈنٹس فیڈریشن دے کارکناں نال گل بات کردے قائداعظم نے لہور وچ فرمایا کہ ”میں اوس زمانے وچ تن واری پنجاب آیا۔ جے مینوں تسکین ملی تے ایس مرد قلندر دی بارگاہ وچ”۔ قائداعظم علامہ اقبال دے مزار اتے وی گئے تے جدوں اوہناں دی خدمت وچ علامہ اقبال دے کجھ شعر پڑھے گئے تے اوہناں نے فرمایا کہ ”روح مسلمان وچ واقعی اضطراب اے تے انشاء اللہ اسیں اک عظیم الشان تے پاکیزہ انقلاب برپا کرن وچ کامیاب ہوواں گے”۔
قائداعظم دے بقول برصغیر دے مسلماناں وچ اسلام دی عظمت رفتہ دی بحالی لئی جدوجہد کرن دی تحریک عظیم فلسفی تے شاعر علامہ اقبال دی شاعری پاروں پیدا ہوئی۔ قائداعظم نے تحریری طور تے اپنی ایہہ رائے تریخ وچ محفوظ کردتی کہ ”علامہ اقبال دے خیالات مجموعی طور تے میرے تصورات توں ہم آہنگ سن۔ ہندوستان نوں آئینی مسائل درپیش سن۔ اوہناں دے گہرے مطالعہ تے غوروخوض مگروں وی آخرکار اوہناں ای نتائج تک پہنچیا جہناں تک اقبال پہلے ای پہنچ چکے سن۔ ایہہ خیالات وقت گزرن دے نال نال مسلم لیگ دی ایس قرارداد دی صورت وچ ڈھل گئے جو 23مارچ 1940 نوں منظور ہوئی جہنوں ہن قرارداد پاکستان دے نام توں یاد کیتا جاندا اے”۔
اگرچہ علامہ اقبال دی رائے وچ صرف مسٹر جناں ای اوہ شخص سن جہرے برصغیر دے مسلماناں نوں اوس طوفان توں محفوظ رکھ سکدے سن جہڑا 1935 دے حکومت ہند دے آئین دے جلو وچ آن والا سی لیکن قائداعظم دی نظر وچ علامہ اقبال اوہ مدیر سیاست دان سن جہناں نے برصغیر دے مسلماناں دے مستقبل نوں محفوظ کرن لئی اک واضح تے صحیح رستہ وکھایا سی تے اوہ رستہ سی مسلماناں دے پنج اکثریتی صوبیاں وچ مسلماناں دی اپنی حکومت دا۔ قائداعظم نے قرارداد پاکستان دی منظوری مگروں اپنی بے پایاں خوشی دا اظہار کردے ہوئے کہیا سی ”اج جے اقبال زندہ ہوندے تے اوہ بوی بے پناہ خوش ہوندے کیوں جے اسیں بالکل ویسا ای کیتا اے جہدی اوہ ساڈے کولوں خواہش رکھدے سن”۔
قائداعظم دا ایہہ نقطۂ نظر سی کہ ہر عظیم تحریک دے پچھے اک فلاسفر ہوندا اے تے علامہ اقبال مسلماناں دی نشاة ثانیہ دے فلسفی سن۔ مسلماناں دا بطور قوم دوبارہ عروج علامہ اقبال دا اوہ سفنا سی جہڑا آخر کار قیام پاکستان دی صورت وچ برصغیر دے مسلماناں دی منزل قرار پایا۔
علامہ اقبال دے مقام تے مرتبہ نوں صحیح طور تے سمجھن لئی ایس مختصر تحریر دے اخیر وچ میں قائداعظم دے اوس فرمان دا حوالہ دینا چاہنا واں جہدا اظہار اوہناں نے 25مارچ 1940نوں لہور وچ کیتا سی۔ ”اج میرے کول سلطنت نہیں اے لیکن جے سلطنت مل جاوے تے اقبال تے سلطنت وچوں کسی اک نوں منتخب کرن دی نوبت آوے تے میں اقبال نوں منتخب کراں گا”۔
