ڈاکٹرسر علامہ محمد اقبال۔۔۔۔1877توں 1938ئ

ڈاکٹر سر علامہ محمد اقبال 9نومبر 1877ء نوں گلی وہاب پورہ، محلہ کشمیریاں سیالکوٹ وچ شیخ نور محمد ہوراں دے گھرپیدا ہوئے۔ ماپیاں نیں ایہناں دا ناں محمد اقبال رکھیا۔ مڈھلی تعلیم مولانا غلام حسن ڈھکی شوالہ والیاں کولوں حاصل کیتی، فیر مولاناسید میر حسن دے اصرار تے ڈاکٹر صاحب نوں سید ہوراں کول گھلیا جان لگ پیا۔ ڈاکٹر صاحب،مولانا میرحسن دی ڈیوڑھی وچوں جدید تعلیم وی حاصل کرن لگ پئے۔ایہناں ایتھوں اردو، فارسی تے عربی زبان تے صرف و نحو پڑھیا۔ایس توں بعد اسکاچ مشن سکول وچ داخل ہوئے تے ایسے سکول وچوں 1893ء وچ میٹرک دا امتحان پاس کیتا تے 1895ء وچ ایف اے دا امتحان وی ایسے انٹر سکول وچوں پاس کیتا۔بعد وچ ایسے سکول دا ناں مرے کالج سیالکوٹ رکھیا گیا۔ ایسے لئی کجھ محققاں نے لکھیا اے پئی اوہناں ایف اے مرے کالج توں پاس کیتا سی۔ بی اے گورنمنٹ کالج لاہور توں 1898ء وچ انگریزی، فلسفہ تے عربی ورگے مضمون رکھ کے پاس کیتا۔ عربی واسطے اورینٹل کالج جاندے تے مولانا فیض الحسن سہارنپوری کولوں فیض حاصل کر دے۔ فلسفے وچ ایم اے 1899ء وچ ایسے کالج توں کیتا تے پنجاب وچ پہلی پوزیشن حاصل کیتی۔ وچلی گل ایہہ وے پئی اوس سال صرف تن پڑھیاراں نے فلسفے وچ داخلہ لیا سی تے صرف ڈاکٹر صاحب پاس ہوئے سن۔ ایس لئی اول پوزیشن وی ایہناں دے حصے وچ آئی۔
خواجہ اعجاز بٹ دس دے نیں جے جدوں ڈاکٹر صاحب نوں پروفیسر چنیا گیا تے اودوں پروفیسر دی تنخواہ 150روپے سی۔ ڈاکٹر صاحب نے آکھیا”میں تے550توں گھٹ نئیں لینے”۔ ایہہ معاملہ ملکہ برطانیہ دی پریوی کونسل نوں گھل دتا گیا۔ اوتھوں منظوری لئی گئی۔ منظوری دی چٹھی اُتے اوس ویلے دے ڈی پی آئی نے لکھیا سی پئی ایس چٹھی نوں مثال نہ بنایا جائے ایہہ صرف ایہناں (ڈاکٹر علامہ محمد اقبال) ہوراں لئی اے۔ ڈاکٹر صاحب اِکو ویلے تن مضمون پڑھاندے سن۔ ڈاکٹر صاحب نے لاہور وچ فلسفہ،عربی تے انگریزی زبان تے ادب دی تعلیم وی دتی۔ 1905وچ انگلستان جا کے کیمبرج یونیورسٹی ٹرنٹی کالج وچ داخلہ لیا پر اک ڈیڑھ مہینے بعد ای لنکز اِن نال بیرسٹری دی ڈگری لین لئی منسلک ہو گئے۔1908ء وچ قانون دی تعلیم مکمل کیتی۔ایس توں پہلے میونخ یونیورسٹی وچوں فلسفہ وچ پی ایچ ڈی دااعزاز حاصل کر چکے سن۔ڈاکٹر صاحب نے وکالت وی کیتی تے پروفیسری وی۔ شعرکہن دا شوق نکی عمرے پئے گیا سی۔ ایہناں دے ایم اے پاس کرن دے دور دی اک غزل دا شعر سن کے مرزا ارشد گورگانی نے آکھیا سی”اقبال مستقبل کے عظیم شعراء میں سے ہو گا”۔ڈاکٹرسر علامہ محمد اقبال ہوراں نوں انگریزی تے جرمن اُتے وی چنگا عبور حاصل سی۔اُنج شاعری صرف اردو، فارسی تے پنجابی و چ ای کیتی۔بزم ادب اڈا شہباز خاں دے تحت ہون والے مہینہ وار مشاعریاں وچ اپنیاں نظماں تے غزلاں وی پڑھ دے ہندے سن۔
