حافظہ کیویں ودھائیے

قاسم علی شاہ

عبدالملک اصمعی دا شمار عرب دے منے پرمنے ادیباں وچ ہوندا اے۔ الفاظ تے لغت وچ اوہناں دی ٹکر دا کوئی بندا نہیں سی۔ خلیفہ ہارون الرشید نے ایسے وجہ نال اوہناں نوں اپنے پتر امین الرشید دا اتالیق مقرر کیتا سی۔ اوہدے نال نال اوہناں دا حافظہ وی بڑا غضب دا سی۔ اک واری امیر حسن بن سہل دے ہاں ادیباں تے شاعراں دی اک محفل سجی جہدے وچ اصمعی وے شامل سن۔ گل بات شروع کرن توں پہلاں امیر نے مختلف ضروریات لئی آئی ہوئی 50 درخواستاں اتے احکامات لکھے تے فیر ادیباں وَل متوجہ ہویا۔ گل بات محدثین دی یادداشت ول چل پئی تے اوس محفل وچ موجود اک شاعر نے اصمعی اتے طنز کردے ہوئے کہیا کہ جناب!گزرے لوکاں دا تذکرہ چھڈو’ ایس مجلس وچ وی کجھ لوک ایسے موجود نیں جہڑے ایس گل دا دعویٰ کردے نیں کہ اک واری کوئی گل اوہناں دے ذہن وچ داخل ہو جاوے تے فیر کدی نہیں نکلدی۔ اصمعی ایس طعنے نوں سمجھ گئے تے بولے جناب! ایہہ میرے اتے تنقید ہو رہی اے لیکن ایہہ گل حقیقت اے اجے تسیں 50 درخواستاں اتے مختلف احکامات لکھے۔ قریب ہون دی وجہ نال میں ویکھ رہیا سی’ تسیں اوہ ساری درخواستاں دوبارہ منگوا لو۔ میں ہر درخواست اتے لکھیا تہاڈا ہر ہر حکم زبانی سنا دینا واں۔ چنانچہ درخواستاں لیائیاں گئیاں۔ اصمعی نے ترتیب دے نال ساری درخواستاں تے اوہناں اتے لکھے امیر دے احکامات سنانا شروع کیتے۔ ساری محفل اتے سکتہ طاری ہو گیا۔ جدوں اصمعی 40توں اتے پہنچے تے اوہناں دے اک ساتھی نے اوہناں نوں ہور سنان توں منع کیتا کہ کدھرے اوہناں دے ایس زبردست حافظے نوں نظر بد نہ لگ جاوے جد کہ اوہناں اتے تنقید کرن والا شخص نظراں چران دی کوشش کر رہیا سی۔
حافظہ (Memory) اللہ ولوں اک بہترین تحفہ اے۔ انسان دی زندگی گزارن دا انحصار وی اوہدے اتے ہوندا اے۔ اوہدے پاروں اسیں علم حاصل کرنے آں’ نویں شیواں سکھنے آں’ ماضی دے واقعات یاد رکھنے آں۔ لباس تبدیل کرن لئی الماری کھولنے آں تے استری شدہ سوٹ پانے آں’ وال سنوارن لئی دراز کھول کے کنگھی کڈدے آں تے فیر گڈی’ بائیک یا سائیکل اتے سوار ہو کے سکول’ کالج یا آفس لئی روانہ ہونے آں۔ تہانوں رستے بارے پچھنا نہیں پیندا۔ تسیں مکمل اعتماد دے نال اپنے رستے اتے چلدے او بلکہ ایس رستے دے علاوہ وی دوچار رستے تہاڈے علم وچ ہوندے نیں۔ایہہ ساری چیزاں اسیں اپنے حافظے پاروں ای کرنے آں۔ ایہو اوہ اہم عنصر اے جہڑا ساڈی شخصیت سازی وچ اک وڈا کردار ادا کردا اے۔ خدانخواستہ جے کسے شخص دی یادداشت گواچ جاوے تے باقی انسان چھڈو’ اوہ اپنے آپ نوں وی پہچان نہیں سکدا۔
