جدیدٹیکنالوجی تے بالاں دی تربیت

چار سالہ بچے ٹام نوں زور دی بھک لگی ہوئی سی۔ کافی دیر تک اوہنوں کھان نوں کجھ نہیں ملیا۔ گھر وچ ٹہلدے ٹہلدے اچانک اوہنوں ڈریسنگ ٹیبل اتے ماں دا موبائل فون نظر آیا۔ا وہنے موبائل چکیا تے اک مخصوص ایپ نوں اوپن کیتا جتھے لذیذ چیزاں دی تصویراں سن۔ اوہدی بھک ہور ودھ گئی۔ اوہنے چھیتی چھیتی کجھ تصویراں نوں سلیکٹ کیتا تے فیر موبائل واپس اپنی جگہ اتے رکھ دتا۔ کجھ ای دیر لنگھی سی کہ گھر دی گھنٹی وجی۔ ماں نے باہر جا کے ویکھیا تے اوہ میکڈونلڈ دا ڈلیوری بوائے سی۔ رائیسہ نے نہ سمجھن والی نظراں نال منڈے نوں ویکھیا تے اوہ بولیا: میڈم تہاڈا آرڈر… لیکن میں تے کوئی آرڈر نہیں دتا’ رائیسہ نے جواب دتا۔ آرڈر تہاڈے ای نمبر تے لوکیشن توں آیا اے۔ تسیں چیک کرو۔ رائیسہ نے اپنا موبائل ویکھیا تے اوہنوں حیرت دا جھٹکا لگیا۔ آرڈر واقعی اوہدے نمبر توں کیتا گیا سی تے آرڈر وی معمولی نہیں بلکہ کافی بھاری بھرکم۔ یعنی 400ڈالرزدا۔ رائیسہ صورتحال نوں سمجھ گئی۔ اوہنے ڈلیوری بوائے دا شکریہ ادا کیتا تے اندر لیا کے پیکنگ کھولی تے اوہدے وچ مختلف قسم دے برگرز’ فرنچ فائز’ ملک شیک’ جوس تے کیچپ دے کجھ اضافی پیکٹ وی سن۔
دراصل ٹام نے کئی واری اپنی ماں نوں آن لائن کھانا آرڈر کردے ویکھیا سی تے ایہہ چیز اوہدے دماغ وچ محفوظ ہو گئی سی۔ ہن جدوں اوہنوں بھک لگی’ کھان نوں کوئی شے نہیں سی تے ماں وی گھر وچ مصروف سی تے اوہنے ایہہ طریقہ اختیار کیتا تے کجھ ای دیر وچ کھان دی کافی ساری چیزاں گھر پہنچ گئیاں۔ رائیسہ نے اضافی چیزاں ضائع ہون توں بچان لئی اپنے پڑوسیاں وچ تقسیم کیتیاں تے ہسدے ہوئے اوہناں نوں اپنے پتر دا کارنامہ وی دَسدی رہی۔
اج کل دے دور وچ کوئی گھر ایسا نہیں جہڑا ٹیکنالوجی دے آلات توں خالی ہووے۔ اسیں چاراں پاسوں ایہناں آلات وچ گھرے ہوئے آں تے ایسے کئی واقعات رونما ہو چکے نیں جہناں وچ بالاں نے گھٹ عمری دے باوجود ٹیکنالوجی دا استعمال کیتا تے بڑی دلچسپ صورتحال بنی۔ مثبت استعمال یا اتفاق دی حد تک تے ایہہ چیز ٹھیک اے لیکن دُوجے پہلو توں جے ایہدا جائزہ لیا جاوے تے ایہدے بڑے منفی نتائج وی نکل رہے نیں۔ ایہہ اک حقیقت اے کہ ٹیکنالوجی ساڈی زندگی وچ شامل ہو چکی اے تے ایہدی وجہ نال اک پاسے جے ساڈا اپنا طرز حیات تبدیل ہو چکیا اے تے دوجے پاسے وی ایہدی زد توں محفوظ نہیں رہے۔ اج اک سال دا بچہ وی موبائل ویکھ کے روندے روندے ہسن لگدا اے۔ اوہ فیڈر وی اوہدوں پیندا اے جدوں اوہدے سامنے کارٹون چل رہے ہون۔ ٹچ سکرین دا مزہ اوہ وی لے چکیا اے تے اوہنوں کجھ سمجھ آندی ہووے یا نہ آندی ہووے لیکن سکرین اتے ٹچ ضرور کردا اے۔ کجھ وڈے بچے گیماں دے شوقین نیں تے ایس حد تک دیوانے نیں کہ گیماں کھیڈن دے دوران اوہ آسے پاسے توں بالکل بے نیاز ہو جاندے نیں تے روٹین دے مطابق جے اوہناںنوں موبائل نہ لبھے تے اوہ پورا گھر سر اتے چک لیندے نیں۔
