عالمی ماحولیاتی کانفرنس تے پاکستان
محمد سلمان خان
ایہہ دسن دی لوڑ نہیں کہ پچھلے 12مہینیاں وچ کرہ ارض نوں کیسی کیسی آفتاں دا سامنا کرنا پیا اے۔ خواہ اوہ پاکستان وچ آن والے سیلاب ہون یا چین توں یورپ تک قیامت خیز گرمی دی لہر یا سمندری طوفان ‘ سانوں ایہہ سمجھن دی لوڑ اے کہ ا یسا کیوں ہو رہیا اے؟ درجہ حرارت وچ وادھے نے پوری دنیا نوں تباہی دے کنڈے اتے لیا کھڑا کیتا اے۔ اوہ ترقی یافتہ ملک جہڑے ماحول نوں آلودہ کر رہے نیں’ اوہناں نوں ماحولیاتی آلودگی نوں کنٹرول کرن لئی سب توں ودھ کردار وی ادا کرنا چاہیدا اے۔ ماحولیاتی تبدیلی دے اثرات توں اوہ ملک وی متاثر ہون گے جو ماحول نوں آلودہ کرن وچ بہت گھٹ حصہ رکھدے نیں۔ رپورٹاںدے مطابق فضا وچ شامل ہون والی کاربن ڈائی آکسائیڈ وچ پاکستان دا حصہ 0.1فیصد توں وی گھٹ اے لیکن اوہدا ایہہ مطلب نہیں کہ ماحولیاتی تبدیلی دے اثرات ایتھے مرتب نہیں ہون گے۔
موسمیاتی تبدیلی دے بارے بیشتر پاکستانی ایہہ سمجھدے نیں کہ ا یہہ شاید مغربی ملکاں دا مسئلہ اے تے اسیں ایس توں محفوظ نیں۔ ساڈے ملک وچ وی ماحولیاتی تبدیلی ایسے طرح کارن نقصان اے جیویں مغربی ملک وچ اے۔ انگلینڈ وچ اس سال درجہ حرارت 40ڈگری سنٹی گریڈ تک جا پہنچیا جو اوتھوں دے مکیناں لئی انتہائی تکلیف دہ سی۔ پاکستان وچ گھٹ ہوندی بتدریج برفباری’ دریاواں وچ پانی دی کمی تے موسم سرما دے دورانیہ دا گھٹ ہو جانا جو شاید عام بندے لئی باعث تعجب نہ ہووے لیکن ماہراں دے نزدیک انتہائی پریشان کن ا ے۔
موجودہ صنعتی ترقی دے دور وچ کرہ ارض دے درجہ حرارت وچ دو ڈگری سینٹی گریڈ دا وادھا ہویا اے جہنے ماحولیات اتے انتہائی منفی اثر پایا اے۔ کاربن ڈآئی آکسائیڈ تے میتھین گیسز دی وجہ نال درجہ حرارت وچ وادھا ہویا۔
گرین ہائوسز توں خارج ہون والی گیساں نے فضا وچ کاربن ڈائی آکسائیڈ وچ حد درجہ وادھا کیتا۔ اوہدے وچ ترقی یافتہ ملکاں دا وڈا حصہ اے۔ کوئلہ تے دوجے فیول دے استعمال دی وجہ نال وی کاربن ڈائی اکسائیڈ تے میتھین گیساں وچ وادھا ہویا۔ ماہرین دے نزدیک سب توں اہم مسئلہ اے کہ کسی طرح درجہ حرارت نوں ہور ودھن توں روکیا جاوے تے فیر مرحلہ وار کوشش کر کے درجہ حرارت نوں دو درجہ گھٹ کر کے ماحولیات وچ در آئی تبدیلی نوں ختم کیتا جاوے۔
لیکن کیہ ایسا ممکن اے؟ کیہ اوہ ترقی یافتہ ملک دنیا نوں اعتماد دے سکن گے تے کیہ اوہ اپنی صنعتی عوامل وچ تبدیلی لیا کے اوہناں گیساں دا اخراج روکن دے متحمل ہو سکن گے۔ بظاہر ایسا ممکن نظر نہیں آندا کیوں جے ماحولیاتی تبدیلی اتے دو درجن توں ودھ ہن تک دی کانفرنساں وچ نشستند’ گفتند’ برخساتند دے علاوہ کجھ نہیں ہویا۔ کسی ترقی یافتہ ملک نے اجے تک کوئی قابل ذکر کم نہیں کیتے فیر کس طرح اوہناں توں ہور توقع کیتی اج سکدی اے؟پاکستان اتے ماحولیاتی تبدیلی دے انتہائی برے اثرات مرتب ہوئے نیں۔ شدید سیلاب نے پہلے توں معیشت دی بدحالی دے شکار پاکستان دا لک توڑ دتا اے۔ 30ارب ڈالر توں ودھ معاشی دھچکے دے اثرات کنے سال تک رہن گے؟