یادداشت اک بے مثال نعمت اے تے کسے انسان نوں جے تیز حافظے دی نعمت مل جاوے تے اوہ واقعی خوش قسمت ہوندا اے۔ ایہہ انسان دا اک قیمتی سرمایہ ہوندا اے۔ ایسا شخص جے اپنے حافظے نوں مثبت انداز وچ استعمال کرے تے اوہدی ترقی دی رفتار عام انساناں توں تیز ہو جاندی اے۔ کوئیز مقابلیاں تے بیت بازی وچ تسیں اوہناں ای لوکاں نوں وڈے وڈے انعامات جتدے ویکھیا ہووے گا جہناں دی یادداشت کمال دی ہووے۔
انساناں وچوں کجھ لوک جے تیز یادداشت والے ہوندے نیں تے کجھ ایسے وی ہوندے نیں جہناں دا حافظہ کافی کمزور ہوندا اے۔ کمزور یادداشت انسان دی زندگی وچ کافی سارے مسائل پیدا کردی اے۔ ایسا شخص اپنے اہم کماں نوں وی بھل جاندا اے۔ بعض ویلے گڈی دی چابی اوہدے ہتھ وچ ہوندی اے تے اوہ پورے گھر وچ لبھ رہیا ہوندا اے۔ کمزور حافظے والا انسان بعض ویلے اپنے جانن والیاں دے نام تک بھل جاندا اے جو کہ اوہدے لئی شرمندگی دا کارن بندا اے۔ تحقیق دَسدی اے کہ ایہہ بیماری جے ودھ جاوے تے اوہدے وچ انسان کپڑے بدلنا تے نہانا وی چھڈ دیندا اے۔اج دی تحریری نشست وچ اسیں کجھ ایسے بہترین گر تہانوں دساں گے جہناں پاروں تسیں اپنے حافظے نوں تیز کر کے زندگی نوں شاندار بنا سکدے او۔
(1)تہاڈے سکھن دا انداز
تسیں چیزاں نوں کس انداز وچ سکھدے او’ ایہہ تہاڈے لئی جاننا بہت ضروری اے۔ کیہ تسیں آواز دے ذریعے چھیتی سکھدے او’ بصری مواد (ویڈیوز) دے ذریعے چھیتی سکھدے او یا فیر فزیکل چیزاں دے ذریعے۔ جے تہانوں کتاب پڑھن توں ودھ کسے لیکچر یا مضمون دی آڈیو ریکارڈنگ سن کے چنگا لگدا اے تے ایہہ چیز تہاڈے ذہن وچ چھیتی محفوظ ہو جاندی اے تے اوہدا مطلب ایہہ ہے کہ تسیں آواز دے ذریعے چھیتی سکھن والے بندے او۔ جے تسیں ویژول یعنی بصری چیزاں نوں پسند تے اوہناں توں چھیتی سکھ جاندے او تے اوہدا مطلب ایہہ ہے کہ تسیں ویژول لرنر او۔ تہانوں اپنے سکھن لئی تصویراں’ گراف’ چارٹ’ انفو گرافکس’ رنگین فہرستاں’ فلیش کارڈاں دا استعمال کرنا چاہیدا اے۔ جے تسیں سمعی یا بصری طریقے نال چھیتی نہیں سکھدے تے اوہدا مطلب ایہہ ہے کہ تسیں فزیکل لرنر او۔ ایسے لوکاں وچ توانائی دی مقدار بوہتی ہوندی اے۔ ایہہ لوک سکھن دے دوران اپنے پیراں نوں حرکت دیندے یا فیر قلم نال کھیڈدے رہندے نیں۔
اپناجائزہ لوو تے تہاڈا جو وی سکھن دا انداز اے اوہدے مطابق چیزاں نوں سکھو تے اوہ بوہتی دیر تک تہاڈی یادداشت وچ محفوظ رہن گئیاں تے جدوں وی اوہناں دی لوڑ پووے گی تے اوہ فوراً اوہنوں تہاڈے ذہن وچ حاضر ہو جان گئِیاں۔
(2) پُٹھی سمت وَل چلو
