حلم و بردباری۔۔۔ اسلامی معاشرے دی پہچان

جہڑا شخص تہاڈے نال بھیڑا سلوک کرے’ تہاڈے اتے ظلم کرے تے تسیں بدلے دی قدرت تے طاقت دے باوجود اوہنوں معاف کر کے درگزر نال کم لوو تے ایہہ حلم اے۔ مطلق طور تے ایہہ انسان دی سب توں افضل تے اعلیٰ خوبی تے کمال اے کیوں جے ایہہ خوبی تے کمال کئی فضائل دا مجموعہ اے جیویں طبیعت وچ ٹھہرائو’ کشادہ دلی ‘ قوت برداشت’ غصے اتے کنٹرول تے وسعت ظرفی۔ ایہہ خوبیاں تے کمالات صرف وفا شعار معززین وچ پائے جاندے نیں تے اوہناں دے امام رسول ہدایت حضرت محمدۖ نیں۔
ایہہ انسان دی سب توں افضل تے اعلیٰ خوبی تے کئی فضائل دا مجموعہ اے۔ رسول ہدایت حضرت محمدۖ نے تبلیغ دین دی راہ وچ تکلیف پہنچان والے ہر انسان کولوں عفو ودرگزر کیتا تے نہایت کشادہ دلی تے وسعت ظرفی نال برداشت کیتا۔آپۖ وچ حلم اپنی خوبصورت ترین شکل وچ موجود سی تے آپ عفوو درگزر دا اعلیٰ نمونہ او۔ آپۖ سارے لوکاں توں ودھ علیم تے بردبار’ کشادہ دل’ نرم خو’ بلند اخلاق تے خاندان نال لطف و کرم کرن والے سن۔ آپۖ نے ظلم کرن والے نوں معاف کیتا۔ محروم رکھن والے نوں نوازیا۔ قطع رحمی کرن والے دے نال صلہ رحمی کیتی۔ بھیڑا سلوک کرن والے نوں معاف کیتا تے اپنے خاص حقوق اتے کدی اصرار نہیں کیتا۔ البتہ اللہ تعالیٰ دے حقوق دا معاملہ ہوندا تے آپ ڈَٹ جاندے۔
آپۖ نے بے ادب تے سخت مزاج پینڈوواں دا سامنا کیتا تے حلم تے بردباری تے عفوودرگزر نال کم لیندے ہوئے اپنے رب دے حکم ترجمہ: (تو (اے نبیۖ) آپ (کافروںنال ) خوبصورت انداز نال درگزر کرو (الحجر15.85) دی تعمیل کیتی۔
نبی کریمۖ برائی دا بدلہ لین دے بجائے عفوودرگزر نال کم لیندے۔ آپۖ اپنی ذات لئی غصے ہوندے نہ ذاتی انتقام لیندے بلکہ جدوں آپۖ نوں غصہ دوایا جاندا تے آپۖ دا حلم ہور ودھ جاندا تے کدی تے آپۖ غصہ دوان والے نوں ہس کے نظرانداز کر دیندے۔ آپۖ حلم دے وصف دی تعریف کردے۔ اوہدے فضائل اپنے صحابہ کرام نوں دَسدے تے حلم اختیار کرن دی ترغیب دیندے۔ آپۖ نے اشج عبدالقیس نوں فرمایا: ترجمہ: بلاشبہ تہاڈے وچ دو خوبیاں ایسیاں نیں جہناں نوں اللہ پسند کردا اے’حلم تے طبیعت وچ ٹھہرائو (صحیح مسلم ‘ الایمان’ حدیث17)
اک بندے نے نبی کریمۖ نوں نصیحت کرن دی درخواست کیتی تے آپۖ نے فرمایا: غصہ نہ کر۔ اوہنے بار بار درخواست کیتی تے آپۖ نے ہر واری فرمایا:غصہ نہ کر (صحیح البخاری الادب’ حدیث 6116)
جدوں آپۖ نوں پتہ چلدا کہ کسے نے آپۖ دی برائی کیتی اے تے آپۖ برائی کرن والے دا نام پچھدے نہ اوہنوں برا بھلا کہندے تے نہ سزا ای دیندے۔ آپۖ فرمایا کردے سن:
ترجمہ: میرا کوئی صحابی کسے دُوجے دی کوئی گل مینوں نہ دسے۔ بلاشبہ میں پسند کرنا واں کہ تہاڈے سامنے آواں تے تہاڈے بارے میرا سینہ صاف ہووے (مسنن ابی دائود الادب’ حدیث:4860)
سیدنا ابن مسعود نے آپۖ نوں دسیا کہ کوئی شخص آپۖ دے بارے ایہہ کہہ رہیا سی تے آپۖ دے چہرے دا رنگ بدل گیا تے فرمایا:
ترجمہ: اللہ تعالیٰ موسیٰ علیہ السلام اتے رحم کرے! یقینا اوہناں نوں ایس توں وی ودھ اذیت دتی گئی مگر اوہناں نے صبر کیتا (صحیح البخاری’ احادیث الانبیا’ حدیث:3405)
بعض یہود نے آپۖ دے نال گستاخانہ رویہ اختیار کیتا۔ مشرکین نے آپۖ دی رسالت’ عزت’ شہرت تے اہل و عیال بارے اذیت ناک گلاں کیتیاں مگر جدوں اوہ پوری طرحاں آپۖ دے قابو وچ آ گئے تے آپۖ نے اوہناں نوں معاف کر دتا۔ اپنے حلم نال عداوت دی اگ بجھا کے اپنے رب دے ایس حکم دی تعمیل کیتی:
ترجمہ: برائی نوں ایس طریقے نال دفع کرو جو احسن ہووے۔ اسیں اوہنوں خوب جاننے آں جہڑا اوہ بیان کردے نیں (المومنون96:23)
بلاشبہ آپۖ دے حلم دے مظاہر سوال کرن والیاں لئی نشان راہ نیں۔ اوہناں دا تذکرہ علمی مجلساں تے دنیا دی درسگاہواں وچ ہوندا رہوے گا تے ایہہ واقعات کتاباں تے تالیفات دی زینت بندے رہن گے۔نبی اکرمۖ دے تحمل تے بردباری دا اک مظہر اوس ویلے سامنے آیا جدوں آپ اہل طائف نوں دعوت توحید دین لئی تشریف لے گئے۔ اوہناں نے نہ صرف انکار کیتا بلکہ آپ نوں اذیت دتی تے اپنے اوباش لوک آپۖ دے پچھے لا دتے۔ اوہناں نے پتھر مار مار کے آپۖ دی ایڑیاں زخمی کر دتیاں جیویں کہ سیدہ عائشہ کولوں مروی اے کہ ر سول اکرمۖ نے فرمایا:
ترجمہ: فیر مینوں پہاڑاں دے فرشتیاں نے آواز دتی تے سلام کیتا۔ فیر آکھیا: اے محمدۖ! اللہ تعالیٰ نے آپ دی قوم ولوں آپ نوں دتا گیا جواب سن لیا اے۔ میں پہاڑاں دا فرشتہ آں تے مینوں آپ دے رب نے آپ دے کول گھلیا اے کہ آپ جو چاہو مینوں حکم دیو۔ جے آپ چاہو تے میں ایہناں دونویں سنگلاخ پہاڑاں نوں چک کے ایہناں دے اتے رکھ دیاں۔ رسول اللہۖ نے اوہنوں فرمایا:
ترجمہ: بلکہ میں ایہہ امید کرنا واں کہ اللہ تعالیٰ اوہناں دی پشتاں توں ایسے لوک پیدا کرے گا جہڑے صرف اللہ دی عبادت کرن گے تے اوہدے نال کسے نوں شریک نہیں ٹھہران گے (صحیح مسلم’ الجہاد والسیر’ حدیث 1795)
انسانی تریخ وچ تسیں کسے ایسے انسان نوں جاندے او جہدے توں اوہدے مخالفاں تے دشمناں نوں تباہ کرن دا مشورہ کیتا جا رہیا ہووے تے ایہہ گل وی یقینی ہووے کہ ا وہدے اک اشارے اتے اوہناں نوں تہس نہس کردتا جاوے گا مگر اوہ کہہ رہیا ہووے: نہیں’ مینوں امید اے کہ اللہ تعالیٰ اوہناں دی پشتاں توں ایسے لوک پیدا کرے گا جہڑے اک اللہ دی عبادت کرن گے تے اوہدے نال کسے نوں شریک نہیں ٹھہران گے۔ ایہہ نبی رحمتۖ دے حلم و بردباری دی اوہ مجسم تصویر اے جہنے تریخ دے سارے بردباراں نوں پچھے چھڈ دتا تے بنی نوع انسان دے علم دی ہر مثال اوہدے اگے ہمیشہ لئی ہیچ رہوے گی۔ جے آپۖ نبی نہ ہوندے تے اینی سخت تکلیفاں تے اذیتاں برداشت نہ کردے۔ بعض اوقات انسان دنیاوی مقصد دے حصول جویں بادشاہت تے سلطنت’ عہدہ تے منصب’ مال و متاع یا شہرت تے ناموری وغیرہ لئی وی اذیتاں برداشت کر لیندا اے مگر آپۖ کسے بادشاہت دے طالب سی نہ مال و دولت تے عزت و شہرت آپۖ دے پیش نظر سی۔
احد دے معرکے وچ نبی کریمۖ دے چاچا سدنا حمزہ تے آپۖ دے سترجاں نثار صحابہ کرام شہید ہوئے۔ مشرکین نے آپۖ دا رباعی دند شہید کردتا۔ آپ دا چہرہ انور زخمی کیتا مگر آپۖ نے ایہہ سب کجھ صبرو تحمل نال برداشت کیتا بلکہ اوہناں لوکاں نوں بددعا دین دے بجائے اوہناں دی ہدایت لئی دعا کیتی۔
آپۖ نے انبیا علیہ السلام دی اقتدا تے پیروی لئی اوہناں دے حلم دے واقعات ذکر کیتے۔ سیدنا ابن مسعود کولوں مروی اے’ ترجمہ: گویا ہن وی میں رسول اللہۖ نوں دیکھ رہیا واں کہ آپ انبیا علیہ السلام وچوں اک نبی دا واقعہ ذکر کر رہے نیں جہناں نوں اوہناں دی قوم نے ماریا تے اوہ اپنے چہرے توں لہو صاف کر رہے سن تے کہہ رہے سن: اے میرے رب! میری قوم نوں بخش دے کیوں جے اوہ جاندے نہیں (صحیح البخاری’ استتاب المرتدین ‘ حدیث:6929)
ایس توں ودھ حلم تے بردباری کیہ ہووے گی تے کیہڑا عفو و درگزر ایس عفوو درگزر دے برابر ہووے گا؟ آپۖ نے تبلیغ دین دی راہ وچ تکلیف پہنچان والے ہر انسان کولوں عفوو درگزر کیتا تے نہایت کشادہ دلی تے وسعت ظرفی نال برداشت کیتا۔ جدوں آپۖ نے سیدنا طفیل بن عمرو دوسی نوں اوہناں دے قبیلے دوس ولوں اسلام دی دعوت دین لئی بھیجیا تے قوم نے اوہناں نوں اذیت دتی تے برا بھلا کہیا۔ سیدنا طفیل رسول اکرمۖ دی خدمت وچ حاضر ہوئے تے عرض کیتا: اللہ دے رسولۖ اوہناں لئی بددعا کرو۔ آپۖ نے ہتھ چک دتے۔سیدناطفیل سمجھے کہ آپۖ قبیلہ دوس لئی بددعا کرن گے۔ ایس بنا تے اوہناں نے کہیا دوس تباہ ہو گئے۔رسول اکرمۖ نے ہتھ چکے تے قبلہ رخ ہو کے انج دعا کیتی: اے اللہ! دوس نوں ہدایت دے تے اوہناں نوں لے آ (صحیح البخاری’ الجہاد والسیر’ حدیث:2937)
ایس دعا دے نتیجے وچ اللہ تعالیٰ نے اوہناں دے دل اسلام وَل پھیر دتے تے اوہ طفیل بن عمرو دسی دے نال وفد دی صورت وچ مدینہ آئے تے ملت اسلامیہ دے عظیم مددگار تے توحید دے علمبردار بن گئے۔ ہن اسیں نہایت عقیدت و احترام تے غوروفکر نال ایس منظر دا جائزہ لیندے نیں جہدے تصور نال اَکھاں بہہ پیندیاں نیں’ روحاں کپ اُٹھدیاں نیں تے زمانہ تھم جاندا اے۔ ایہہ ایسا منظر اے جہنوں گردش ایام وی نہ بھلا سکے گی تے اوہ اے اہل مکہ دے معاملے وچ نبیۖ دے حلم تے برداشت دا منظر! آپۖ فاتحانہ مکہ وچ داخل ہوندے نیں۔ ایہہ فتح تے نصرت تے غلبہ اوہناں لوکاں اتے حاصل ہویا اے جہناں نے آپۖ نوں گالھاں دِتیاں’ برا بھلا کہیا۔ اذیتاںپہنچائیاں’ جنگ کیتی تے شہروں کڈ دتا۔ آپ اک بھاری بھرکم لشکر لے کے اوہناں اتے حملہ آور ہوندے نیں۔وہ آپۖ دے سامنے ہتھیار پا دیندے نیں۔ اوہناں کولوں اسلحہ لے لیا جاندا اے تے اک روایت دے مطابق آپۖ کعبے دے بوہے دا کڑا پھڑا کے فرماندے نیں: تسیں کیہ کہندے او کہ میں تہاڈے نال کیہ سلوک کراں گا؟ اوہناں نے کہیا: آپۖ چنگا ای کرن گے۔ آپۖ کریم ابن کریم نیں۔ ایتھے رکو تے چشم تصور نال ایس منظر نوں ویکھو کہ امام اعظم تریخ دی سب توں وڈی معافی دا اعلان کردے نیں۔ ایہہ ایسا رلا دین والا منظر اے کہ ا کھان تھمدیاں ای نہیں۔ آپۖ اعلان کردے نیں:
اج تہاڈے اتے کوئی گرفت نہیں۔ اللہ تہانوں معاف کرے تے اوہ سب رحم کرن والیاں توں ودھ کے رحم کرن والا اے۔ جائو’ تسیں سارے آزاد ہو (السنن الکبریٰ للبیہقی’ حدیث18276)
ایہہ نیں آپۖ دی خوبیاں تے شمائل تے اخلاق! تے آپۖ دا ایہہ اخلاق کیویں نہ ہووے کہ اللہ تعالیٰ نے آپۖ ای تے ایہہ آیت نازل کیتی اے:
ترجمہ: تے غصہ پی جان والے تے لوکاں نوں معاف کر دین والے نیں تے اللہ نیکوکاراں نوں پسند کردا اے (آل عمران 134:3)
آپۖ نے ایہہ آیت ساڈے تک اپنے قول و فعل تے حال توں پہنچائی اے تے آپۖ ای اتے ایہہ فرمان وی نازل ہویا:
آپ اوہناں کولوں درگزر کرو تے نیک کم دا حکم دیو تے جاہلاں کولوں کنارہ کرو (الاعراف 199:7)
ایہہ اک آیت ای عالمی اخلاق دے دستور تے انسانی شرف دے میثاق لئی کافی اے۔ انسانیت ایہناں ربانی تعلیمات تے محمدۖ دی سنتاں دے نفاذ دے بعیر سعادت نہیں پا سکدی۔ ایہہ عمدہ صفات تے معززین والی خوبیاں صرف آپۖ دی معطر سیرت تے خشبو دار اخلاق ای توں سکھیاں جا سکدیاں نیں۔
درودوسلام ہووے کائنات دے سب توں عظیم بردبار تے سب توں ودھ کے عفوودرگزر کرن والے اتے! اسیں گواہی دیندے آں کہ انسانیت دی تریخ وچ سب توں ودھ غصہ پی جان والے تے چنگے تے عمدہ اخلاق دے امام محمدۖ ای نیں۔ آپۖ ہر قابل تعریف عادت وچ سب توں اگے نیں۔ اسیں ایس گل دی وی گواہی دینے آں کہ ساڈے نبی کریمۖ وچ ہر اوہ خوبی موجود اے جو رب العالمین نوں پسند اے’ ایس لئی تسی وی اپنے نبیۖ دا اخلاق تے کردار اپنا کے اللہ دے محبوب تے ولی بن جائو۔ جے تسیں چاہندے او کہ اللہ تعالیٰ بغیر لشکراں دے تہاڈی مدد کرے تے بغیر خاندان دے آپ دی حمایت کرے تے حلم و بردباری نوں لازم پھڑو۔