اقوام متحدہ دے سیکرٹری جنرل نے پاکستان نوں قرضیاں وچ ریلیف دین تے بھرواں امداد دین دی سفارش کیتی اے۔ امداد یا قرضیاں وچ ریلیف حاصل کرن دے علاوہ کیہ سانوں ایہہ سوچن دی لوڑ نہیں اے کہ کیویں اسیں اپنے آبی مسائل نوں درپیش جیلنجاں دے حل لئی اپنے وسائل بروئے کار لیا سکدے نیں؟ ایس مقصد لئی ساڈی سیاسی قائدین تے مقتدر اداریاں نوں سیاست توں باالتر ہو کے قومی مفادات نوں ترجیح دینا ہووے گی۔
پاکستان وچ حالیہ سیلاب دا جائزہ لیتا جاوے تے انج محسوس ہوندا اے کہ موسمیاتی تبدیلی دے آثار پاکستان وچ مثبت تبدیلی لیا سکدے نیں۔ حالیہ سیلاب وچ قریباً30ملین ایکڑ فٹ پانی سمندر دی نذر ہو گیا اے۔ کئی علاقیاں وچ اجے تک سیلابی پانی کڈیا نہیں جا سکیا۔ جے سیلابی پانی لئی ڈیم بنائے ہوندے تے 20ورھیاں پہلاں واپڈا دے بنائے گئے وژن 2025 اتے عمل کیتا جاندا تے موجودہ سیلابی پانی نوں قابل استعمال بنایا جا سکدا سی جہدے توں پاکستان وچ کئی سال تک پانی دی قلت دا شائبہ تک نہیں ہوندا بلکہ اوس سیلاب توں جہڑا30ارب ڈالر دی قومی معیشت دا نقصان ہویا اے۔ اوس توں وی بچیا جا سکدا سی۔ہن وی ویلا اے کہ ساڈے سیاسی قائدین اپنی سوچ وچ تبدیلی لیائو تے آبی وسائل بروئے کار لیان لئی اک اک قطرے نوں محفوظ بنان لئی سارے ممکنہ ڈیم تعمیر کرن وچ حائل ساری رکاوٹاں دور کرن تے پاکستان بآسانی واٹر سٹریس ملکاں دی لسٹ توں نکل سکے گا۔
سیلاباں تے شدید بارشاں دی وجہ نال صوبہ سندھ تے بلوچستان دے کئی علاقیاں موجودہ سیلابی پانی دی وجہ توں کئی علاقیاں وچ ربیع دی کاشت وی نہیں ہو سکی اے۔ کئی پنڈاں دی بستیاں’ سکولاں تے ہسپتالاں توں سیلابی پانی دا نکاس ممکن نہیں ہو سکیا اے جہدی وجہ نال زندگی دے روزمرہ امور چلان وچ انتہائی مشکلات پیدا ہو رہیاں نیں۔ پلاں تے دوجے امور لئی جان والے پلراں دی بورنگ مشیناں دے ذریعے چھ فٹ نوں زیرزمین بور کر کے چھ فٹ قطر دے 15توں 20فٹ گہرے چھوٹے چھوٹے کھوہ بآسانی بنائے جا سکدے نیں جہدے توں اوہناں جگہاں دے پانی دا فوری نکاس ممکن ہو سکدا اے۔ ایس طرحاں دی صرف اک سو بورنگ مشیناں توں سندھ تے بلوچستان وچ زندگی اک واری فیر چالوں کیتی جا سکدی اے۔ سانوں چاہیدا اے کہ اسیں اپنے وسائل بروئے کار لیاندے ہوئے اپنے مسائل دا حل تلاش کرن۔