اسیں سویر توں لے کے شام تک اپنے سارے کم اک مخصوص انداز وچ کرنے آں۔ مثلاً اک ای رستے توں سکول’ دفتر آندے تے جانے آں۔ اک ای ہتھ نال لکھدے تے موبائل استعمال کرنے آں۔ وزنی چیز اک ای ہتھ نال چکدے آں تے انج دے بہت سارے کم۔ اک ای طریقے نال کم کرن دی وجہ نال انسانی دماغ اک روبوٹ بن جاندا اے تے فیر اوہ کجھ نواں نہیں سوچدا۔ اپنی یادداشت نوں ودھان لئی ضروری اے کہ اپنے روٹین دے کماں نوں الٹے انداز وچ کرنا شروع کرو۔ تسیں ہفتے وچ دو تن واری اپنے گھر دا رستہ بدلو۔ سجے دی بجائے کھبے ہتھ نال وی لکھو تے کدی بائیک سٹارٹ کرن لئی کھبے پیر نال کک مارو۔ ایہناں کماں توں تسیں اپنے ذہن نوں چیلنج کرو گے جہدے توں اوہنوں سوچن تے نواں رستہ لبھن دا موقع ملے گا تے اوہ تیز ہونا شروع ہو جاوے گا۔
(3)جسمانی ورزش
ورزش نہ صرف انسان دے جسم نوں بلکہ ذہن نوں وی تیز کردی اے۔ جسمانی سرگرمیاں نال دماغ نوں بوہتی مقدار وچ لہو ملدا اے تے دماغی خلیات وچ مضبوطی آندی اے۔ ہر اوہ انسان جہڑا جسمانی طور تے متحرک رہندا اے اوہدی یادداشت مضبوط ہوندی اے۔ چہل قدمی تے تیراکی وانگوں ایسی ساری ورزشاں جہڑیاں دل دی رفتار نوں ودھان’ ایہہ انسان دے حافظے اتے بہترین ا ثر پاندیاں نیں۔
(4)متوازن غذا
اپنی خوراک وچ ایسی چیزاں نوں شامل کرو جہڑیاں دل لئی چنگیاں ہون۔ جے کوئی انسان وچلی عمر وچ موٹاپے دا شکار اے تے ایہہ چیز آن والے سالاں وچ اوہدی یادداشت نوں کمزور کرن دا کارن بن سکدی اے تے اوہ ڈیمنشیا دے مرض وچ مبتلا ہو سکدا اے۔ ایس لئی ضروری اے کہ گھیو’ تیل تے چینی والی چیزاں توں خود نوں بچایا جاوے تے پھلاں’ سبزیاں تے خشک میوہ جات دا ودھ توں ودھ استعمال کیتا جاوے۔ ایہہ انسان دی یادداشت نوں ودھاندیاں نیں۔
(5)چنگی نیندر
جے تسیں کجھ نواں سکھنا چاہندے او تے اوس توں پہلاں نیندر لوو یا فیر اوہدے فوراً بعد نیندر لوو۔ ایس عمل نال اوہ چیز تہاڈے ذہن وچ لمے عرصے تک محفوظ رہوے گی۔ چنگی تے معیاری نیندر انسانی حافظے لئی بہت ضروری اے۔ جے کسے انسان دی نیندر گھٹ ہو جاوے تے ایہہ اوہدی جسمانی قوت دے نال نال اوہدے حافظے اتے وی اثر انداز ہوندی اے۔ رات دی نیندر دے نال نال دن دی نیندر (قیلولہ) وی یادداشت نوں تیز کردی اے۔ اج بہت ساری تحقیقات نے ایہہ ثابت کیتا اے کہ قیلولہ انسان دی کارکردگی نوں شاندار بناندا اے۔
(6)نقشہ
اپنے لئی کجھ ویلا کڈو تے پین کاغذ لے کے اپنے علاقے یا شہر دا نقشہ بنائو۔ تسیں اپنے گھر نوں ہائی لائٹ کرو تے کہڑا رستہ کیویں تہاڈے گھر وَل آندا اے۔ اوہ بنائو۔ نال ای اپنے گھر دے کول بس سٹاپ’ ریلوے سٹیشن’ وڈے سٹور’ پارک یا تریخی مقامات وی بنائو۔ ایس عمل وچ تہاڈے دماغ دے پسینے چھٹ سکدے نیں لیکن ایہہ دماغ نوں تیز کرن دا اک بہترین عمل اے۔