بطور والدین سانوں ایس گل نوں تسلیم کرنا ہووے گا کہ اج دی نسل پرانی نسل توں بالکل وکھری اے۔ ڈیجیٹل میڈیا دی ترقی نے اج دے بالاں دی سمجھ بوجھ تے چیزاں دی سلیکشن نوں انتہائی تیز کردتا اے جہدے توں دو چیزاں بہت زیادہ متاثر ہوئیاں نیں۔ بچیاں دے احساسات تے اوہناں دا قوت فیصلہ۔ سوشل میڈیا دی فرضی دنیا وچ رہن دی وجہ نال اوہناں دے حقیقی دنیا دے احساسات کمزور ہوندے جا رہے نیں۔ چنانچہ اج اوہ رشتیاں نوں اینی اہمیت نہیں دیندے جنا سوشل میڈیا دے دوستاں نوں دیندے نیں۔ مختلف قسم دے اشتہارات ویکھ ویکھ کے اوہ وی راتوں رات امیربننا چاہندے نیں تے ایس وجہ نال اک غیر محسوس طریقے توں اوہ مادہ پرستی دے دائرے وچ داخل ہو جاندے نیں۔ اوہ لوکاں نال ملن تے گھر والیاں دے نال بیٹھن دی نسبت ڈالر کمان نوں ترجیح دیندے نیں۔ اک ای نکڑے بیٹھے رہن دی وجہ نال اوہ معاشرے توں کٹدے جا رہے نیں تے اوہناں دا سوشل سرکل نہ ہون دے برابر رہ گیا اے۔
دوجی شے فیصلہ (انتخاب) اے۔ اج دو سال دا بچہ وی یوٹیوب اتے اپنی مرضی دی چیزاں کڈدا تے ویکھدا اے جد کہ دوجے پاسے ایسی گیماں موجود نیں جہناں وچ اک بٹن دبان نال زمین وچ درخت لگ جاندا اے۔ دُوجا بٹن دبان نال اوہدے پتے نکل آندے تے تیجے بٹن تے اوہدے وچ پھل وی لگ جاندا اے۔ ہن ایہہ دراصل ٹیکنالوجی دی سپیڈ اے جہنوں نویں نسل زندگی دی سپیڈ سمجھ لیندی اے تے فیر حقیقی دنیا وچ جدوں کم اینی تیزی نال نہیں ہوندے تے اوہ چڑچڑے ہو جاندے نیں تے جذباتی صدمے دا شکار ہو کے معاشرے توں کٹ جاندے نیں۔
حقیقت تاں ایہہ ہے کہ زندگی اینی آسان نہیں اے۔ ایہہ لما سفر اے جہدے وچ انسان نوں صبرتے تحمل نال کم لینا ہوندا اے تے بہت ساری چیزاں نوں برداشت کرنا ہوندا اے۔ فطرت وچ موجود ساری چیزاں اک پراسس توں لنگھ کے پوری ہوندیاں نیں تے صبر پاروں ای پائیدار بندیاں نیں۔ ٹیکنالوجی پاروں اج دا بال ہر چیز توں باخبر ہون دا دعویٰ تے کردا اے لیکن المیہ ایہہ ہے کہ اوہدا ایہہ دعویٰ سطحی نوعیت دا اے۔ اوہدے وچ گہرائی نہیں اے کیوں جے چیزاں نوں گہرائی وچ سمجھن لئی صبر چاہیدا اے جہڑا کہ اج دی نسل دے کول ہے ای نہیں۔
