دلیل، تحمل تے برداشت توں عاری ہوندا معاشرہ

سیاسی مخالفت اینی ودھ چکی اے کہ ہن اوہ مخاصمت دے کدھرے اگلے درجے تے اپڑ کے ذاتی دشمنی وچ بدل چکی اے۔ ایس ذاتی دشمنی نے سب توں پہلاں سچائی نوں قتل کیتا اے تے ہن ہر فریق اپنے آپ وچ حاجی ثناء اللہ اے تے فریق مخالف راندہ درگاہ۔ مخالف نوں مخاطب کرن لئی نام بے معنی ہو چکے نیں تے اپنے دتے ہوئے ناواں دا چلن اے۔ سلیکٹڈ، امپورٹڈ، یوتھیا، پٹواری، فتنہ، چور، ڈاکو تے ایسے قبیلے دے نام زبان زدعام نیں۔ تحمل، بردباری، اخلاقیات، برداشت مروت تے جیویں بالکل ای رخصت ہو گئی اے۔
اللہ بخشے ابا جی نوں، الیکشن دے موقے تے بڑی واری انج ہویا کہ میں تے اوہ اک ای سواری تے بہہ کے پولنگ سٹیشن جاندے تے وکھرے وکھرے امیدواراں نوں ووٹ پاندے۔ پولنگ والے دن توں پہلاں گھر وچ درجناں واری سیاسی بحث ہوندی۔ سیاسی پارٹیاں تے امیدواراں دے بارے گل بات ہوندی تے اختلاف رائے تے معمول دی گل سی پر مجال اے کدی آواز حد ادب توں اچی گئی ہووے تے کدی کوئی سیاسی بحث بدمزگی تے ختم ہوئی ہووے۔ دلیل، تحمل، ادب تے تمیز دا دامن کدی ہتھوں نہ چھٹیا تے ایس بحث توں ہر واری نہ سہی، پر کئی واری انج ہویا کہ اسیں باپ بیٹے نے اپنے سیاسی موقف نال رجوع کیتا۔ دلیل، ثبوت تے سچائی نوں منیا تے دوجے دے موقف نال اتفاق کیتا۔ ایس صحت مند سیاسی رویے دا سارا کریڈٹ اباجی مرحوم نوں جاندا اے کہ اوہ اوس نسل تے جنریشن نال تعلق رکھدے سن جو گل نوں دلیل توں ودھ جھڑکاں راہیں منوان تے یقین رکھدی سی تے بحث نال قائل کرن دی تھاں اپنے پدرانہ اختیارات نوں ورتدی سی۔ اباجی مرحوم اوسے جنریشن دے خالص نمائندے سن جو اکثر اوقات بلاوجہ جھڑکاں دین وچ کوئی حرج نہیں سن سمجھدے پر سیاست، مذہب تے تریخ اجہے موضوع سن جہناں تے بالکل ای وکھووکھ دکھائی دیندے سن۔
اباجی جدوں موڈ وچ ہوندے تے اوہناں نوں صرف اندیشہ یاں شبہ وی ہوندا کہ اوہناں دی گل یاں حکم نال اختلاف دا کوئی پہلو نکل آیا اے تے اوہ اپنا حکم لاگو کرن توں پہلاں اپنا مخصوص جملہ بولدے کہ ”کھوتے دا کیہ کم اے کہ بیڑی نہ چڑھے” ایہ آخری نوٹس ہوندا سی تے ایس جملے نوں سن دے ای سانوں ساریاں دلیلاں’ موقف دی مضبوطی تے حق گوئی دا جذبہ ہو جاندا تے اسیں مکمل سرنڈر کرن وچ ای عافیت سمجھدے۔