(7)اپنے مخاطب نوں نوٹ کرو
تسیں جدوں وی کسے انسان نال ملو تے ایس گل نوں نوٹ کرو کہ اوہدا رنگ کیسا اے۔ اوہ چٹا اے’ گندمی یا فیر سانولا۔ اوہنے کہڑے رنگ دا لباس پایا اے۔ کیسی گھڑی پائی اے۔ جتی کہڑی تے کہڑے رنگ دی پائی اے تے فیر رات نوں جدوں تسیں فارغ ہوو تے خموشی وچ بیٹھو تے اج جہناں جہناں لوکاں نال ملے او اوہدے متعلق ایہہ ساری چیزاں ذہن وچ لیان دی کوشش کرو۔ ایس عمل نال وی تہاڈا حافظہ بہترین ہو جاوے گا۔
(8)ماضی نوںوی یاد کرو
تسیں اکثر ایہہ سنیا ہووے گا کہ پرانیاں گلاں نوں بھل جائو’ کسے حد تک ایہہ چیز ٹھیک اے لیکن سائنس کہندی اے کہ پرانی گلاں نوں دہران دا عمل وی یادداشت نوں تیز کردا اے۔ جدوں اسیں پرانے تجربیاں نوں ذہن وچ دہرانے آں تے اوہناں دی یاداں مضبوطی نال ساڈے ذہن وچ رجسٹر ہو جاندیاں نیں تے انسان دا حافظہ تیز ہوندا اے لیکن کوشش کرو کہ صرف مثبت چیزاں نوں دہرائو۔ جے منفی چیزاں تسیں بار بار ذہن وچ لیائوگے تے ایہہ چیز تہانوں مایوسی وچ مبتلا کر سکدی اے۔
(9)تصویراں بنائو
تسیں جدوں وی خریداری دی لسٹ بنائو تے سامان دا نام لکھن دے بجائے اوہناں دی تصویراں بنائو۔ایہہ عمل یادداشت نوں تیز کردا اے۔ تحقیق دے مطابق ڈیمینشیا جیسی بیماری وچ مبتلا افراد وی ایس مشق توں خود نوں بہتر محسوس کردے نیں۔ تحقیق دسدی اے کہ جدوں اسیں کسے چیز دی تصویر بنانے آں تے اوہدے بارے بوہتی گہرائی نال سوچنے آں۔ دماغ ایس چیز نوں محفوظ رکھدا اے تے ایہہ عمل حافظے دی مضبوطی دا کارن بندا اے۔
(10)تخیل وچ جائو
تہاڈی جنی وی خواہشاں نیں اوہناں ساریاں نوں تخیل دی اکھ نال ویکھو۔ تسیں کیویں دی نوکری یا کاروبار چاہندے او’ تسیں کہڑی گڈی چاہندے او’ کیویں دا گھر تے کہڑی جگہ چاہندے او۔ اوس گھر وچ تہاڈی لائبریری کیسی ہووے گی تے اوہدے وچ کہڑی کہڑی کتاباں ہون گئیاں ۔ اوہنان ساری چیزاں نوں تسیں دن وچ اک واری تخیل دی اکھ نال ویکھیا کرو۔ ایس عمل نال وی انسان دی یادداشت تیز ہوندی اے۔
(11)روزانہ بلاناغہ پڑھو
مطالعہ دے جتھے ہور بہت سارے فیدے نیں اوتھے اک بہترین فیدہ ایہہ وی اے کہ ایس عمل نال انسان دے ذہن وچ نویں چیزاں تے نویں خیالات آندے نیں۔ ذہن ایہناں ساری چیزاں نوں پراسس کردا اے جہدے توں نہ صرف انسان دے علم وچ وادھا ہوندا اے بلکہ نویں الفاظ تے خیالات دے ذریعے انسان دا حافظہ وی تیز ہوندا اے۔
اضافی نوٹ: جے تہانوں چیزاں یا انساناں دے نام یاد رکھن وچ مشکل پیش آندی اے تے اوہدا اک آسان طریقہ ایہہ اے کہ اوس نام دے نال کوئی تصویر یا شبیہ جوڑ دیو۔ ایس عمل نال تہاڈے لئی اوس نام نوں یاد رکھنا آسان ہو جاوے گا۔