تے فیر اج دی نسل نوں ڈیل کیویں کیتا جاوے۔ ایہہ اک نازک ترین مسئلہ اے۔ صورتحال کجھ انج اے کہ والدین اک سرے اتے کھڑے نیں تے نویں نسل دُوجے سرے اتے۔ والدین جے اپنی رائے تے سوچ بچیاں اتے تھوپنا چاہن تے گل وگڑ سکدی اے تے بجائے فیدے دے نقصان ہو سکدا اے۔ دوجے پاسے جے نویں نسل نوں کھلا چھڈ دتا جاوے فیر وی بھٹکن دا پورا امکان اے لہٰذا والدین نوں انتہائی احتیاط دے نال قدم چکنا ہووے گا تے بالاں نوں محبت دی زنجیر نال بنھ کے اوہناں دی تربیت کرنی ہووے گی۔
تربیت دے سلسلے وچ پہلی چیز گھر دا اوہ ماحول اے جہڑا والدین نے برقرار رکھیا ہوندا اے۔ والدین دی ذات وچ جے صبر تے تحمل تے سمجھداری موجود اے’اوہ جذباتی کمزوری دا شکار نہیں’ اوہ معمولی گل اتے آپے توں باہر نہیں ہوندے تے اوہناں دا اللہ دی ذات اتے مکمل یقین اے تے فیر ایہہ چیزاں ہولی ہولی بالاں دی ذات وچ وی اتردی جاندیاں نیں تے اوہ بیرونی دنیا وچ ہزار خطریاں تے چیلنجاں دے باوجود مشکلاںدا شکار نہیں ہوندے۔
دُوجی اہم چیز’ والدین دا خود نوں سمجھنا: تسیں اپنے بچپن نوں یاد کرو کہ تسیں کس طرحاں دے جذبات توں لنگھے سو۔ آئس کریم تہانوں وی پسند سی’ چاکلیٹ لئی تسیں وی روندے سو۔ بھین بھراواں دے نال تسیں وی لڑدے سو’ شور وی کردے سو’ چیزاں وی توڑدیندے سو تے لک کے گھروں باہر نکلن دی کوشش وی کردے سی۔ تسیں سوچو کہ اوہ کیہڑے موقعے سن جتھے واقعی تہاڈی غلطی سی تے کتھے والدین دی کمزوری۔ جے تہانوں لگے کہ تہاڈے والدین کسے مقام اتے غلط فہمی دا شکار ہوئے تے اوہناں نے ایسا قدم چکیا سی جہڑا کہ ٹھیک نہیں سی تے اپنے بالاں دی تربیت وچ تسیں ایسی غلطی نہ دہرائو۔ تہاڈا بچہ کوئی غلطی کردا اے تے فوری ردعمل دین توں خود نوں روکو’ سوچو کہ مینوں اک سمجھدار انسان دے طور تے کیہ کرنا چاہیدا اے۔ خود نوں جذباتی کیفیت توں کڈو تے عقلی بنیاد اتے فیصلہ کرو۔
تیجی اہم چیز’ گل بات تے بالاں نوں سننا: بدقسمتی ایہہ اے کہ اج اسیں اپنے فیس بک دے پنج ہزار دوستاں نال تے رابطے وچ ہونے آں لیکن اپنے گھر وچ اک دوجے توں بے خبر ہونے آں۔ ایہہ گل ہمیشہ یاد رکھو کہ تہاڈے تے بچیاں وچ خلیج نہیں ہونی چاہیدی۔ گل بات کرو جہدا فیدہ ایہہ ہووے گا کہ تسیں اوہناں دی شخصیت’ اوہناں دے مزاج’ رجحان تے پسند یا ناپسند توں واقف ہو جائو گے۔ والدین دے نال تسیں اک سہولت کار وی بنو گے تے اوناں دے سفنیاں نوں پورا کرن وچ اوہناں دی مدد کرو گے۔