کالج تے یونیورسٹی وغیرہ وچ اسیں کردے تے اوہو رہے جو دل کردا سی پر گھر آ کے اسیں اوہناں دیاں جھڑکاں سن دے ہوئے اجہی فرمانبرداری تے تابعداری نال سر ہلاندے کہ اوہناں نوں ساڈی بے گناہی تے معصومیت دا یقین بھاویں نہ آندا پر اوہ سانوں بخش دیندے۔ وڈے بھائی مرحوم طارق محمود خان نوں ابا جی نے آخری چنڈ اودوں ماری جدوں اوہناں دی دھی اوہناں دی جھولی وچ سی تے اوہ اباجی دے غصے توں فوری طور تے ایس لئی بچ گئے کہ اوہناں دی دھی نے ایس افتاد تے گھابر کے زور زور نال رونا شروع کر دتا۔ مینوں وی آخری واری اوہناں نے دور توں جُتی اودوں ماری جدوں اوہ میری وڈی دھی نوں اپنے نال منجی تے بٹھا کے چوری کھلا رہے سن۔ ایہ ساریاں گلاں دسن دا مطلب صرف ایہہ وے کہ تہانوں اندازہ ہو سکے کہ اوہ کس طرح دے زوردار ابا جی سن پر علمی تے سیاسی گل بات وچ اپنا سارا جاہ و جلال اک پاسے رکھ دیندے سن تے بتیری واری انج ہویا کہ میں اپنی دلیل دے جواب وچ اوہناں دے جواب نوں کافی نہ پاندا تے اوہناں نوں اپنے موقف دے حق وچ کسے کتاب دا حوالا دیندا تے اوہ بحث چھڈ دیندے تے کہندے کہ میں ایس کتاب نوں پڑھن دے بعد فیر تیرے نال گل کراں گا۔
بے تکلفی یاں مذاق دا تے سوال ای پیدا نہیں سی ہوندا پر دو تن واقعات اجہے ہوئے کہ اوہناں نے اباجی تے میرے درمیان اک خاص حد تک کھلا ڈلھا پن پیدا کر دتا مینوں یاد اے ذوالفقارعلی بھٹو دا دور حکومت سی جدوں میں پہلی واری دفعہ 144 دی خلاف ورزی کردا ہویا جلوس وچ پھڑیا گیا۔ تھانہ صدر والیاں نے تھوڑی خاطر مدارت حوالات وچ بند کرن توں پہلاں کیتی تے فیر رات دس وجے حوالات چوں کڈھ کے طبیعت نوں کجھ ہور صاف کرن دے بعد کہیا کہ ہن اپنے گھر ٹر جائو۔ حوالات وچ بند کرن توں پہلاں لئی گئی تلاشی دے باوجود شلوار دی جیب وچ دو روپیے بچ گئے ہن باہر نکل کے ایس شش و پنج وچ پے گئے کہ گھر کس طرح اپڑنا اے دو روپیے وچ رکشہ نہیں سی مل سکدا۔ خیر گھر اپڑے تے اباجی نے غصے وچ کہیا تینوں اپنی ڈھٹائی تے شرم آنی چاہیدی اے میں کہیا میں چرس رکھن دے جرم وچ نہیں سی پھڑیا گیا حکومت دے خلاف جلوس کڈھدے ہوئے پھڑیا گیا واں۔ حیران کن طور تے ابا جی اک دم نرم پے گئے تے کہن لگے پولیس نے ماریا تے نہیں؟ ایہ گل سن دیاں ای کمرے تے پین والے لتراں توں ٹیساں اٹھنیاں شروع ہو گئیاں میری عمر ای کنی سی’ سولاں ورھے’ اماں جی خاص کر بھیناں تے بھائی نوں ویکھ کے ساری بہادری تے آکڑ نکل گئی۔ اک دم اکھاں چوں اتھرو آ گئے تے میں کہیا جی’ کافی ماریا اے۔ باقی دو واقعات فیر کدی بیان کراں گا پر ایس ساری تفصیل تے تمہید دا مطلب ایہ سی کہ گھراں وچ سیاسی تے نظریاتی اختلاف کوئی نویں گل نہیں۔٭