اردو تے فارسی دا کلام تے انقلابی نوعیت دا اے جہدے اثر ہیٹھ پہلے ہندوستان دے مسلماناں نے تے بعد وچ ہور کئیاں ملکاں نے آزادی دا سبق سکھیا تے سامراج توں آزادی حاصل کیتی۔ فارسی شاعری نوں ایران،افغانستان، ترکمانستان، کرغیزستان، تاجکستان، ازبکستان تے روس توں آزادی حاصل کرن والے ہور ملکاں وچ بڑی مانتا حاصل اے۔ ایران وچ جمعے دا کوئی خطبہ اقبال لاہوری دے شعراں توں بغیر مکمل ای نئیں سمجھیا جاندا۔ علامہ صاحب دی صوفیانہ، مذہبی تے سماجی فکر اچ کوٹی دی اے۔ ایہدے بارے سیکڑے کتاباں تے ہزاراں مضمون لکھے جا چکے نیں۔ سیاسی حوالے نال تے علامہ ڈاکٹر محمد اقبال ہوراں دی سوچ اینی پختہ سی جے قیام پاکستان دا مڈھلا خاکہ بُنن والے تے ایہدا خواب ویکھن والے گنے جاندے نیں۔پاکستان بنان وچ علامہ صاحب دا کردار نتر کے سامنے آ چکیا اے ایس لئی کسے ہور نکھیڑے دی لوڑ نئیں۔ انگریزی زبان، ادب تے اسلامی طرز حیات دا جنا سوہنا اظہار ایہناں اپنے مضموناں وچ کیتا خورے اُنج دا اک مضمون وی کئیاں ڈاکٹراں نوں ساری حیاتی لکھنا نصیب نئیں ہندا۔علم، فضل تے ذاتی خوبیاں دی بنیاد اُتے حکومت برطانیہ نے1922ء وچ ڈاکٹر صاحب نوں سر دا خطاب دتا۔ ڈاکٹر صاحب کئی حیثیتا ں دے مالک سن۔ اوہ جنے چنگے استاد سن اونے ای قابل وکیل وی سن۔سیاسی حوالے نال گل کریے تے اوہ 1926وچ پنجاب قانون ساز اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے۔ تعلیمی حوالے نال اوہ پنجاب یونیورسٹی دے عربی تے فارسی دے بورڈ آف سٹڈیز دے چیئرمین وی رہے جدوں کہ اسلامیہ کالج دے بورڈ آف گورنرز دے ممبر وی سن۔ اک مفکر دے طور تے ایہناں پہلے مسلم لیگ دے قیام وچ اپنا سیر رلایا، جناح صاحب نال موڈھا جوڑی رکھیا تے فیر1930ء وچ مسلماناں لئی وکھرے ملک دا تصور پیش کیتا۔ اوہ پاکستان بنن ویلے تک زندہ تے نئیں رہے پرایہناں دی سوچ اج وی زندہ اے۔
علامہ صاحب 1897ء تک سیالکوٹ والے گھر وچ ریہندے رہے تے فیر لاہور تے دوجے ملکاں وچ رہے۔ جنی دیر ایہناں دے ماپے زندہ رہے اونی دیر تک اوہ ہر ہفتہ تے اتوار نالے گرمیاں دیاں چھٹیاں سیالکوٹ ای گذار دے رہے۔ ماں پیو دے فوت ہون توں بعد وی اک واری سیالکوٹ تشریف لیائے۔کجھ عرصہ برطانوی شہریت وی ایہناں کول رہی۔ اک بھرویں سماجی، سیاسی، ادبی تے فکری حیاتی گذار کے علامہ ڈاکٹر سر محمد اقبال 21اپریل1938ء نوں اگلے جہان چلانا کر گئے تے بادشاہی مسجد دے وڈے بوہے دے اک پاسے دفن کیتے گئے۔ ڈاکٹر صاحب دیاں ایہناں کتاباں دی دس پیندی اے:
١۔علم الاقتصاد(اردو)،1903، ٢۔فارس میں ماوراء الطبیعات کا ارتقاء (انگریزی توں اردو ترجمہ)، 1908، ٣۔اسرارِ خودی(فارسی)،1915، 4۔رموزِ بے خودی(فارسی)1917، ٥۔پیامِ مشرق (فارسی)،1923، 6۔بانگِ درا(اردو)،1924، 7۔زبورِ عجم (فارسی)، 1927، ٨۔مثنوی مسافر، فارسی،1930ئ، ٩۔پس چہ باید کرد اے اقوامِ شرق (فارسی)، 10.1931۔جاوید نامہ (فارسی)، 1932، ١١۔بالِ جبریل (اردو)، 1935، 12۔ضربِ کلیم(اردو)، 1936، 13۔ارمغانِ حجاز (فارسی)،1938,
14۔ اسلام میں مذہبی افکار کی تعمیرِ نو(انگریزی)،1930