چوتھی چیز’ بالاں دے جذبات نوں سمجھنا: ایہہ بہت ضروری اے۔تہاڈا بچہ جے کسی ایسی چیز دا مطالعہ کر رہیا اے جہڑی اوہدے لئی ٹھیک نہیں تے تسیں فوری طور تے اوہدی گل دا انکار نہ کرو۔ تسیں آکھو کہ پتر! ایس ویلے تہانوں آئس کریم چاہیدی اے نا مینوں پتہ اے کہ تہاڈا آئس کریم کھان نوں بہت دل کر رہیا اے۔میں تہاڈے جذبات تے احساسات نوں سمجھنا واں۔ ایہدے مگروں تسیں اوہناں دے نال سمجھوتہ کر سکدے او جہدے توں سپ وی مر جاوے تے لاٹھی وی نہ ٹٹُے لیکن جے تسیں فوری طور تے اوہناں دی گل منن توں انکار کیتا تے ایہہ چیز اوہناں دی شخصیت وچ اک خلا پیدا کردیندی اے۔ اوہ احساس کمتری وچ مبتلا ہو سکدے نیں یا فیر ضد وچ آ کے کسے وی قیمت تے اوہ چیز حاصل کرن دی کوشش کر سکدے نیں تے ایہہ طریقہ یقینی طور تے نقصان دہ ہووے گا۔
پنجویں چیز’ بے جا سختی تے مار توں گریز: یاد رکھو جہڑے والدین مار دا طریقہ اپناندے نیں تے اوہدا مطلب ایہہ اے کہ اوہناں دی ذات وچ کوئی نفسیاتی کمزوری اے تے اوس محرومی نوں پورا کرن لئی اوہ مار دا سہارا لیندے نیں۔ جے تہاڈارویہ بالاں دے نال سخت اے تے اویہدا مطلب ایہہ اے کہ تسیں تے تہاڈے بچے اک ذہنی سطح اتے نہیں نیں۔ تہاڈی سختی دی وجہ نال اوہ وقتی طور تے ٹھیک تے ہو سکدے نیں لیکن جدوں وی اوہ تہاڈی نظراں توں اوجھل ہون گے تے دوبارہ اپنی اصلیت اتے آ جان گے۔ دوجی گل ایہہ اے کہ جے تہاڈے تے بالاں وچ خلا موجود اے تے اوہنوں کوئی وی دوجا فرد بڑی آسانی نال پر کر سکدا اے۔ فیر بچہ اوہو سکھے گا جو اوہ اوہنوں سکھائے گا’ اوہو کرے گا جو اوہنوں دَسے گا تے اوہدی سوچ اوہ ہووے گی جیویں اوہ فرد اوہدی ذہن سازی کرے گا۔ مختصر ایہہ کہ تہاڈا بچہ تہاڈے ہتھ توں نکل چکیا ہووے گا۔
چھیویں چیز’ بالاں کولوں بے جا امیداں تے توقعات: سانوں ایس گل نوں وی تسلیم کرنا ہووے گا کہ ہر بچہ ٹاپ نہیں کر سکدا۔ جدوں وی بچیاں اتے والدین دی امیداں دا پریشر ودھدا اے تے اوہ راہ فرار اختیار کرن تے مجبور ہو جاندے نیں تے تہاڈی اطلاع لئی عرض اے کہ اج تعلیمی اداریاں وچ آئس نشے بارے سرعام گل ہو رہی اے کہ ایہدے توں سٹریس وی گھٹ ہوندا اے تے نمبر وی بوہتے آندے نیں۔ یاد رکھو کہ آئس اک یقینی موت اے۔ مینوں تے تہانوں فٹ پاتھ اتے جہڑے لوک بے سدھ پئے نظر آندے نیں ایہہ لوک مریخ توں نہیں آئے بلکہ تحقیق کیتی جاوے تے پتہ چلے گا کہ کجھ مہینے پہلے ایہہ کسی کالج’ یونیورسٹی دے طالبعلم رہے ہون گے۔ زندگی دھپ چھاں دا کھیڈ اے۔ تلخ تے شیریں یاداں دا مجموعہ اے تے ٹھوکر کھا کے ڈِگنا تے دوبارہ کھڑے ہون دی اک لمی ریس اے۔ ایہدے وچ ہمیشہ کامیابیاں نہیں ملدیاں’ اپنے بالاں دے دماغ وچ صرف کامیابی دے سفنے نہ پائو بلکہ اوہناں نوں نکامی نال وی متعارف کروائو تے اوہناں نوں دسو کہ ز ندگی وچ نکامی دا سامنا کرنا پووے گا لیکن ایہدا مطلب ایہہ ہرگز نہیں کہ زندگی ختم ہو گئی بلکہ ڈِگ کے دوبارہ اٹھنا اے تے اک نویں لگن دے نال اگے ودھددے جانا اے۔