شاعرِ مشرق ڈاکٹر علامہ محمد اقبال ہوراں وڈیاں توں وکھ بالاں لئی وی شاعری کیتی۔ اردو وچ ”مکڑا اور مکھی”، ”پہاڑ اور گلہری”، ”گائے اور بکری” تے دعائیہ نظم ”لب پہ آتی ہے دعا بن کے تمنا میری” عالمی پدھر تے مشہور نیں جدوں کہ ایہناں دیاں ان گنت نظماں بین الاقوامی سطح تے اپنا آپ منوا چکیاں نیں۔
ڈاکٹر صاحب دی مادری زبان پنجابی سی۔ ایہناں پنجابی وچ لکھیا تے گھٹ اے پر پنجابی کلام سنن دے شوق دی دس پیندی اے(42)۔خواجہ اعجاز بٹ ہوراں نال علامہ صاحب دے پنجابی کلام بارے گل بات ہوئی تے اوہناں دسیا پئی ”اقبال منزل” سیالکوٹ وچ اک بورڈ اُتے اوہناں دیاں دو نظماں دے فوٹو لگے ہوئے نیں۔خواجہ اعجاز بٹ ہوراں نے رشید نیاز مولف تاریخ سیالکوٹ ہوراں دے حوالے نال دسیا اے پئی ڈاکٹر علاقہ اقبال ہوراں 15پنجابی نظماں آغا ذوالفقار علی خاں جنھاں تحریک پاکستان وچ بھرواں حصہ لیا سی کول پیاں ہویاں سن۔ خواجہ صاحب دس دے نیں کہ میں بڑی کوشش کیتی پر لبھ نہ سکیاں۔ پروفیسر جمیل پال ہوراں سیارہ ڈائجسٹ دے 1997ء دے کسے نمبر دے حوالے نال دسیا پئی اوہدے وچ ڈاکٹر علامہ محمد اقبال ہوراں دی آکھی ہوئی اک بجھارت چھپی سی۔
اِس گھبرو دے کم اوّلے
رہندا رنّاں دے دوَلّے
پگ نہ بنھدا دا ٹوپی پاندا
بن پیراں دے ٹر دا جاندا
(ٹوپی والا برقعہ)
خواجہ اعجاز بٹ ہوراں نال ٹیلی فونک گل بات توں دو تن دن بعداقبال منزل گیا تے موبائل نال دونواں نظماں تے اک شجرے دے فوٹو کھچ لیاندے۔ اقبال منزل دے لائبریرین بڑے پیار نال ملے۔ میرے پچھن اُتے اوہناں دسیا پئی ”جدوں مینوں پتہ لگا سی پئی علامہ صاحب دیاں دو نظماں انڈیا وچوں چھپن والے اک رسالے ”پکھیرو” وچ چھپیاں نیں تے میں کوشش کر کے اوہناں دا عکس حاصل کیتا تے اقبال منزل وچ محفوظ کر دتا”۔24مئی 2022ء نوں 00:09وجے مینوں چیتا آیا تے دونویں نظماں اشرف سہیل ایڈیٹر مہینہ وار پکھیرو لاہور نوں وٹس ایپ کیتیاں تے نال ای میسج کر دتا پئی دسو ایہہ نظماں تہاڈے پکھیرو وچ چھپیاں سن یا انڈیا وچوں ایس ناں دا کوئی ہوررسالہ وی نکلدا اے؟۔ سویرے 09:25وجے اوہناں جواب دتا پئی ایہہ میری ای کاہڈھ اے تے میرے پکھیرو وچ چھیاں سن۔پکھیرو دا اوہ شمارہ ”علامہ اقبال نمبر” سی جہدے وچ علامہ صاحب بارے کجھ مضمون تے علامہ صاحب دا چونواں کلام پنجابی وچ ترجمہ کروا کے شائع کیتا گیا سی۔ ایہہ دو نظماں علامہ صاحب دیاں طبع زاد نیں۔ دونویں نظماں عنواناں سمیت پیش نیں:
ببّا بکری والا
اک سی ببّا بکری والا
ہتھ وچ رکھدا ڈنڈا
نانی جو اوہنوں پھڑن لگدی
نسیا مار پچھنڈا
بھاء جی ببّا بکری والا
نالے کھاندا توس تے انڈا
نالے کھاندا حلوہ منڈا
بھاء جی ببّا بکری والا
بھکھی میری جان وچاری
بنّے ذرا صلح نہ ماری
بھکھ نے اوہ گھڑ گل مچایا
بھاء جی ببّا بکری والا
٭…٭…
پیارا جیدی
جیدی پیارا پیارا جیدی
میرا راج دُلارا جیدی
نیندے چھیتی چھیتی آویں
سوہنے مٹھڑے خواب وکھاویں
ویکھے سوہنا پیارا جیدی
نیند پری آ جھولا جھلایا
نیندر دا اک ریلا آیا
ستّا نیندر مارا جیدی
جیدی پیارا پیارا جیدی